Tam rekabet ve monopol: kâr maksimizasyonu, kapanma noktası, refah kaybı

Buğday üreticisi fiyatı seçemez, tek elektrik dağıtıcısı seçebilir. Kâr maksimizasyonunun MR = MC kuralını iki uç piyasada uyguluyor, kapanma noktasını, monopolün refah kaybını ve fiyat farklılaştırmasını hesaplıyoruz.

6 durakKPSS A
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
MİKRO İKTİSAT · KAVRAM

Tam rekabet: beş varsayım ve yatay talep eğrisi

İktisat · Mikro İktisat · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Tam rekabet piyasasının varsayımları nelerdir? Tam rekabette firmanın talep eğrisi neden yataydır?

Kısa cevap: Tam rekabetin beş varsayımı vardır: çok sayıda küçük alıcı ve satıcı, homojen ürün, piyasaya serbest giriş-çıkış, tam bilgi ve üretim faktörlerinin tam hareketliliği. Tek firma fiyatı etkileyemez, piyasa fiyatını veri alır. Bu yüzden firmanın karşılaştığı talep eğrisi piyasa fiyatı hizasında yataydır ve P = AR = MR olur.

Polatlı'da buğday eken bir çiftçi ürününü bu yıl borsada kaça satacağını kendisi belirleyemez. Bütün hasadını piyasaya sürse de, hiç satmasa da fiyat yerinden oynamaz. Neden?

Piyasa türleri tek bir soruya göre sıralanır: firmanın fiyat üzerinde ne kadar gücü var? Bir uçta hiç gücü olmayan tam rekabet, öbür uçta tek satıcının bulunduğu monopol durur. Gerçek piyasaların çoğu ikisinin arasındadır; ama iki uç modeli bilmek, aradakileri anlamanın anahtarıdır.

Tam rekabetin beş varsayımı
VarsayımAnlamıSonucu
AtomisiteÇok sayıda küçük alıcı ve satıcıKimse tek başına fiyatı etkileyemez
HomojenlikBütün firmaların ürünü aynıMarka yok, fiyat farkı sürdürülemez
Serbest giriş-çıkışEngel yokUzun dönemde iktisadi kâr sıfırlanır
Tam bilgi (şeffaflık)Herkes fiyatları ve kaliteyi bilirTek fiyat oluşur
Tam hareketlilikFaktörler sektörler arasında serbestçe yer değiştirirKaynaklar en kârlı alana akar

Fiyat alıcı firma

Bu varsayımlar altında firma fiyat alıcıdır: fiyatı piyasa arz ve talebi belirler, firma onu veri alır. Piyasa fiyatının biraz üstünü isterse hiç satamaz, çünkü alıcı aynı ürünü komşudan alır; biraz altına inmesine de gerek yoktur, çünkü bu fiyattan istediği kadarını satabilir. Bu yüzden firmanın talep eğrisi yataydır (tam esnek), oysa piyasa talep eğrisi negatif eğimlidir.

Fiyat sabit olunca her ek birim hasılata tam fiyatı kadar ekler. Ortalama hasılat da fiyata eşittir:

TR = P·Q AR = TRQ = P MR = ΔTRΔQ = PTam rekabette yatay talep eğrisi aynı zamanda AR ve MR eğrisidir.
Akılda kalsın: Beş varsayım: çok sayıda, homojen, serbest giriş, tam bilgi, tam hareketlilik. Firma fiyat alıcıdır: firmanın talebi yatay, piyasanın talebi negatif eğimli. Tam rekabette P = AR = MR.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi tam rekabet piyasasının varsayımlarından biri değildir?” kalıbı en sık olanıdır; çeldirici genellikle ürün farklılaştırması ya da giriş engelidir.

TuzakPiyasa talep eğrisini de yatay sanmak; yatay olan tek firmanın karşılaştığı taleptir. İkinci tuzak, tam rekabetçi firmanın fiyatı yükseltirse “biraz” müşteri kaybedeceğini düşünmek; bütün müşterisini kaybeder.

⇄Bilgi eşleştirme varsayım ve sonucu

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi tam rekabet piyasasının varsayımlarından biri değildir?

✓ B. Ürün farklılaştırması homojenlik varsayımını bozar; marka eksik rekabetin özelliğidir. A atomisite, C serbest giriş-çıkış, D tam hareketlilik varsayımıdır; üçü de tam rekabetin tanımına girer.
MİKRO İKTİSAT · HESAP

Kısa dönem denge: MR = MC, başabaş ve kapanma noktası

İktisat · Mikro İktisat · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMuhasebe kârı ile iktisadi kâr arasındaki fark nedir? Normal kâr ve batık maliyet ne demektir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Üretim ve maliyet). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Açık maliyet fiilen ödenen harcamadır (ücret, kira, hammadde); örtük maliyet firmanın kendi kaynaklarının fırsat maliyetidir. Muhasebe kârı hasılattan yalnız açık maliyetleri, iktisadi kâr hem açık hem örtük maliyetleri düşer. İktisadi kâr sıfırsa firma normal kâr elde eder. Batık maliyet geri alınamaz; kararı etkilememelidir.

Açık-örtük maliyet ve iktisadi kâr

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tam rekabette firma kısa dönemde ne kadar üretir? Başabaş noktası ve kapanma noktası nedir?

Kısa cevap: Firma kârını MR = MC olan ve MC'nin arttığı miktarda en yükseğe çıkarır; tam rekabette bu P = MC demektir. Fiyat AC'nin en düşük düzeyine eşitse firma başabaştadır (sıfır iktisadi kâr). Fiyat AVC'nin altına inerse firma üretimi durdurur (kapanma noktası). Firmanın kısa dönem arz eğrisi, MC'nin AVC'nin dibinden yukarıdaki kesimidir.

Domates fiyatı düştü; seradaki üretici hasadı toplasa zarar, toplamasa yine zarar edecek. Hangi zarar daha küçük?

Kâr maksimizasyonu kuralı

Bir birim daha üretmek hasılata MR, maliyete MC ekler. MR > MC iken üretimi artırmak kârı büyütür, MR < MC iken küçültür. Kâr, ikisinin eşitlendiği miktarda en yüksektir: MR = MC. İkinci koşul, MC'nin o noktada artıyor olmasıdır; MC'nin azalan kolunda yakalanan eşitlik kârın en düşük olduğu yerdir. Tam rekabette MR = P olduğu için kural P = MC biçimini alır.

MR = MC Kâr = (P − AC)·Q TC = a + bQ + cQ2 ise MC = b + 2cQSon satır sık kullanılan kısa yoldur: sabit terim MC'ye girmez, Q'nun katsayısı aynen, Q2'nin katsayısı iki katıyla gelir.

Üretim ve maliyet sayfasında MC'nin AVC ve AC'yi dip noktalarında kestiğini gördük. Fiyat çizgisini bu eğrilerin üstünde aşağı indirdikçe dört durum ortaya çıkar:

Fiyata göre firmanın kısa dönem durumu
FiyatDurumKarar
P > ACİktisadi kârÜretir
P = AC en düşükBaşabaş noktası: sıfır iktisadi kâr (normal kâr)Üretir
AVC < P < ACZarar, ama değişken maliyet karşılanıyor ve sabit maliyetin bir kısmı çıkıyorÜretir (zararı TFC'den küçük)
P = AVC en düşükKapanma noktası: zarar TFC'ye eşitÜretmekle durmak aynı
P < AVCDeğişken maliyet bile karşılanmıyorÜretimi durdurur (zarar = TFC)

Kısa dönemde kapanan firma da sabit maliyeti öder; kira sözleşmesi bitmemiştir. Bu yüzden ölçü “zarar var mı?” değil, “üretirsem zarar TFC'den küçük mü?”dür. Seradaki üretici için hasat işçiliği ve nakliye (değişken maliyet) satış fiyatıyla karşılanıyorsa toplamalıdır.

Fiyat P₁'deyken firma MC'nin fiyatı kestiği Q₁'i üretir; boyalı alan (P − AC)·Q kadar kârdır. Kalın altın kesim firmanın kısa dönem arz eğrisidir.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Tam rekabetçi bir firmanın maliyet fonksiyonu TC = 100 + 4Q + Q2'dir. Fiyat 10 TL ise firma kaç birim üretir, kârı nedir ve üretmeye devam etmeli midir?

  1. MC = 4 + 2Q = 10 → Q = 3.
  2. TR = 30, TC = 100 + 12 + 9 = 121; kâr −91.
  3. Üretmezse zarar TFC kadardır: −100. AVC = 4 + 3 = 7 < 10, fiyat değişken maliyeti karşılıyor; üretmek zararı 9 TL küçültür.

Cevap: Q = 3, zarar 91 TL; üretmeye devam eder

Akılda kalsın: Kâr kuralı MR = MC, MC artarken; tam rekabette P = MC. Başabaş = AC'nin dibi, kapanma = AVC'nin dibi. Kısa dönemde ölçü AVC'dir: fiyat AVC'yi aşıyorsa zararına da olsa üret. Arz eğrisi = AVC dibinin üstündeki MC.
Sınavda

Nasıl sorulurMaliyet fonksiyonu ve fiyat verilip denge miktarı, kâr ya da kapanma fiyatı istenir; sözel kalıpta “AVC < P < AC iken firma ne yapar?” sorulur.

TuzakZarar eden firmanın hemen kapanacağını sanmak; kısa dönemde ölçü AVC'dir. İkinci tuzak, başabaş noktasını AVC'nin dibine, kapanma noktasını AC'nin dibine koymak.

▭Boşluk doldurma denge ve başabaş

Aynı firmada (TC = 100 + 4Q + Q2) fiyat 30 TL'ye çıkarsa firma birim üretir ve TL kâr eder. Bu firmanın başabaş fiyatı TL'dir.

136924154

?Soru çöz

Tam rekabetçi bir firmada piyasa fiyatı, ortalama değişken maliyetin üstünde ama ortalama maliyetin altındadır. Buna göre kısa dönemde
I. Firma iktisadi zarar eder.
II. Firma üretmeye devam eder.
III. Firmanın zararı toplam sabit maliyetinden küçüktür.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ D. P < AC olduğu için zarar vardır (I); P > AVC olduğu için hasılat değişken maliyeti aşar ve artan kısım sabit maliyetin bir bölümünü karşılar, bu yüzden zarar TFC'den küçüktür (III) ve firma üretir (II). A zarar eden firmanın kapandığını sanır; B zararın TFC ile karşılaştırılmasını atlar; C P < AC'nin zarar anlamına geldiğini görmez.
MİKRO İKTİSAT · MODEL

Uzun dönem denge: sıfır iktisadi kâr ve sektörün arz eğrisi

İktisat · Mikro İktisat · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaUzun dönem ortalama maliyet eğrisi nedir? Ölçek ekonomisi, ölçeğe göre getiri ve kapsam ekonomisi arasındaki fark nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Üretim ve maliyet). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Uzun dönem ortalama maliyet eğrisi (LAC), her üretim düzeyi için en uygun tesis büyüklüğünün kısa dönem AC eğrilerini alttan saran zarf eğrisidir. LAC azalırken ölçek ekonomileri, artarken ölçek eksi ekonomileri vardır. Ölçeğe göre getiri, bütün girdiler aynı oranda artınca çıktının ne oranda arttığını anlatır; Cobb-Douglas'ta üslerin toplamına bakılır.

Uzun dönem maliyet ve ölçek

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tam rekabette uzun dönem dengesi nasıl oluşur? Sabit, artan ve azalan maliyetli sektörlerde arz eğrisi nasıldır?

Kısa cevap: Uzun dönemde serbest giriş-çıkış iktisadi kârı sıfırlar: kâr yeni firmaları çeker, zarar firmaları çıkarır. Denge P = MC = AC'nin en düşük düzeyi = LAC'nin en düşük düzeyidir. Sektörün uzun dönem arz eğrisi sabit maliyetli sektörde yatay, artan maliyetli sektörde pozitif, azalan maliyetli sektörde negatif eğimlidir.

Birkaç yıl önce kâr getiren kahve dükkânları her sokakta açılmaya başladı; bir süre sonra çoğu ancak masrafını çıkarır hâle geldi. Kâr nereye gitti?

Kısa dönemde kâr eden firma uzun dönemde yalnız kalmaz. Giriş serbest olduğu için iktisadi kâr yeni firmaları çeker; sektör arzı sağa kayar, fiyat düşer. Fiyat AC'nin dibine inene kadar giriş sürer. Zarar durumunda süreç tersine işler: firmalar çıkar, arz sola kayar, fiyat yükselir. Hareket ancak sıfır iktisadi kârda durur.

P = MC = SACmin = LACminUzun dönem dengesinde firma en etkin ölçekte, AC'nin dibinde üretir; normal kâr elde eder.

Üretim ve maliyet sayfasında gördüğümüz en etkin ölçek burada önem kazanır: tam rekabet uzun dönemde firmaları LAC'nin dibine iter. Bu yüzden tam rekabet iki etkinlik ölçütünü birlikte sağlar: P = MC (dağılım etkinliği: üretilen son birimin topluma maliyeti, tüketicinin ona biçtiği değere eşit) ve P = ACmin (üretim etkinliği: en düşük birim maliyet).

Sektörün uzun dönem arz eğrisi

Kısa dönemde sektör arzı, firmaların AVC dibinin üstündeki MC eğrilerinin yatay toplamıdır. Uzun dönem arzının biçimi ise sektör genişlerken girdi fiyatlarına ne olduğuna bağlıdır:

Sektörün uzun dönem arz eğrisi
SektörGenişlerken girdi maliyetleriUzun dönem arz eğrisiÖrnek
Sabit maliyetliDeğişmezYatayGirdisi bol, küçük pay tutan sektör
Artan maliyetliYükselir (dışsal eksi ekonomiler)Pozitif eğimliSınırlı verimli toprağa dayanan tarım, madencilik
Azalan maliyetliDüşer (dışsal ekonomiler)Negatif eğimliKümelenen sektörde ortak tedarikçi ve nitelikli işgücü
Ek bilgi: kısa dönemde neden kâr olabilir?

Kısa dönemde tesis sayısı sabittir; talep artınca fiyat yükselir ve var olan firmalar kâr eder. Uzun dönemde yeni tesisler kurulduğunda bu kâr, sabit maliyetli sektörde tamamen, artan maliyetli sektörde ise fiyatın eskisinden yüksek bir düzeyde sıfırlanır.

Akılda kalsın: Kâr → giriş → arz sağa → fiyat düşer → sıfır iktisadi kâr. Uzun dönem dengesi: P = MC = LAC'nin dibi. Sektör arzı: sabit maliyet yatay, artan maliyet pozitif, azalan maliyet negatif eğimli.
Sınavda

Nasıl sorulur“Tam rekabette uzun dönem dengesiyle ilgili hangisi yanlıştır?” ya da “sektörün uzun dönem arz eğrisinin pozitif eğimli olmasının nedeni nedir?” biçiminde sorulur.

TuzakUzun dönemde sıfır iktisadi kârı firmanın hiç kazanmaması sanmak; firma normal kâr elde eder. İkinci tuzak, artan maliyetli sektörü firmanın azalan verimleriyle açıklamak; neden sektör genişlerken yükselen girdi fiyatlarıdır.

↕Sıralama uzun dönem uyumu

  1. Kâr gören yeni firmalar sektöre girer
  2. Fiyat AC'nin dibine iner, iktisadi kâr sıfırlanır, giriş durur
  3. Piyasa talebi artar, fiyat yükselir
  4. Sektör arzı sağa kayar, fiyat düşmeye başlar
  5. Var olan firmalar P = MC'ye göre üretimi artırır ve iktisadi kâr elde eder

?Soru çöz

Tam rekabetçi bir sektör genişledikçe sektörün kullandığı uzman işgücünün ücreti yükselmektedir. Bu sektörün uzun dönem arz eğrisi için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ A. Sektör genişlerken girdi fiyatı yükseliyorsa her firmanın maliyet eğrileri yukarı kayar; daha çok arz ancak daha yüksek fiyatla gelir. B sabit maliyetli sektörü anlatır; C girdi maliyetinin düştüğü azalan maliyetli sektördür; D giriş serbestken uzun dönemde geçerli değildir, arz çok kısa dönemde dikeye yaklaşır.
MİKRO İKTİSAT · MODEL

Monopol: giriş engelleri ve fiyattan küçük marjinal hasılat

İktisat · Mikro İktisat · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTalebin fiyat esnekliği nedir, nasıl hesaplanır ve toplam harcamayı nasıl etkiler?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Esneklik ve tüketici teorisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Talebin fiyat esnekliği, fiyattaki yüzde değişmenin talep miktarında yol açtığı yüzde değişmedir: eP = %ΔQ ÷ %ΔP. Mutlak değeri 1'den büyükse talep esnek, küçükse inelastik, 1'e eşitse birim esnektir. Esnek talepte fiyat düşüşü toplam harcamayı artırır, inelastik talepte azaltır; toplam harcama birim esneklikte en yüksektir.

Talebin fiyat esnekliği

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Monopol nedir, giriş engelleri nelerdir? Monopolde marjinal hasılat neden fiyattan küçüktür?

Kısa cevap: Monopol, yakın ikamesi olmayan bir malın tek satıcısıdır ve giriş engelleriyle korunur. Piyasa talebinin tamamıyla karşı karşıya olduğu için daha çok satmak için fiyatı düşürmek zorundadır; bu yüzden MR fiyattan küçüktür. Doğrusal talepte MR eğrisinin eğimi talebin iki katıdır. MR = P(1 + 1/e) olduğundan monopol talebin esnek kesiminde üretir.

Bir ilaç firması yeni bir molekülün patentini aldı; yirmi yıl boyunca o ilacı başka kimse üretemeyecek. Firma fiyatı istediği kadar yükseltebilir mi?

Monopol tek satıcılı piyasadır ve üç özelliği vardır: tek firma, yakın ikamesi olmayan ürün ve girişi engelleyen bir neden. Engel yoksa kâr rakipleri çeker ve monopol uzun sürmez.

  • Yasal engeller: patent, telif, devletin verdiği imtiyaz ve lisans.
  • Kaynak kontrolü: temel bir hammaddenin tek elde olması.
  • Ölçek ekonomileri: LAC'nin piyasa talebinin tamamında azalması; tek firmanın üretimi en ucuz olur (doğal monopol: elektrik ve doğal gaz dağıtım şebekesi, su).
  • Stratejik engeller: yüksek kuruluş maliyeti, mevcut firmanın girişi caydıran davranışları.

Monopolün marjinal hasılatı

Monopol piyasa talep eğrisinin kendisiyle karşı karşıyadır, yani negatif eğimli bir talep. Bir birim daha satmak için fiyatı düşürmek zorundadır ve bu indirim yalnız son birime değil, bütün birimlere uygulanır. Bu yüzden ek birimin hasılata katkısı fiyattan azdır: MR < P. AR eğrisi talep eğrisinin kendisidir.

P = a − bQ ise MR = a − 2bQ MR = P·(1 + 1eP)Doğrusal talepte MR aynı noktadan başlar, iki kat dik iner ve miktar eksenini talebin yarı yolunda keser.

Esneklik ve tüketici teorisi sayfasında toplam harcamanın talebin esnek kesiminde fiyat düşüşüyle arttığını, birim esneklikte en yüksek olduğunu gördük. Satıcının gözünden aynı bilgi şudur: |e| > 1 iken MR > 0, |e| = 1'de MR = 0 (TR en yüksek), |e| < 1 iken MR < 0. MC pozitif olduğuna göre MR = MC eşitliği ancak MR pozitifken sağlanır: monopol talebin inelastik kesiminde üretmez.

P = 100 − Q için MR = 100 − 2Q. MR miktar eksenini 50'de keser; monopol (MC > 0 iken) yalnız boyalı, esnek kesimde üretir.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Monopol = tek satıcı + yakın ikame yok + giriş engeli. Fiyat bütün birimlerde düştüğü için MR < P; doğrusal talepte MR'nin eğimi iki kat. MR = P(1 + 1/e): monopol esnek kesimde üretir. Monopolün arz eğrisi yoktur.
Sınavda

Nasıl sorulurTalep fonksiyonu verilip MR fonksiyonu ya da belirli bir miktarda MR istenir; esneklik ve fiyat verilip MR hesaplatılır. Sözel kalıpta “monopol talebin hangi kesiminde üretir?” sorulur.

TuzakMR'yi talebin eğimiyle aynı yazmak (100 − Q); doğrusu 100 − 2Q. İkinci tuzak, monopolün her zaman en yüksek fiyatı seçtiğini sanmak; fiyatı talep sınırlar, monopol miktarı MR = MC'ye göre seçer.

▭Boşluk doldurma MR hesabı

Talep P = 100 − Q olan bir monopolde Q = 30 iken fiyat , marjinal hasılat TL'dir. Toplam hasılat Q = birimde en yüksektir.

70405010030

?Soru çöz

Bir monopolün sattığı malın fiyatı 50 TL, bu fiyatta talebin fiyat esnekliği −0,5'tir. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. MR = 50·(1 + 1/(−0,5)) = 50·(1 − 2) = −50; talep inelastik olduğu için fiyatı yükseltip az satmak hasılatı artırır, monopol bu noktada kalmaz. A |e| = 2 alınarak hesaplanmıştır (1/e yerine e); B tam rekabetçi firmanın kuralıdır (MR = P); D birim esnek talebin sonucudur.
MİKRO İKTİSAT · HESAP

Monopol dengesi: fiyat, Lerner endeksi ve refah kaybı

İktisat · Mikro İktisat · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTüketici rantı ve üretici rantı nedir? Tavan fiyat ve taban fiyat uygulaması piyasada ne sonuç doğurur?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Temel kavramlar, arz ve talep). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tüketici rantı, tüketicinin ödemeye razı olduğu fiyat ile ödediği fiyat arasındaki farktır; üretici rantı, aldığı fiyat ile satmaya razı olduğu en düşük fiyat arasındaki farktır. Denge fiyatının altına konan tavan fiyat talep fazlası (kıtlık, karaborsa), üstüne konan taban fiyat arz fazlası doğurur; ikisi de rantların toplamını azaltır.

Rantlar, tavan ve taban fiyat

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Monopol fiyatı nasıl belirlenir? Lerner endeksi ve monopolün yol açtığı refah kaybı nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Monopol miktarı MR = MC'den seçer, fiyatı o miktarda talep eğrisinden okur; fiyat MC'nin üstündedir. Tam rekabete göre daha az üretir, daha yüksek fiyat alır. Piyasa gücünün ölçüsü Lerner endeksidir: (P − MC)/P = 1/|e|. Üretilmeyen birimlerin yarattığı net kayıp, monopol ve rekabet miktarları arasındaki üçgendir (refah kaybı, Harberger üçgeni).

Bir şehirde tek olan teleferik işletmesi bileti 60 liradan satıyor; bir bileti taşımanın ek maliyeti 20 lira. Arada kalan 40 lira kimin cebinden çıkıyor, kaybolan bir şey var mı?

Monopolün iki adımlı kararı: önce miktar (MR = MC), sonra fiyat (o miktarı alıcıların ödemeye razı olduğu fiyat, talep eğrisinden). Tam rekabetçi firma P = MC'de üretirdi; monopolde P > MR = MC olduğu için fiyat marjinal maliyetin üstünde kalır.

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Talep P = 100 − Q, marjinal maliyet sabit ve 20 TL (sabit maliyet yok). Monopol fiyatı, miktarı ve kârı nedir? Tam rekabette miktar ne olurdu?

  1. MR = 100 − 2Q = 20 → Qm = 40; fiyat talepten: Pm = 100 − 40 = 60.
  2. Kâr: (60 − 20)·40 = 1.600 TL.
  3. Tam rekabet: P = MC → 100 − Q = 20 → Qc = 80, Pc = 20.

Cevap: P = 60, Q = 40, kâr 1.600 TL; rekabette Q = 80

Refah kaybı

Temel kavramlar, arz ve talep sayfasında tüketici rantını talep eğrisiyle fiyat arasındaki üçgen olarak hesapladık. Rekabette tüketici rantı ½·80·80 = 3.200 TL'dir. Monopolde bu pasta üçe bölünür: tüketicide ½·40·40 = 800 TL kalır, 1.600 TL monopol kârı olarak üreticiye aktarılır, 800 TL ise kimseye geçmez. Bu son parça, alıcıların MC'nin üstünde değer biçtiği hâlde üretilmeyen 40 birimin kaybıdır: refah kaybı (ölü ağırlık kaybı).

Rekabette 3.200 TL olan tüketici rantı monopolde üçe bölünür: 800 tüketicide kalır, 1.600 monopol kârına aktarılır, 800 refah kaybı olarak yok olur.Görsel: Sınav Defteri

Lerner endeksi

Fiyatın marjinal maliyetten ne kadar uzaklaştığı piyasa gücünü ölçer. Kâr maksimizasyonunda MR = MC olduğu için önceki konudaki formülden Lerner endeksi çıkar:

L = P − MCP = 1|eP|Tam rekabette L = 0; talep ne kadar inelastikse piyasa gücü o kadar büyük. Örnekte (60 − 20)/60 = 2/3; Q = 40'ta e = −60/40 = −1,5 ve 1/1,5 = 2/3.
Ek bilgi: çok tesisli monopol ve X-etkinsizliği

İki tesisi olan monopol üretimi tesisler arasında marjinal maliyetler eşitlenecek biçimde böler: MC1 = MC2 = MR. Rekabet baskısı olmayan firmada maliyetlerin olabileceğinden yüksek seyretmesine X-etkinsizliği denir; refah kaybına eklenen bir maliyettir.

Akılda kalsın: Monopol: miktar MR = MC'den, fiyat talepten. Rekabete göre az miktar, yüksek fiyat. Refah kaybı = ½ · (Qc − Qm) · (Pm − MC). Lerner = (P − MC)/P = 1/|e|; tam rekabette sıfır.
Sınavda

Nasıl sorulurTalep ve MC verilip monopol fiyatı, miktarı, kârı ya da refah kaybı istenir; Lerner endeksinden esneklik bulunur.

TuzakMiktarı bulduktan sonra fiyatı MR'den okumak; fiyat talep eğrisinden okunur. İkinci tuzak, monopol kârının tamamını refah kaybı saymak; kâr tüketiciden üreticiye aktarımdır, kayıp yalnız üçgendir.

?Soru çöz

Talep fonksiyonu P = 120 − 2Q, marjinal maliyeti sabit ve 40 TL olan bir monopol kârını en yükseğe çıkarmaktadır. Monopolün fiyatı ve satış miktarı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. MR = 120 − 4Q = 40 → Q = 20; fiyat talepten: 120 − 40 = 80. A tam rekabet sonucudur (P = MC); C miktarı doğru bulup fiyatı MR'den (ya da MC'den) okumuştur; D MC'yi unutup MR'yi sıfıra eşitlemiş, hasılatın en yüksek olduğu noktayı bulmuştur.

⇄Bilgi eşleştirme kavram ve formül

MİKRO İKTİSAT · POLİTİKA

Fiyat farklılaştırması ve doğal monopolün düzenlenmesi

İktisat · Mikro İktisat · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Fiyat farklılaştırması nedir, birinci, ikinci ve üçüncü derece nasıl ayrılır? Doğal monopol nasıl düzenlenir?

Kısa cevap: Fiyat farklılaştırması, maliyet farkı olmadan aynı malı farklı alıcılara farklı fiyattan satmaktır. Birinci derecede her birim alıcının ödemeye razı olduğu en yüksek fiyattan, ikinci derecede alınan miktara göre, üçüncü derecede pazar kesimine göre farklı fiyat konur. Koşulları piyasa gücü, pazarların ayrılabilmesi ve farklı esnekliklerdir. Doğal monopol P = MC ya da P = AC kuralıyla düzenlenir.

Aynı müzede aynı salonu gezen öğrenci yarı fiyata giriyor; aynı elektrik şebekesinden çekilen ilk kilovatsaat ile sonraki kilovatsaatler farklı tarifeden faturalanıyor. Maliyet aynı, fiyat neden farklı?

Monopol tek fiyat koyunca bazı alıcılar o fiyatın çok üstünde ödemeye razı oldukları hâlde düşük ödüyor, bazıları ise MC'nin üstünde değer biçtikleri hâlde alamıyor. Fiyat farklılaştırması bu iki kayıptan kâr çıkarma yoludur. Üç koşul gerekir: firmanın piyasa gücü olmalı, pazarlar ayrılabilmeli (ucuza alan pahalı pazarda yeniden satamamalı) ve kesimlerin esneklikleri farklı olmalı.

Fiyat farklılaştırmasının üç derecesi
DereceFiyat neye göre?ÖrnekSonuç
Birinci (tam)Her birim, alıcının ödemeye razı olduğu en yüksek fiyattanPazarlıkla her müşteriye ayrı fiyatTüketici rantının tamamı üreticiye geçer; miktar rekabet düzeyinde, refah kaybı yok
İkinciAlınan miktara göre (blok, kademe)Toplu alım indirimi, kademeli tarifeTüketici rantının bir kısmı üreticiye geçer
ÜçüncüAlıcı grubuna (pazar kesimine) göreÖğrenci ve emekli indirimi, iç ve dış pazarEsnekliği düşük kesime yüksek fiyat

Üçüncü derece: hangi pazara yüksek fiyat?

Firma her pazarda son birimin hasılatını eşitler: MR1 = MR2 = MC. MR = P(1 − 1/|e|) olduğu için esnekliği düşük pazarda fiyat yüksek olur. Öğrencinin talebi daha esnektir (bütçesi dar, ikamesi çok), bu yüzden indirim öğrenciye yapılır.

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

MC = 30 TL olan bir monopolün iki pazarında talep esneklikleri |e1| = 2 ve |e2| = 4'tür. Kârı en yükseğe çıkaran fiyatlar nedir?

  1. Pazar 1: P1(1 − 1/2) = 30 → P1 = 60.
  2. Pazar 2: P2(1 − 1/4) = 30 → P2 = 40.

Cevap: daha az esnek pazarda 60 TL, daha esnek pazarda 40 TL

Doğal monopolün düzenlenmesi

Doğal monopolde LAC talebin bütün kesiminde azalır; ikinci bir şebeke kurmak israftır. Ama tek firmaya serbest bırakılan fiyat monopol fiyatıdır. Düzenleyici kurum (Türkiye'de elektrik ve doğal gaz dağıtımında EPDK) iki kuraldan birini seçer:

Doğal monopolde iki fiyat kuralı
KuralEtkinlikFirmanın durumu
P = MC (marjinal maliyet fiyatlaması)Dağılım etkinliği sağlanır, refah kaybı yokLAC azalırken MC < AC olduğu için zarar eder; sübvansiyon gerekir
P = AC (ortalama maliyet fiyatlaması)Miktar etkin düzeyin biraz altında, küçük refah kaybıSıfır iktisadi kâr, sübvansiyon gerekmez
Akılda kalsın: Koşullar: güç + ayrılabilir pazar + farklı esneklik. Birinci derece: bütün rant üreticiye, refah kaybı yok; ikinci: miktara göre; üçüncü: gruba göre, esnekliği düşük grup pahalı öder. Doğal monopolde P = MC zarar ettirir, P = AC sıfır kâr verir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir uygulama anlatılıp hangi derece fiyat farklılaştırması olduğu; ya da “fiyat farklılaştırmasının koşullarından biri değildir” kalıbı sorulur. Hesap kalıbında iki pazarın esneklikleri ve MC verilip fiyatlar istenir.

TuzakBirinci derecede refah kaybının arttığını sanmak; miktar rekabet düzeyine çıktığı için kayıp sıfırdır, yalnız rant el değiştirir. İkinci tuzak, kademeli tarifeyi üçüncü derece saymak; ölçü alıcının kimliği değil miktardır.

⇄Bilgi eşleştirme uygulama ve kavram

?Soru çöz

Fiyat farklılaştırmasıyla ilgili
I. Birinci derece fiyat farklılaştırmasında tüketici rantının tamamı üreticiye geçer.
II. Üçüncü derece fiyat farklılaştırmasında talebi daha az esnek olan pazarda fiyat daha yüksektir.
III. Ucuza alan alıcının malı pahalı pazarda yeniden satabilmesi fiyat farklılaştırmasını sürdürülemez kılar.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ C. I doğru: her birim alıcının en yüksek fiyatından satılır, rant kalmaz. II doğru: MR = P(1 + 1/e) eşitliğinde talebi az esnek pazarda fiyat daha yüksek olmalıdır. III doğru: pazarlar ayrılamazsa ucuz pazardan alıp pahalıda satan farkı kapatır. A esneklik kuralını ve yeniden satış koşulunu atlar; B yeniden satışı, D tüketici rantının tamamen el değiştirdiğini gözden kaçırır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki üretim fonksiyonları için
I. Q = L0,6K0,6 ölçeğe göre artan getiri gösterir.
II. Q = 10L0,5K0,5 ölçeğe göre artan getiri gösterir, çünkü katsayısı 1'den büyüktür.
III. Q = L0,3K0,5 ölçeğe göre sabit getiri gösterir.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ D. I'de üslerin toplamı 1,2 > 1, artan getiri. II yanlıştır: üsler toplamı 1'dir, getiri sabittir; 10 katsayısı yalnız verimlilik düzeyidir. III yanlıştır: 0,3 + 0,5 = 0,8 < 1, getiri azalandır. A ve C üsleri toplamadan sabit getiri sanır; B katsayıyı üslere katar.Kaynak: Üretim ve maliyet · Uzun dönem maliyet ve ölçek

?Soru 2

Kardinal fayda yaklaşımıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ C. MU azalsa da pozitif kaldığı sürece TU artmaya devam eder, yalnız yavaşlar; ifade yanlıştır. A doğrudur: MU = 0 doyum noktasıdır; B doğrudur: negatif MU TU'yu düşürür; D Gossen'in ikinci yasasıdır, doğrudur.Kaynak: Esneklik ve tüketici teorisi · Kardinal fayda ve Gossen

?Soru 3

Talebinin fiyat esnekliği −0,4 olan bir malın üreticisi fiyatı %10 artırırsa, ceteris paribus, bu maldan elde ettiği toplam hasılat yaklaşık nasıl değişir?

✓ D. Miktar %4 düşer: 1,10 × 0,96 = 1,056, hasılat yaklaşık %5,6 artar; inelastik talepte fiyat ile hasılat aynı yönde gider. A miktardaki düşüşü hasılatın düşüşü sanar; B miktarın hiç değişmediğini varsayar; C birim esnek talebin sonucudur.Kaynak: Esneklik ve tüketici teorisi · Talebin fiyat esnekliği

?Soru 4

Fiyatı düşen X malının talep edilen miktarı, diğer her şey sabitken azalmıştır. Buna göre
I. X düşük maldır.
II. X için gelir etkisi ikame etkisinden büyüktür.
III. X'in talep eğrisi pozitif eğimlidir.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ C. Fiyat düşünce talebin azalması Giffen malıdır: ikame etkisi tüketimi artırdığına göre onu aşan ters yönlü gelir etkisi vardır (II), ters gelir etkisi düşük maldır (I), fiyat ve miktar aynı yönde gider (III). A ve B sonucu, talep eğrisinin pozitif eğimini atlar; D Giffen malının düşük mal olduğunu atlar.Kaynak: Esneklik ve tüketici teorisi · Gelir ve ikame etkisi, Giffen

?Soru 5

Bir girişimciyle ilgili
I. Muhasebe kârı pozitifken iktisadi kârı negatif olabilir.
II. İktisadi kârı sıfır olan girişimci kaynaklarının alternatif getirisi kadar kazanıyordur.
III. Geri alınamayan geçmiş harcamalar, işi sürdürme kararında örtük maliyet olarak hesaba katılmalıdır.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ B. I doğru: örtük maliyetler muhasebe kârını aşabilir. II doğru: sıfır iktisadi kâr normal kârdır. III yanlış: geri alınamayan harcama batık maliyettir, karara girmez; örtük maliyet ileriye dönük fırsat maliyetidir. A normal kâr tanımını atlar; C ve D batık maliyeti örtük maliyet sanır.Kaynak: Üretim ve maliyet · Açık-örtük maliyet ve iktisadi kâr

?Soru 6

Toplam sabit maliyeti 50 TL olan bir firma 10 birim üretirken ortalama değişken maliyeti 8 TL'dir. Üretim 11 birime çıkınca toplam maliyet 145 TL oluyor. 11. birimin marjinal maliyeti kaç TL'dir?

✓ A. 10 birimde TC = 50 + 8·10 = 130; MC = 145 − 130 = 15. B 145'i 11'e bölüp ortalama maliyeti bulmuştur; C eski toplamı yalnız değişken maliyet (80) sanıp 145'ten çıkarmıştır; D 11 birimin toplam değişken maliyetidir (145 − 50).Kaynak: Üretim ve maliyet · Kısa dönem maliyet eğrileri

?Soru 7

Domates piyasasıyla ilgili
I. Gübre fiyatlarının artması
II. Domatesin hal fiyatının düşmesi
III. Seralarda verimi yüksek yeni bir tohuma geçilmesi
gelişmelerinden hangileri domatesin arz eğrisini sola kaydırır?

✓ A. Gübre zammı (I) maliyeti artırır, arzı sola kaydırır. III ters yöndedir: verimli tohum aynı maliyetle daha çok üretim demektir, arz sağa kayar. II domatesin kendi fiyatıdır: eğri kaymaz, eğri üzerinde aşağı doğru hareket edilir ve arz miktarı azalır. B teknolojiyi arzı azaltan etken sanır; C ve D fiyat değişimini kayma sayar.Kaynak: Temel kavramlar, arz ve talep · Arz ve arzı belirleyenler

?Soru 8

Kısa dönem üretim fonksiyonunda toplam, ortalama ve marjinal ürün arasındaki ilişkilerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Kesişme MP'nin değil AP'nin tepesindedir; MP'nin tepesi TP'nin büküm noktasıdır. B doğrudur: MP = 0'da TP tepe yapar; C doğrudur: ortalamanın altındaki ek, ortalamayı düşürür; D ikinci bölgenin tanımıdır, doğrudur.Kaynak: Üretim ve maliyet · Üretimin üç bölgesi

?Soru 9

Normal bir mal olan X ile ilgili olarak
I. Tüketicilerin gelirinin artması
II. X'in ikamesi olan Y malının fiyatının düşmesi
III. X'in fiyatının gelecek ay artacağının beklenmesi
durumlarından hangileri, ceteris paribus, X'in talep eğrisini sağa kaydırır?

✓ C. Normal malda gelir artışı (I) ve fiyatın artacağı beklentisiyle bugünden alım (III) talebi artırır. A beklentinin de talebi kaydırdığını atlar; B ve D'deki II ters yöndedir: ikame Y ucuzlarsa tüketici Y'ye kayar, X'in talebi sola kayar.Kaynak: Temel kavramlar, arz ve talep · Talep ve talebi belirleyenler

?Soru 10

Aşağıdakilerden hangisi bir ekonominin üretim imkânları eğrisini dışa kaydırmaz?

✓ D. İşsizliğin azalması zaten var olan kaynağın kullanımını artırır; ekonomi eğrinin içinden eğriye doğru ilerler, eğri yerinde kalır. A yeni doğal kaynak, B daha çok işgücü, C daha iyi teknoloji demektir; üçü de üretim kapasitesini büyütüp eğriyi dışa kaydırır.Kaynak: Temel kavramlar, arz ve talep · Üretim imkânları eğrisi
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?İktisat soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →