Ödemeler bilançosunun yapısı: cari işlemler, finans hesabı, net hata noksan
İktisat · Uluslararası İktisat · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaGSYH nedir, GSMH'den farkı nedir? Hangi işlemler GSYH'ye dahil edilmez?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Millî gelir ve makro göstergeler). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Gayrisafi yurt içi hasıla (GSYH), bir ülkenin sınırları içinde bir yılda üretilen nihai mal ve hizmetlerin piyasa değeridir; üreten kim olursa olsun sayılır. Gayrisafi millî hasıla (GSMH) ise vatandaşların nerede olursa olsun ürettiğidir: GSMH = GSYH + yurt dışından net faktör geliri. Ara mallar, transferler, ikinci el satışlar ve finansal işlemler GSYH'ye girmez.
✎Konu anlatımı
Ödemeler bilançosu hangi hesaplardan oluşur? BPM6'ya göre cari işlemler, sermaye hesabı, finans hesabı ve net hata noksan arasındaki ilişki nedir?
Kısa cevap: Ödemeler bilançosu bir ülkede yerleşik olanlarla yerleşik olmayanlar arasındaki işlemlerin bir dönemlik kaydıdır. IMF'nin altıncı el kitabına (BPM6) göre cari işlemler (mal, hizmet, birincil gelir, ikincil gelir), sermaye hesabı ve finans hesabından oluşur. Kayıtlar çift taraflı olduğundan cari ve sermaye hesabının toplamı finans hesabına eşit olmalıdır; aradaki fark net hata ve noksandır.TCMB ayın ortasında “cari işlemler hesabı açık verdi” diye açıklıyor. Bu açık hangi işlemlerden oluşuyor ve nasıl kapanıyor?
Ödemeler bilançosunun ölçütü vatandaşlık değil yerleşikliktir: Türkiye'de bir yıldan uzun yaşayan yabancı yerleşiktir. Her işlem çift kayıtla iki kez yazılır: bir ihracat, karşılığında gelen dövizle birlikte kaydedilir. TCMB 2014'ten beri IMF'nin Ödemeler Dengesi ve Uluslararası Yatırım Pozisyonu Altıncı El Kitabı'na (BPM6) uygun sunumu kullanır.
Cari işlemlerin dört alt hesabı vardır. Birincil gelir, BPM5'teki “gelir” kalemidir: ücret, faiz, kâr payı gibi üretim faktörü getirileri. İkincil gelir eski “cari transferler”dir: karşılıksız gelen giden işçi dövizi, hibe. Millî gelir ve makro göstergeler sayfasında GSYH ile GSMH arasındaki farkı yurt dışı net faktör geliri olarak gördük; o fark ödemeler bilançosunda birincil gelir dengesidir.
| Eski ad (BPM5, eski kitaplar) | BPM6 adı |
|---|---|
| Turizm | Seyahat (hizmetler) |
| Gelir (yatırım geliri) dengesi | Birincil gelir |
| Cari transferler; karşılıksız, tek taraflı transferler | İkincil gelir |
| Sermaye hareketleri; sermaye ve finans hesabı (doğrudan, portföy, diğer yatırım) | Finans hesabı |
| Resmî rezervler, rezerv hareketleri | Rezerv varlıklar (finans hesabının içinde) |
| Net sermaye girişi artı işaretli | Net giriş eksi işaretli |
ÖSYM soruları eski adları kullanabilir. Şıktaki “sermaye” doğrudan ya da portföy yatırımı için geçiyorsa BPM6'nın finans hesabı kastedilir; BPM6'daki dar sermaye hesabı yalnız sermaye transferleri ve üretilmeyen varlıklar içindir.
İşaret kuralı ve temel özdeşlik
BPM6'da cari ve sermaye hesabında gelir de gider de artı yazılır, denge “gelir − gider”dir. Finans hesabında artı işaret varlık ya da yükümlülük artışı demektir; net finans hesabı net varlık edinimi − net yükümlülük oluşumu olarak bulunur. Bu yüzden yabancılardan net sermaye girişi finans hesabında eksi işaretle görünür. Özdeşlik: cari denge + sermaye hesabı + net hata noksan = finans hesabı.
Cari işlemler 40 milyar dolar açık, sermaye hesabı 0'dır. Doğrudan yatırımda 10, portföyde 15, diğer yatırımda 20 milyar dolar net giriş olmuş; TCMB rezervleri 3 milyar dolar artmıştır. Net hata ve noksan kaçtır?
- Net girişler finans hesabında eksi, rezerv artışı artı: FH = −10 − 15 − 20 + 3 = −42.
- NHN = FH − cari − sermaye = −42 − (−40) − 0 = −2.
Cevap: −2 milyar dolar (kaynağı belirlenemeyen net çıkış)
Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi ödemeler bilançosunun cari işlemler hesabında yer alır?” ya da hesap kalemleri verilip net hata noksan hesaplatılır.
TuzakRezerv varlıkları finans hesabının dışında ayrı bir denge sanmak; BPM6'da finans hesabının alt kalemidir. İkinci tuzak, birincil gelir ile ikincil geliri karıştırmak; faiz ve kâr birincil, işçi dövizi ikincildir. Üçüncü tuzak, eski adla sorulan “sermaye hesabı”nı BPM6'nın dar sermaye hesabı sanmak; doğrudan yatırım finans hesabındadır.
▭Boşluk doldurma hesaplar
Yurt dışına ödenen faiz ve kâr payları cari işlemlerin hesabına kaydedilir. Yurt dışındaki işçilerin ailelerine gönderdiği paralar, eski kitaplarda “cari transferler” denen, BPM6'da adını alan hesaptadır. TCMB'nin rezervlerindeki değişme içinde gösterilir.
?Soru çöz
BPM6 sunumuyla hazırlanan bir ödemeler bilançosunda cari işlemler dengesi −40 milyar dolar, sermaye hesabı 0, finans hesabı −42 milyar dolardır. Net hata ve noksan kaç milyar dolardır?