Büyüme ve kalkınma: büyüme modelleri, kalkınma teorileri, gelir dağılımı

Bazı ülkeler neden zengin, bazıları neden fakir? Büyüme modellerini, büyüme muhasebesini, dengeli ve dengesiz kalkınma tartışmalarını, gelir dağılımı ölçülerini ve beşerî kalkınma göstergelerini anlatıyoruz.

7 durakKPSS A
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
BÜYÜME VE KALKINMA · HESAP

Büyüme ve kalkınma kavramları: büyüme oranı, 70 kuralı, sermaye birikimi

İktisat · Kalkınma-Büyüme · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGSYH nedir, GSMH'den farkı nedir? Hangi işlemler GSYH'ye dahil edilmez?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Millî gelir ve makro göstergeler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Gayrisafi yurt içi hasıla (GSYH), bir ülkenin sınırları içinde bir yılda üretilen nihai mal ve hizmetlerin piyasa değeridir; üreten kim olursa olsun sayılır. Gayrisafi millî hasıla (GSMH) ise vatandaşların nerede olursa olsun ürettiğidir: GSMH = GSYH + yurt dışından net faktör geliri. Ara mallar, transferler, ikinci el satışlar ve finansal işlemler GSYH'ye girmez.

GSYH ve GSMH

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İktisadi büyüme ile kalkınma arasındaki fark nedir? 70 kuralı nasıl uygulanır? Sermaye stoku nasıl birikir?

Kısa cevap: İktisadi büyüme reel GSYH'nin ya da kişi başına reel gelirin artmasıdır; nicel bir ölçüdür. Kalkınma ise büyümenin yanında eğitim, sağlık, gelir dağılımı ve üretim yapısında kalıcı iyileşmeyi içerir. Bir büyüklük yılda yüzde g büyürse yaklaşık 70 ÷ g yılda iki katına çıkar. Sermaye stoku yatırım kadar artar, aşınma payı kadar azalır.

İki ülkenin kişi başı geliri bugün aynı. Biri yılda %2, öbürü %5 büyüyor. Bir kuşak sonra aralarında ne kadar fark olur?

Millî gelir ve makro göstergeler sayfasında reel GSYH'yi fiyat etkisinden arındırılmış üretim olarak gördük. Büyüme oranı reel GSYH'nin yıllık yüzde değişimidir; refahı ölçmek için çoğunlukla kişi başına büyümeye bakılır: kişi başı büyüme ≈ GSYH büyümesi − nüfus artışı. Kalkınma daha geniş bir kavramdır: tarımdan sanayi ve hizmetlere geçiş, okullaşma, yaşam süresi, yoksulluğun azalması gibi yapısal ve sosyal dönüşümleri içerir. Büyüme kalkınmanın gerekli ama tek başına yetmeyen koşuludur; petrol geliriyle büyüyen ama eğitim ve sağlıkta geride kalan ülke örnektir.

İkiye katlanma süresi ≈ 70g (%) · Kt+1 = (1 − δ) · Kt + It70 kuralı bileşik büyümenin yaklaşık hesabıdır (ln 2 ≈ 0,69). δ: amortisman (aşınma) oranı. Brüt yatırım amortismandan büyükse sermaye stoku artar.
Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Reel GSYH yılda %5,5, nüfus %2 artmaktadır. Kişi başı gelir kaç yılda iki katına çıkar? Ayrıca sermaye stoku 1.000, amortisman oranı 0,05, yıllık brüt yatırım 120 ise gelecek yılın sermaye stoku kaçtır?

  1. Kişi başı büyüme 5,5 − 2 = %3,5; 70 ÷ 3,5 = 20 yıl (kesin hesap ≈ 20,1).
  2. K = 0,95 · 1.000 + 120 = 1.070: net yatırım 70.

Cevap: 20 yıl; sermaye stoku 1.070

Girişteki soruya dönelim: %2 büyüyen ülke 35 yılda, %5 büyüyen 14 yılda geliri ikiye katlar; 35 yılda ikincisi beş kez ikiye katlanır, yani geliri yaklaşık 32 katına çıkar. Küçük oran farkları uzun dönemde büyük gelir farkına dönüşür.

Akılda kalsın: Büyüme = reel GSYH / kişi başı gelir artışı (nicel). Kalkınma = büyüme + yapısal ve sosyal dönüşüm (nitel). Kişi başı büyüme ≈ GSYH büyümesi − nüfus artışı. 70 kuralı: 70 ÷ g. K′ = (1 − δ)K + I.
Sınavda

Nasıl sorulurUzun dönem büyüme hızı verilip gelirin kaç yılda iki katına çıkacağı ya da sermaye stoku, amortisman ve yatırımdan gelecek dönem sermayesi hesaplatılır; büyüme ile kalkınmanın farkı sorulur.

TuzakKişi başı gelir sorulurken nüfus artışını düşmeden toplam büyümeyi kullanmak. İkinci tuzak, net yatırımı brüt yatırımla karıştırmak.

▭Boşluk doldurma büyüme hesabı

Kişi başı geliri yılda %2 büyüyen bir ülkede gelir yaklaşık yılda iki katına çıkar. Sermaye stoku 500, amortisman oranı 0,1 ve brüt yatırım 80 ise gelecek yılın sermaye stoku olur.

3553058014

?Soru çöz

Bir ülkede reel GSYH yılda ortalama %5,5, nüfus %2 artmaktadır. Bu eğilim sürerse 70 kuralına göre kişi başına reel gelir yaklaşık kaç yılda iki katına çıkar?

✓ D. Kişi başı büyüme 5,5 − 2 = 3,5; 70 ÷ 3,5 = 20. A toplam GSYH'nin ikiye katlanma süresidir (70 ÷ 5,5), nüfusu düşmez; B nüfus artış hızını kullanır; C nüfus artışını düşmek yerine ekler (70 ÷ 7,5).
BÜYÜME VE KALKINMA · TEORİ

Harrod-Domar modeli: tasarruf, sermaye-hasıla oranı, bıçak sırtı

İktisat · Kalkınma-Büyüme · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKlasik iktisadın varsayımları nelerdir? Say yasası ne söyler?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Klasik ve Keynesyen model). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Klasik model; tam rekabet, esnek fiyat ve ücretler, rasyonel bireyler ve paranın yalnız değişim aracı olduğu varsayımlarına dayanır. Say yasasına göre arz kendi talebini yaratır: üretim, satın alma gücünü de yaratır ve tasarruf faiz yoluyla yatırıma döner. Bu yüzden genel aşırı üretim olmaz, ekonomi kendiliğinden tam istihdama gelir ve devlet müdahalesine gerek yoktur.

Klasik varsayımlar ve Say yasası

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Harrod-Domar modelinde büyüme hızı nasıl belirlenir? Gerekli, doğal ve fiili büyüme hızı nedir; bıçak sırtı sorunu neyi anlatır?

Kısa cevap: Harrod-Domar modelinde büyüme hızı tasarruf oranının sermaye-hasıla oranına bölümüdür: g = s ÷ v. Model sermayeyi tek kısıt sayar, emekle sermayenin ikame edilemediğini varsayar. Tam istihdamlı istikrarlı büyüme için fiili, gerekli ve doğal büyüme hızlarının eşit olması gerekir; bu eşitlik tesadüfidir ve bozulunca kendiliğinden düzelmez: bıçak sırtı sorunu.

1950'lerde yeni kurulan planlama örgütleri şunu hesaplıyordu: yılda %6 büyümek istiyorsak gelirimizin yüzde kaçını yatırıma ayırmalıyız?

Klasik ve Keynesyen model sayfasında Keynes'in tasarruf ve yatırımı kısa dönem talep açısından ele aldığını gördük. Roy Harrod (1939) ve Evsey Domar (1946) yatırımın iki yüzünü birleştirdi: yatırım bugün talep yaratır, yarın üretim kapasitesini artırır. Kapasitenin ne kadar artacağı sermaye-hasıla oranına (v) bağlıdır: bir birim ek üretim için kaç birim sermaye gerektiği. Tüketim, yatırım ve makro okullar sayfasında gördüğümüz hızlandıran katsayısı da aynı orana dayanır.

g = svs: tasarruf oranı (= yatırım oranı), v: sermaye-hasıla oranı. Kişi başı büyüme ≈ g − n (n: nüfus artışı).
Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Tasarruf oranı 0,24, sermaye-hasıla oranı 4, nüfus artışı %2'dir. Büyüme ve kişi başı büyüme hızı nedir? %5 büyüme hedefi için tasarruf oranı kaç olmalıdır?

  1. g = 0,24 ÷ 4 = 0,06; kişi başı 6 − 2 = %4.
  2. s = g · v = 0,05 · 4 = 0,20.

Cevap: %6 ve %4; hedef için s = 0,20

Harrod'un üç büyüme hızı
HızTanım
Fiili büyüme (g)Gerçekleşen büyüme
Gerekli (garanti) büyüme (gw = s ÷ v)Firmaların yaptıkları yatırımdan memnun kaldığı, kapasitenin tam kullanıldığı hız
Doğal büyüme (gn)İşgücü artışı ve teknolojinin izin verdiği en yüksek sürdürülebilir hız; tam istihdamı korur

Üçünün eşit olması için hiçbir mekanizma yoktur, çünkü s, v ve n birbirinden bağımsız belirlenir. Fiili hız gerekli hızın üstüne çıkarsa firmalar kapasiteyi yetersiz bulup daha çok yatırım yapar, fark büyür; altına inerse yatırımı kısar, daralma derinleşir. Denge yolunun bu istikrarsızlığına bıçak sırtı denir. Model gelişmekte olan ülkelerde “yatırım açığını dış kaynakla kapatma” anlayışını besledi.

Akılda kalsın: g = s ÷ v; s hedefi = g · v. Sermaye tek kısıt, emek-sermaye ikamesi yok (sabit oranlı üretim). Fiili, gerekli (s ÷ v), doğal (işgücü + teknoloji) hız eşitliği tesadüfi; sapma kendini büyütür: bıçak sırtı.
Sınavda

Nasıl sorulurTasarruf oranı ve sermaye-hasıla oranı verilip büyüme hızı ya da hedef büyüme için gereken tasarruf oranı hesaplatılır; modelin varsayımları “hangisi değildir?” diye sorulur.

TuzakOranı ters bölmek (v ÷ s). İkinci tuzak, modelde emek ile sermayenin ikame edilebildiğini sanmak; ikameyi Solow ekler.

⇄Bilgi eşleştirme büyüme hızları

?Soru çöz

Harrod-Domar modelinde tasarruf oranı 0,24, sermaye-hasıla oranı 4 ve nüfus artış hızı %2'dir. Kişi başına gelirin büyüme hızı yaklaşık yüzde kaçtır?

✓ B. g = 0,24 ÷ 4 = %6; kişi başı ≈ 6 − 2 = %4. A toplam büyümedir, nüfusu düşmez; C nüfus artışını ekler; D oranı ters böler (4 ÷ 0,24).
BÜYÜME VE KALKINMA · MODEL

Solow modeli: durağan durum, altın kural, koşullu yakınsama

İktisat · Kalkınma-Büyüme · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Solow büyüme modelinde durağan durum nasıl belirlenir? Tasarruf oranı, nüfus artışı ve teknoloji uzun dönem büyümeyi nasıl etkiler? Altın kural ve koşullu yakınsama nedir?

Kısa cevap: Solow modelinde sermayenin marjinal ürünü azaldığı için ekonomi, yatırımın sermaye aşınmasını ve nüfus artışını tam karşıladığı durağan duruma gider. Tasarruf oranı artarsa kişi başı gelir düzeyi yükselir ama uzun dönem büyüme hızı değişmez. Kişi başı gelirin sürekli büyümesini yalnız teknolojik ilerleme sağlar.

Savaştan çıkan Almanya ve Japonya 1950'lerde ABD'den çok daha hızlı büyüdü, sonra hızları yavaşladı. Neden zenginleştikçe yavaşladılar?

Robert Solow (1956) Harrod-Domar'ın sabit oranlı üretimi yerine emekle sermayenin ikame edilebildiği, ölçeğe göre sabit getirili bir üretim fonksiyonu kullandı. Üretim ve maliyet sayfasında gördüğümüz azalan verimler modelin kalbidir: işçi başına sermaye (k) arttıkça her ek makinenin getirisi azalır. İşçi başına yatırım s · f(k), sermayeyi sabit tutmak için gereken yatırım ise (n + δ) · k'dir: aşınanı yenilemek ve yeni işçilere aynı sermayeyi vermek.

Durağan durum: s · f(k*) = (n + δ) · k* · Altın kural: MPK = n + δk* üstünde yatırım aşınmayı karşılamaz, k düşer; altında k artar. Altın kural kişi başı tüketimi en büyük yapan durağan durumdur.
y = √k, s = 0,3, n + δ = 0,1 ile durağan durum k* = 9, y* = 3; altın kuralda k = 25 ve s = 0,5 gerekir (ölçek: 1 birim k = 20 px, 1 birim y = 40 px).Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek · sınav düzeyi

y = √k, s = 0,3, n + δ = 0,1'dir. Durağan durumda işçi başına sermaye, üretim ve tüketim nedir? Altın kural sermayesi ve tasarruf oranı kaçtır?

  1. 0,3 √k = 0,1 k → √k = 3, k* = 9, y* = 3, c* = 0,7 · 3 = 2,1.
  2. MPK = 1 ÷ (2√k) = 0,1 → √k = 5, k = 25, y = 5; s = 0,1 · 25 ÷ 5 = 0,5, tüketim 5 − 2,5 = 2,5.

Cevap: k* = 9, y* = 3, c* = 2,1; altın kural k = 25, s = 0,5

Modelin sonuçları

Tasarruf oranı artarsa yatırım eğrisi yukarı kayar, k* ve y* yükselir: düzey etkisi vardır; ama yeni durağan duruma varınca büyüme yine durur. Nüfus artışı hızlanırsa doğru dikleşir, kişi başı gelir düşer. Kişi başı gelirin sürekli artmasını yalnız dışsal teknolojik ilerleme sağlar. Aynı tasarruf, nüfus ve teknoloji parametrelerine sahip ülkelerden yoksul olanı daha hızlı büyür: koşullu yakınsama. Parametreler farklıysa her ülke kendi durağan durumuna yakınsar; bu yüzden yoksul ülkelerin hepsinin zenginleri yakalaması (mutlak yakınsama) beklenmez.

Akılda kalsın: Solow (1956): ikame var, ölçeğe göre sabit getiri, azalan verimler. Durağan durum s · f(k) = (n + δ)k. Tasarruf ↑ → düzey etkisi, büyüme hızı kalıcı değişmez. Nüfus artışı ↑ → kişi başı gelir ↓. Sürekli büyüme = teknoloji (dışsal). Altın kural: MPK = n + δ. Koşullu yakınsama.
Sınavda

Nasıl sorulurÖncüllerle modelin sonuçları sorulur (tasarruf oranının etkisi, nüfus artışının etkisi, yakınsama); basit bir üretim fonksiyonuyla durağan durum hesaplatılır.

TuzakTasarruf oranındaki artışın uzun dönem büyüme hızını kalıcı olarak yükselttiğini söylemek; yalnız geçiş döneminde hızlandırır. İkinci tuzak, Solow'un mutlak yakınsama öngördüğünü sanmak.

⇄Bilgi eşleştirme Solow kavramları

?Soru çöz

Solow büyüme modeline göre
I. Tasarruf oranındaki kalıcı bir artış, uzun dönem büyüme hızını kalıcı olarak yükseltir.
II. Nüfus artış hızının yükselmesi, durağan durumda kişi başına geliri artırır.
III. Kişi başına gelirin sürekli büyümesinin kaynağı teknolojik ilerlemedir.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ C. Azalan verimler yüzünden sermaye birikimi büyümeyi sonsuza dek sürdüremez; sürekli büyümeyi teknoloji sağlar (III). I yanlış: tasarruf artışı yalnız düzeyi yükseltir. II yanlış: daha hızlı nüfus artışı sermayeyi daha çok işçiye böler, kişi başı geliri düşürür. A ve B düzey etkisini hız etkisi sanır; D nüfusun etkisini ters kurar.
BÜYÜME VE KALKINMA · HESAP

Büyüme muhasebesi ve stilize gerçekler: Solow artığı, Kaldor

İktisat · Kalkınma-Büyüme · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSosyal refah fonksiyonları nelerdir? Kaldor-Hicks telafi ölçütü ve Arrow imkânsızlık teoremi ne söyler?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Faktör piyasaları ve refah iktisadı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Pareto ölçütü etkin noktalar arasında seçim yapamaz. Sosyal refah fonksiyonu bu seçimi yapar: faydacı yaklaşım bireysel faydaların toplamını, Rawls en kötü durumdakinin faydasını en büyük yapmak ister. Kaldor-Hicks ölçütüne göre kazananlar kaybedenleri tazmin edebiliyorsa değişme iyidir. Arrow, makul koşulları birlikte sağlayan bir toplumsal tercih kuralı olmadığını gösterdi.

Sosyal refah ve telafi ölçütü

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Büyüme muhasebesi nedir, toplam faktör verimliliği (Solow artığı) nasıl hesaplanır? Kaldor'un stilize gerçekleri nelerdir?

Kısa cevap: Büyüme muhasebesi üretim artışını sermaye ve emek artışının katkılarına ayırır; faktörlerle açıklanamayan kalan kısım toplam faktör verimliliği (TFV) ya da Solow artığıdır. Kaldor'un stilize gerçekleri uzun dönem büyümenin düzenliliklerini özetler: kişi başı çıktı ve sermaye sürekli artar, sermaye-hasıla oranı, faiz ve faktör payları yaklaşık sabit kalır.

Bir ülke yılda %5 büyüyor. Bunun ne kadarı daha çok makineden, ne kadarı daha çok işçiden, ne kadarı daha akıllıca üretmekten geliyor?

Ölçeğe göre sabit getirili Y = A · Kα · L1 − α üretim fonksiyonunda büyüme oranları toplanabilir. Tam rekabette α, sermayenin millî gelirden aldığı paydır; Faktör piyasaları ve refah iktisadı sayfasında gördüğümüz gibi her faktör marjinal ürün değeri kadar kazandığından bu pay ölçülebilir.

gY = gA + α · gK + (1 − α) · gLgA: toplam faktör verimliliği (İngilizce TFP) artışı; doğrudan ölçülmez, artık olarak bulunur: gA = gY − α gK − (1 − α) gL.
Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Reel GSYH %5, sermaye stoku %6, istihdam %2 artmıştır; sermayenin gelirden payı 0,4'tür. TFV artışı kaçtır?

  1. Sermayenin katkısı 0,4 · 6 = 2,4; emeğin katkısı 0,6 · 2 = 1,2.
  2. gA = 5 − 2,4 − 1,2 = 1,4: büyümenin yaklaşık %28'i verimlilikten.

Cevap: TFV artışı %1,4

TFV'ye Solow artığı da denir, çünkü Solow (1957) ABD büyümesinin büyük kısmının faktör artışıyla açıklanamadığını bu yolla gösterdi. Artık yalnız teknolojiyi değil, kurumları, eğitimin kalitesini, kaynakların sektörler arası daha verimli dağılımını, hatta ölçüm hatalarını da içerir; bu yüzden “cehaletimizin ölçüsü” diye de anılır.

Stilize gerçekler

Kaldor'un (1961) stilize gerçekleri
GerçekModel karşılığı
İşçi başına çıktı sürekli artarTeknolojik ilerleme
İşçi başına sermaye sürekli artarSermaye derinleşmesi
Sermayenin getirisi (reel faiz) yaklaşık sabittirAzalan verimi teknoloji dengeler
Sermaye-hasıla oranı yaklaşık sabittirK ve Y aynı hızla büyür
Emek ve sermayenin millî gelirden payları yaklaşık sabittirCobb-Douglas, sabit α
Kişi başı büyüme hızları ülkeler arasında büyük farklılık gösterirFarklı parametreler, koşullu yakınsama
Ek bilgi: Jones ve Romer'in yeni stilize gerçekleri

Charles Jones ve Paul Romer (2010) Kaldor'un listesini güncelledi: küreselleşme ve kentleşmeyle piyasaların genişlemesi, nüfus ve kişi başı gelir büyümesinin uzun dönemde hızlanması, teknoloji sınırına uzaklığa göre büyüme hızlarının değişmesi, ülkeler arasındaki büyük gelir ve TFV farkları, işçi başına beşerî sermayenin artması ve beşerî sermayeye göre göreli ücretlerin uzun dönem istikrarı. Bu gerçekler fikirleri, kurumları ve beşerî sermayeyi modelin merkezine taşır.

Akılda kalsın: gY = gA + α gK + (1 − α) gL; TFV (Solow artığı) = açıklanamayan kalan. Kaldor: kişi başı çıktı ve sermaye ↑; reel faiz, sermaye-hasıla oranı, faktör payları ≈ sabit; ülkeler arası büyüme farkı büyük.
Sınavda

Nasıl sorulurBüyüme, faktör artışları ve faktör payları verilip TFV hesaplatılır; “aşağıdakilerden hangisi Kaldor'un stilize gerçeklerinden biri değildir?” sorulur.

TuzakFaktör artışlarını paylarla çarpmadan GSYH büyümesinden çıkarmak. İkinci tuzak, sermaye-hasıla oranının sürekli arttığını stilize gerçek sanmak; artan, işçi başına sermayedir.

▭Boşluk doldurma TFV hesabı

GSYH %4, sermaye %5, emek %1 artmış; sermayenin payı 0,3'tür. Sermayenin büyümeye katkısı puan, toplam faktör verimliliği artışı yüzde olur.

1,51,8−20,7

?Soru çöz

Bir ekonomide reel GSYH %5, sermaye stoku %6, istihdam %2 artmıştır. Sermayenin millî gelirden aldığı pay 0,4 olduğuna göre toplam faktör verimliliğindeki artış yüzde kaçtır?

✓ A. 5 − 0,4 · 6 − 0,6 · 2 = 5 − 2,4 − 1,2 = 1,4. B emeğin katkısını unutur; C faktör artışlarını paylarla çarpmadan çıkarır (5 − 6 − 2); D sermayenin katkısını unutur.
BÜYÜME VE KALKINMA · TEORİ

İçsel büyüme teorileri: AK modeli, Romer, Lucas

İktisat · Kalkınma-Büyüme · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDışsallık nedir, Pigou vergisi ve Coase teoremi nasıl çözüm önerir? Kamu malının özellikleri nelerdir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Faktör piyasaları ve refah iktisadı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dışsallık, bir ekonomik birimin kararının fiyatlandırılmamış biçimde başkalarını etkilemesidir. Olumsuz dışsallıkta piyasa sosyal optimumdan fazla üretir; Pigou vergisi marjinal dış maliyeti fiyata ekler. Coase'a göre mülkiyet hakları belliyse ve pazarlık maliyeti düşükse taraflar etkin sonuca kendileri ulaşır. Kamu malı rakip olmayan ve dışlanamayan maldır; bedavacılık yüzünden piyasa onu yetersiz sağlar.

Dışsallıklar ve kamu malları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İçsel büyüme teorileri Solow modelinden nasıl ayrılır? AK modeli, Romer'in bilgi modeli ve Lucas'ın beşerî sermaye modeli neyi savunur?

Kısa cevap: İçsel büyüme teorileri teknolojiyi modelin dışında bırakmaz; uzun dönem büyümeyi tasarruf, araştırma-geliştirme ve eğitim kararlarına bağlar. Geniş anlamda sermayenin getirisi azalmazsa tasarruf oranı büyüme hızını kalıcı olarak etkiler. Romer bilginin rakip olmayan niteliğini, Lucas beşerî sermayenin dışsallığını büyümenin kaynağı sayar.

Solow'a göre teknoloji “gökten düşer”. Oysa Güney Kore AR-GE harcamasını ve üniversite mezunu sayısını artırarak büyüdü. Teknoloji politika ile hızlandırılabilir mi?

1980'lerin ortasından itibaren geliştirilen içsel büyüme modelleri Solow'un açık bıraktığı soruyu sordu: teknolojik ilerlemeyi ne belirler? Ortak fikir, geniş anlamda sermayenin (fiziki, beşerî, bilgi) toplamda azalan getiriye uğramamasıdır.

AK modeli

En sade biçim Y = A · K'dir; K beşerî sermayeyi de içeren geniş sermayedir ve marjinal ürünü A'da sabit kalır. Büyüme hızı g = s · A − δ olur: s = 0,2, A = 0,5, δ = 0,05 ise g = 0,1 − 0,05 = %5. Solow'dan farklı olarak tasarruf oranındaki artış büyüme hızını kalıcı olarak yükseltir ve yoksul ülkelerin yakınsaması beklenmez.

Bilgi ve beşerî sermaye

Başlıca içsel büyüme yaklaşımları
YaklaşımBüyümenin kaynağı
Yaparak öğrenme (Arrow, 1962)Üretim ve yatırım deneyimi verimliliği artırır
Romer (1986, 1990)AR-GE ile üretilen fikirler; bilgi rakip değildir ve kısmen dışlanamaz, taşmalar ölçeğe göre artan getiri yaratır
Lucas (1988)Beşerî sermaye birikimi; eğitimli bir işçi çevresindekilerin verimini de artırır (dışsallık)

Faktör piyasaları ve refah iktisadı sayfasında kamu mallarını rakip olmayan mallar olarak, dışsallıkları da piyasanın eksik ürettiği faydalar olarak gördük. Romer'in fikri buraya oturur: bir formül aynı anda sınırsız kişi tarafından kullanılabilir, bu yüzden bilgi biriktikçe getirisi azalmaz. Ama fikri üreten firma faydanın tamamını alamadığı için piyasa AR-GE'yi eksik yapar; patent koruması, AR-GE teşviki ve eğitime kamu desteği bu yüzden büyüme politikasının araçlarıdır.

Akılda kalsın: İçsel büyüme = teknoloji modelin içinde, geniş sermayede azalan getiri yok. AK: g = sA − δ; tasarruf ↑ → büyüme hızı kalıcı ↑, yakınsama yok. Arrow yaparak öğrenme; Romer fikirler, AR-GE, rakip olmama; Lucas beşerî sermaye dışsallığı.
Sınavda

Nasıl sorulurİçsel büyümeyi Solow'dan ayıran özellik ya da düşünür–kaynak eşleştirmesi sorulur; AK modelinde büyüme hızı hesaplatılabilir.

Tuzakİçsel büyümede de tasarrufun yalnız düzeyi etkilediğini söylemek; azalan getiri olmadığı için hızı etkiler. İkinci tuzak, Lucas'ı AR-GE ile, Romer'i beşerî sermayeyle eşlemek.

▭Boşluk doldurma içsel büyüme

Y = AK modelinde s = 0,3, A = 0,4, δ = 0,04 ise büyüme hızı yüzde olur. Romer'e göre bir fikrin aynı anda birçok kişi tarafından kullanılabilmesi, bilginin özelliğidir. Büyümeyi beşerî sermaye birikimine bağlayan iktisatçı: .

8rakip olmamaLucas12Arrow

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi içsel büyüme modellerini Solow büyüme modelinden ayıran temel özelliktir?

✓ D. İçsel büyümede geniş sermayenin getirisi azalmaz; bu yüzden tasarruf, AR-GE ve eğitim kararları büyüme hızını kalıcı olarak etkiler. A iki modelde de yanlıştır; B mutlak yakınsamadır, içsel büyüme yakınsamayı öngörmez; C Solow modelinin varsayımıdır.
BÜYÜME VE KALKINMA · TEORİ

Kalkınma teorileri: aşamalar, ikili ekonomi, dengeli ve dengesiz büyüme

İktisat · Kalkınma-Büyüme · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKarşılaştırmalı üstünlük nedir, nasıl hesaplanır? Ticaret hadleri hangi aralıkta olursa iki ülke de kazanır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Uluslararası ticaret). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ricardo'ya göre bir ülke iki malı da daha pahalıya üretse bile, fırsat maliyeti daha düşük olan malda uzmanlaşırsa ticaretten kazanır. Buna karşılaştırmalı üstünlük denir. Ticaret, ancak ticaret hadleri iki ülkenin yurt içi fırsat maliyetlerinin arasında kalırsa iki tarafa da kazanç sağlar.

Karşılaştırmalı üstünlük ve ticaret hadleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Rostow'un büyüme aşamaları, Lewis'in ikili ekonomi modeli, dengeli ve dengesiz kalkınma, Prebisch-Singer tezi ve sanayileşme stratejileri nelerdir?

Kısa cevap: Rostow kalkınmayı beş aşamalı bir yol olarak görür. Lewis tarımdaki fazla emeğin sanayiye aktarılmasını açıklar. Dengeli kalkınma (Rosenstein-Rodan, Nurkse) birçok sektöre aynı anda yatırım ister; dengesiz kalkınma (Hirschman) bağlantısı güçlü sektörlere öncelik verir. Prebisch-Singer tezi hammadde ihracatçılarının ticaret hadlerinin uzun dönemde kötüleştiğini savunur.

1950'lerde yoksul bir ülkenin planlamacısı karar verecek: önce çelik fabrikası mı, yoksa aynı anda tekstil, gıda ve çimento mu? Hammadde ihracatına mı güvenmeli, yoksa ithal malları yurt içinde mi üretmeli?

Aşamalar ve ikili ekonomi

W. W. Rostow (1960) her toplumun beş aşamadan geçtiğini öne sürdü: geleneksel toplum, kalkışa hazırlık, kalkış (yatırım oranının hızla yükseldiği, öncü sektörlerin geliştiği kısa dönem), olgunluğa yöneliş, yüksek kitlesel tüketim. W. Arthur Lewis (1954) ise ekonomiyi ikiye ayırdı: verimliliği çok düşük, gizli işsizliğin yaygın olduğu geleneksel tarım ve kâr eden modern sanayi. Sanayi, tarımdaki geçim düzeyinin biraz üstündeki sabit bir ücretle sınırsız emek çeker; kâr yeniden yatırılır, fazla emek tükenene kadar (Lewis dönüm noktası) büyüme sürer.

Dengeli ve dengesiz kalkınma

İki strateji
Dengeli kalkınmaDengesiz kalkınma
TemsilcilerRosenstein-Rodan (1943, büyük itme), Nurkse (1953, yoksulluğun kısır döngüsü)Hirschman (1958)
FikirPazar dar olduğu için tek fabrika batar; birbirinin müşterisi olacak birçok sektöre aynı anda yatırım gerekirKaynak kıt; ileri ve geri bağlantıları güçlü kilit sektörlere yatırım yap, oluşan darboğazlar öbür yatırımları kendiliğinden çeker
EleştiriYoksul ülkenin kaynakları her şeye aynı anda yetmezDarboğazlar uzun süre çözülmeyebilir

Nurkse'nin kısır döngüsü iki yönlüdür: düşük gelir → düşük tasarruf → düşük yatırım → düşük verimlilik → düşük gelir; talep yönünde ise düşük gelir pazarı daraltır, yatırım güdüsünü azaltır.

Dış ticaret ve sanayileşme

Uluslararası ticaret sayfasında ticaret hadlerini gördük. Raúl Prebisch ve Hans Singer (1950) hammadde fiyatlarının mamul fiyatlarına göre uzun dönemde düştüğünü, yani çevre ülkelerin ticaret hadlerinin aleyhlerine döndüğünü savundu. Bağımlılık okulu bunu merkez-çevre ilişkisine genişletti. Bu tez ithal ikameci sanayileşmeyi destekledi: yüksek tarifelerle iç pazar korunur, ithal edilen tüketim malları yurt içinde üretilir. Sınırları (dar pazar, döviz darboğazı, verimsizlik) görülünce ihracata dayalı sanayileşme öne çıktı. 1989'da John Williamson'ın özetlediği Washington Uzlaşması mali disiplin, ticaret ve finans serbestleşmesi, özelleştirme ve rekabetçi kur önerdi. Türkiye'nin planlı dönemdeki ithal ikamesinden 24 Ocak 1980 kararlarına geçişini Türkiye ekonomisi sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Rostow: geleneksel → kalkışa hazırlık → kalkış → olgunluk → kitlesel tüketim. Lewis: ikili ekonomi, tarımdan sınırsız emek. Dengeli: Rosenstein-Rodan (büyük itme), Nurkse (kısır döngü). Dengesiz: Hirschman (ileri-geri bağlantı). Prebisch-Singer: ticaret hadleri çevre aleyhine → ithal ikamesi; sonra ihracata dayalı, Washington Uzlaşması.
Sınavda

Nasıl sorulurDüşünür–teori eşleştirmesi, Rostow aşamalarının sırası ya da öncüllü “hangileri dengeli kalkınma görüşüne aittir?” sorulur.

TuzakNurkse'yi dengesiz kalkınmacı sanmak; kısır döngüyü kırmak için dengeli yatırımı savunur. İkinci tuzak, Prebisch-Singer tezini hammadde ihracatçılarının lehine yorumlamak.

↕Sıralama Rostow'un aşamaları

  1. Kalkış
  2. Yüksek kitlesel tüketim
  3. Geleneksel toplum
  4. Olgunluğa yöneliş
  5. Kalkışa hazırlık

?Soru çöz

Kalkınma teorileriyle ilgili
I. Nurkse, kilit sektörlere öncelik veren dengesiz kalkınma stratejisini savunmuştur.
II. Prebisch-Singer tezine göre hammadde ihraç eden ülkelerin dış ticaret hadleri uzun dönemde aleyhlerine döner.
III. Lewis modelinde geleneksel kesimdeki fazla emek, modern kesime görece sabit bir ücretle aktarılır.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ B. II tezin özüdür; III Lewis'in sınırsız emek arzıdır. I yanlıştır: Nurkse kısır döngüyü kırmak için dengeli kalkınmayı savunur; kilit sektör fikri Hirschman'ındır. A Lewis'i atlar; C ve D Nurkse'yi dengesiz kalkınmacı sayar.
BÜYÜME VE KALKINMA · GÖSTERGE

Gelir dağılımı ve beşerî kalkınma: Lorenz, Gini, Kuznets, İnsani Gelişme Endeksi

İktisat · Kalkınma-Büyüme · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Lorenz eğrisi ve Gini katsayısı nedir, nasıl hesaplanır? Kuznets'in ters U hipotezi ve İnsani Gelişme Endeksi neyi ölçer?

Kısa cevap: Lorenz eğrisi nüfusun yoksuldan zengine birikimli payına karşı gelirin birikimli payını gösterir; eşit dağılım doğrusundan uzaklaştıkça eşitsizlik artar. Gini katsayısı bu uzaklığı 0 ile 1 arasında ölçer. Kuznets, kalkınmanın başında eşitsizliğin arttığını sonra azaldığını öne sürdü. İnsani Gelişme Endeksi gelirin yanına sağlık ve eğitimi ekler.

TÜİK gelir dağılımı istatistiklerini açıklarken iki sayı öne çıkar: Gini katsayısı ve en zengin %20'nin gelirinin en yoksul %20'ninkine oranı. İkisi de neyi ölçer?

Gelir payları en yoksul %20'den başlayarak 5, 10, 15, 25, 45 olan bir ülkenin Lorenz eğrisi (ölçek: %10 = 20 px) ve Kuznets'in ters U biçimli eşitsizlik-gelir ilişkisi.Görsel: Sınav Defteri

Max Lorenz'in (1905) eğrisinde eşit dağılımda her %20'lik dilim gelirin %20'sini alır ve eğri köşegenle çakışır. Corrado Gini'nin (1912) katsayısı köşegenle eğri arasındaki alanın (A) köşegenin altındaki üçgene (A + B) oranıdır: 0 tam eşitlik, 1 tam eşitsizlik. Daha basit bir ölçü S80/S20 oranıdır (P80/P20 olarak da yazılır): en zengin %20'nin gelir payı ÷ en yoksul %20'nin payı.

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Beşte birlik dilimlerin gelir payları yoksuldan zengine %5, %10, %15, %25, %45'tir. S80/S20 oranı ve Gini katsayısı kaçtır?

  1. S80/S20 = 45 ÷ 5 = 9.
  2. Birikimli paylar 0,05; 0,15; 0,30; 0,55; 1. Eğrinin altındaki alan (yamuklar): B = 0,2 · (0,05 + 0,20 + 0,45 + 0,85 + 1,55) ÷ 2 = 0,31.
  3. Gini = (0,5 − 0,31) ÷ 0,5 = 1 − 2 · 0,31 = 0,38.

Cevap: S80/S20 = 9; Gini = 0,38

Simon Kuznets (1955), sanayileşmenin başında emek düşük verimli tarımdan yüksek ücretli kentlere geçerken eşitsizliğin arttığını, sonra eğitimin yaygınlaşması ve sosyal politikalarla azaldığını öne sürdü: ters U hipotezi. Kalkınmanın tek gelirle ölçülemeyeceği fikri BM Kalkınma Programı'nın 1990'dan beri yayımladığı İnsani Gelişme Endeksi'ne (beşerî kalkınma endeksi) yol açtı: doğumda beklenen yaşam süresi, eğitim (ortalama ve beklenen okullaşma yılı) ve kişi başı gelir (SAGP ile) birleştirilir; 2010'dan beri geometrik ortalama alınır.

Akılda kalsın: Lorenz: birikimli nüfus–gelir; köşegenden uzak = eşitsiz. Gini = A ÷ (A + B), 0 tam eşit, 1 tam eşitsiz. S80/S20 = en zengin %20 ÷ en yoksul %20. Kuznets: gelir ↑ → eşitsizlik önce ↑ sonra ↓ (ters U). İnsani Gelişme Endeksi: sağlık + eğitim + gelir.
Sınavda

Nasıl sorulurDilimlerin gelir payları verilip S80/S20 ya da Gini hesaplatılır; bir ölçünün tanımı verilip adı istenir (“nüfusun birikimli yüzdesi ile gelirin birikimli yüzdesini gösteren eğri”).

TuzakGini'nin 1'e yaklaşmasını eşitliğin artması sanmak. İkinci tuzak, İnsani Gelişme Endeksi'nin gelir dağılımını ölçtüğünü düşünmek; sağlık, eğitim ve gelir düzeyini ölçer.

⇄Bilgi eşleştirme ölçü ve tanım

?Soru çöz

Bir ülkede yoksuldan zengine beşte birlik nüfus dilimlerinin gelir payları sırasıyla %5, %10, %15, %25 ve %45'tir. Bu ülkenin Gini katsayısı kaçtır?

✓ C. Lorenz eğrisinin altındaki alan B = 0,31; Gini = (0,5 − 0,31) ÷ 0,5 = 0,38. A eğrinin altındaki alanı 2 ile çarpıp 1'den çıkarmayı unutur (0,2 · 3,10 = 0,62); B S80/S20 oranıdır; D yalnız en zengin dilimin payıdır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

BPM6 sunumuyla hazırlanan bir ödemeler bilançosunda cari işlemler dengesi −40 milyar dolar, sermaye hesabı 0, finans hesabı −42 milyar dolardır. Net hata ve noksan kaç milyar dolardır?

✓ B. Cari + sermaye + NHN = finans hesabı → −40 + 0 + NHN = −42 → NHN = −2. A işareti ters kurar (cari − finans); C ve D iki büyüklüğü toplar, eksi işaretli finans hesabının net giriş anlamına geldiğini gözden kaçırır.Kaynak: Ödemeler bilançosu ve döviz kuru · Ödemeler bilançosunun yapısı

?Soru 2

Bir yılda dolar/TL kuru %10 artmış, Türkiye'de enflasyon %8, ABD'de %2 olmuştur. Bu dönemde TL'nin reel değeri yaklaşık olarak nasıl değişmiştir?

✓ A. %Δq ≈ 10 + 2 − 8 = 4; reel kur yükseldiği için TL reel olarak değer kaybetmiştir. B üç oranı toplar; C hesabı doğru yapar ama yönü ters yorumlar; D iç enflasyonu ekleyip dış enflasyonu çıkarır.Kaynak: Ödemeler bilançosu ve döviz kuru · Döviz kuru kavramları ve reel kur

?Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi enflasyon hedeflemesi rejiminin özelliklerinden biri değildir?

✓ D. Para arzını sabit oranda büyütmek Friedman'ın sabit para kuralıdır, çapası para arzı olan parasal hedeflemeye aittir. A rejimin çapasıdır; B hesap verebilirliktir (TCMB'de açık mektup); C enflasyon hedeflemesinin aracıdır, TCMB'de bir hafta vadeli repo ihale faizi.Kaynak: Para, banka ve para politikası · Aktarım kanalları ve para politikası rejimleri

?Soru 4

Bir pazarda elmanın değerinin ekmek, süt ya da et cinsinden ayrı ayrı belirtilmesi yerine bütün malların fiyatının TL ile yazılması paranın hangi işlevine örnektir?

✓ B. Fiyatların tek bir ölçüyle yazılması değerlerin karşılaştırılmasını sağlar: hesap birimi. A paranın alışverişte el değiştirmesidir; burada henüz alışveriş yoktur. C satın alma gücünü geleceğe taşımak, D borçların para cinsinden yazılmasıdır.Kaynak: Para, banka ve para politikası · Paranın işlevleri ve türleri

?Soru 5

Bretton Woods sistemiyle ilgili
I. ABD doları belirli bir oranda altına çevrilebilirdi.
II. Diğer ülkelerin paraları dolara sabit ama gerektiğinde değiştirilebilir bir kurla bağlanmıştı.
III. IMF ve Dünya Bankası bu sistemi kuran konferansta oluşturuldu.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ C. Üçü de doğrudur: dolar ons başına 35 dolardan altına bağlıydı (I), öbür paralar dolara ayarlanabilir sabit kurla bağlandı (II), IMF ve Dünya Bankası 1944 konferansında kuruldu (III). A ve B kurumların kuruluşunu, D doların altın bağını atlar.Kaynak: Ödemeler bilançosu ve döviz kuru · Kur sistemleri ve uluslararası para sistemi

?Soru 6

Bir ekonomide rezerv para 500 milyar TL, halkın nakit-mevduat oranı 0,2 ve bankaların zorunlu karşılık oranı 0,1'dir. Bankalar serbest rezerv tutmuyorsa para arzı kaç milyar TL'dir?

✓ A. m = (1 + 0,2)/(0,2 + 0,1) = 4; M = 4 · 500 = 2.000. B halkın nakit tutmasını yok sayıp basit çarpanı (1/0,1 = 10) kullanır; C rezerv parayı yalnız (1 + c) ile çarpar; D payın 1 + c olduğunu unutur (500 ÷ 0,3).Kaynak: Para, banka ve para politikası · Kaydi para yaratma ve para çarpanı

?Soru 7

Sermaye hareketlerini tamamen serbest bırakan ve kurunu dolara sabitleyen küçük bir ülke, imkânsız üçlüye göre aşağıdakilerden hangisinden vazgeçmek zorundadır?

✓ D. Sabit kur ve serbest sermaye seçildiğinde faiz dünya faizine bağlanır; merkez bankası para arzını kuru savunmaya göre ayarlamak zorundadır. A zaten seçilmiş olan serbest sermayenin karşılığıdır, ayrı bir vazgeçiş değildir; B ülkenin seçtiği sabit kurdur; C üçlünün unsuru değildir.Kaynak: Ödemeler bilançosu ve döviz kuru · Mundell-Fleming ve imkânsız üçlü

?Soru 8

Aşağıdakilerden hangisi merkantilist dış ticaret anlayışının unsurlarından biri değildir?

✓ C. Ticaretin iki tarafa da kazandırdığı fikri Smith'in mutlak üstünlük teorisinindir; merkantilistler ticareti sıfır toplamlı görür. A korumacılığın, B değerli maden ölçütünün ifadesidir; D merkantilistlerin yerli sanayiye ucuz girdi sağlamak için izlediği politikadır.Kaynak: Uluslararası ticaret · Merkantilizm ve mutlak üstünlük

?Soru 9

Bir firmanın aynı malı iç piyasada yüksek, dış piyasada sürekli olarak daha düşük fiyatla satması hangi fiyatlama biçiminin uluslararası örneğidir ve hangi koşulda firma için kârlıdır?

✓ C. Pazarları ayırıp her birinde MR = MC'ye göre fiyat koyan firma, talebi daha esnek pazarda düşük fiyat uygular; dış piyasada rakip çok olduğu için talep daha esnektir. A her alıcıya ayrı fiyattır; B miktar indirimidir; D esneklik koşulunu ters kurar: esnek pazarda yüksek fiyat satışları çökertir.Kaynak: Uluslararası ticaret · Tarife dışı engeller ve damping

?Soru 10

Gümrük birliğiyle ilgili
I. Üye ülkeler kendi aralarındaki ticarette gümrük tarifelerini kaldırır.
II. Üye ülkeler arasında emek ve sermaye serbestçe dolaşır.
III. Üye olmayan ülkelerden yapılan ithalata ortak gümrük tarifesi uygulanır.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ D. Gümrük birliği serbest ticaret bölgesinin iç tarife kaldırma özelliğine (I) ortak dış tarifeyi (III) ekler. II ortak pazarın özelliğidir, gümrük birliğinde yoktur. A ortak dış tarifeyi atlar, yani serbest ticaret bölgesini tarif eder; B ve C faktör dolaşımını gümrük birliğine yükler.Kaynak: Uluslararası ticaret · Ekonomik entegrasyon ve DTÖ
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?İktisat soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →