IS-LM ve toplam arz-talep: politika etkinliği, dışlama, arz şokları

Faiz ve gelir aynı anda nasıl belirlenir? IS-LM modelinde maliye ve para politikasının hangi durumda etkili olduğunu, ardından fiyatları da ekleyen toplam talep-toplam arz modelini grafiklerle anlatıyoruz.

6 durakKPSS A
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
MAKRO İKTİSAT · MODEL

IS eğrisi: mal piyasası dengesi, eğimi ve kayması

İktisat · Makro İktisat · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHarcama, vergi, transfer ve denk bütçe çarpanı nedir, nasıl hesaplanır? Enflasyonist açık ve tasarruf paradoksu nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Klasik ve Keynesyen model). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Otonom harcamadaki bir artış, gelirde kendisinden büyük bir artış yaratır; oran çarpandır. Basit modelde harcama çarpanı 1/(1 − b), götürü vergi çarpanı −b/(1 − b), transfer çarpanı b/(1 − b), denk bütçe çarpanı 1'dir. Orantılı vergi ve ithalat sızıntı olduğu için çarpanı küçültür. Herkes daha çok tasarruf etmek isterse gelir düşer ve toplam tasarruf artmaz: tasarruf paradoksu.

Çarpanlar, açıklar, tasarruf paradoksu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

IS eğrisi nedir, nasıl türetilir? IS eğrisinin eğimini ve kaymasını neler belirler?

Kısa cevap: IS eğrisi, mal piyasasını dengede tutan faiz ve gelir bileşimlerini gösterir. Faiz düşünce yatırım artar, gelir çarpan kadar yükselir; bu yüzden IS negatif eğimlidir. Yatırım faize ne kadar duyarlıysa ve çarpan ne kadar büyükse IS o kadar yatıktır. Kamu harcaması, otonom tüketim ya da ihracat artışı ve vergi indirimi IS'yi sağa kaydırır.

Merkez bankası politika faizini düşürdüğünde inşaat firmaları yeni projeleri yeniden masaya koyar. Bu kararlar ekonominin toplam gelirine nasıl yansır?

Klasik ve Keynesyen model sayfasında çarpanı gördük; orada yatırım sabit bir sayıydı. Gerçekte yatırım faize bağlıdır: borçla alınan makinenin maliyeti faizdir. IS-LM modeli 1937'de John Hicks'in Keynes'in fikirlerini bir grafikte toplamasıyla doğdu. Adı iki koşuldan gelir: mal piyasasında yatırım = tasarruf (Investment = Saving) ve para piyasasında likidite tercihi = para arzı (Liquidity = Money).

Türetme: faiz → yatırım → gelir

Faiz düşer, yatırım artar, artan yatırım çarpanla geliri yükseltir. Her faiz düzeyine mal piyasasını dengede tutan bir gelir düzeyi karşılık gelir; bu noktaları birleştiren IS eğrisidir ve negatif eğimlidir. Örnek: C = 100 + 0,8Y, I = 300 − 20r, G = 100 ise denge koşulu Y = 100 + 0,8Y + 300 − 20r + 100'dür, buradan Y = 2.500 − 100r çıkar.

Y = 11 − b · (A − d·r)A: otonom harcamalar (C0 + I0 + G), d: yatırımın faize duyarlılığı. Faiz 1 puan düşünce gelir d/(1 − b) artar; örnekte 20 · 5 = 100.
IS eğrisinin eğimi ve kayması
DeğişmeIS'ye etkisi
Yatırımın faize duyarlılığı (d) artarDaha yatık (faizdeki küçük değişme geliri çok değiştirir)
MPC artar, çarpan büyürDaha yatık
Yatırım faize tamamen duyarsız (d = 0)Dikey
G, otonom C, otonom I, X artar; götürü vergi azalırSağa kayar (kayma miktarı = değişme × çarpan)
Vergi artar, ithalat artar, G azalırSola kayar
Faiz değişirKayma değil, eğri üzerinde hareket
Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Yukarıdaki ekonomide kamu harcaması 40 birim artarsa IS eğrisi nasıl değişir?

  1. Çarpan 1/(1 − 0,8) = 5; her faizde gelir 5 · 40 = 200 artar.
  2. Yeni IS: Y = 2.700 − 100r; eğim aynı, eğri 200 birim sağa kaydı.

Cevap: IS 200 birim sağa kayar

Akılda kalsın: IS = mal piyasası, negatif eğimli. Yatırım faize duyarlı + çarpan büyük = yatık IS; yatırım duyarsızsa dikey. Harcamayı artıran her şey (maliye politikası dahil) IS'yi sağa kaydırır; para politikası IS'yi kaydırmaz.
Sınavda

Nasıl sorulur“IS eğrisinin sağa kaymasına hangisi yol açar?” ya da “IS eğrisinin daha dik olmasının nedeni hangisidir?” kalıbı sık sorulur; sayısal soruda fonksiyonlardan IS denklemi kurulur.

TuzakPara arzı artışını IS'ye bağlamak; para politikası LM'yi kaydırır. İkinci tuzak, faizin düşmesini IS'nin kayması saymak; faiz eksendeki değişkendir, eğri üzerinde hareket yaratır.

▭Boşluk doldurma IS'den gelir

IS eğrisi Y = 2.500 − 100r olan ekonomide faiz 5 iken mal piyasasını dengeleyen gelir 'dir. Çarpan 5 iken kamu harcaması 20 artarsa IS eğrisi birim kayar.

2.000100sağasola20

?Soru çöz

Diğer koşullar sabitken aşağıdakilerden hangisi IS eğrisini sağa kaydırır?

✓ D. Kamu harcaması otonom harcamadır; her faiz düzeyinde geliri çarpan kadar artırır, IS sağa kayar. A para piyasasıdır, LM'yi kaydırır; B eksendeki değişkendir, eğri üzerinde harekettir; C harcanabilir geliri düşürür, IS'yi sola kaydırır.
MAKRO İKTİSAT · MODEL

LM eğrisi: para talebinin üç güdüsü, eğim ve kayma

İktisat · Makro İktisat · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKeynes klasik iktisadı nasıl eleştirdi? Efektif talep ve eksik istihdam dengesi nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Klasik ve Keynesyen model). Önce kendin cevapla, sonra aç.

1929 Bunalımında işsizliğin yıllarca yüksek kalması klasik modelin kendiliğinden tam istihdam iddiasını sarstı. Keynes, 1936'da yayımlanan Genel Teori'de üretim ve istihdamı efektif talebin (beklenen toplam harcamanın) belirlediğini, ücretlerin aşağı yönde katı olduğunu, faizin para piyasasında likidite tercihiyle belirlendiğini ve ekonominin eksik istihdamda dengede kalabileceğini savundu.

Keynes'in eleştirisi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

LM eğrisi nedir, nasıl türetilir? Keynes'in para talebi güdüleri nelerdir ve LM eğrisini ne kaydırır?

Kısa cevap: LM eğrisi, para piyasasını dengede tutan faiz ve gelir bileşimleridir. Keynes'e göre para işlem ve ihtiyat güdüsüyle (gelire bağlı) ve spekülasyon güdüsüyle (faize ters bağlı) talep edilir. Gelir artınca para talebi artar, sabit para arzında faiz yükselir; LM pozitif eğimlidir. Para arzı artarsa LM sağa, fiyat düzeyi artarsa sola kayar.

Maaş günü cüzdanınızda ne kadar nakit tutarsınız? Mevduat faizi yüzde 50'ye çıksa bu miktar değişir mi?

Klasik ve Keynesyen model sayfasında Keynes'in faizi para piyasasında, likidite tercihiyle kurduğunu gördük. Likidite tercihi parayı elde tutma isteğidir ve Keynes'e göre üç güdüden doğar. İşlem güdüsü: günlük alışveriş için para tutulur; gelir arttıkça artar. İhtiyat güdüsü: beklenmedik harcamalar için tutulur; o da gelire bağlıdır. Spekülasyon güdüsü: servetin bir kısmı tahvil yerine para olarak tutulur, çünkü tahvil fiyatı düşebilir.

Spekülasyon güdüsü ve tahvil fiyatı

Tahvil fiyatı ile faiz ters hareket eder: yılda 100 TL sabit ödeme yapan tahvil, faiz %10'ken yaklaşık 1.000 TL, %20'ye çıkınca yaklaşık 500 TL eder. Faiz çok yüksekken herkes faizin düşeceğini, yani tahvil fiyatının artacağını bekler; parayı tahvile yatırır, para talebi düşüktür. Faiz çok düşükken herkes faizin yükseleceğini bekler; tahvil almak sermaye kaybı riski taşır, para elde tutulur. Bu yüzden spekülasyon amaçlı para talebi faizle ters yönlüdür; para tutmanın fırsat maliyeti faizdir. Millî gelir ve makro göstergeler sayfasında gördüğümüz Fisher eşitliğine göre buradaki faiz nominal faizdir.

MsP = kY − hrSol taraf reel para arzı; sağ taraf para talebi: kY işlem ve ihtiyat, −hr spekülasyon kısmı. Gelir artınca para talebi artar; sabit arzda dengenin yeniden kurulması için faiz yükselmelidir.

Örnek: reel para arzı 300, para talebi 0,2Y − 30r ise 300 = 0,2Y − 30r, yani Y = 1.500 + 150r. Gelir yükseldikçe dengeyi koruyan faiz de yükselir: LM pozitif eğimlidir.

LM eğrisinin eğimi ve kayması
DeğişmeLM'ye etkisi
Para talebinin faize duyarlılığı (h) artarDaha yatık; h sonsuzsa yatay (likidite tuzağı)
Para talebi faize duyarsız (h = 0)Dikey (klasik durum)
Nominal para arzı artarSağa (aşağı) kayar
Fiyat düzeyi artar (reel para arzı düşer)Sola (yukarı) kayar
Otonom para talebi artarSola kayar
Akılda kalsın: LM = para piyasası, pozitif eğimli. İşlem + ihtiyat gelire, spekülasyon faize ters. Tahvil fiyatı ↔ faiz ters. Para talebi faize çok duyarlı = yatık LM, duyarsız = dikey LM. Ms ↑ sağa, P ↑ sola.
Sınavda

Nasıl sorulur“LM eğrisinin sola kaymasına hangisi yol açar?” kalıbı yaygındır; şıklarda para arzı, fiyat düzeyi, para çarpanı ve kamu harcaması yer alır. Bir başka kalıp spekülasyon güdüsünün faizle ilişkisidir.

TuzakFiyat artışının LM'yi sağa kaydırdığını sanmak; reel para arzını düşürdüğü için sola kaydırır. İkinci tuzak, kamu harcamasını LM'ye bağlamak; o IS'yi kaydırır.

⇄Bilgi eşleştirme para talebi

?Soru çöz

Diğer koşullar sabitken
I. Merkez bankasının para arzını azaltması
II. Genel fiyat düzeyinin yükselmesi
III. Hanehalkının aynı gelir ve faiz düzeyinde daha çok para tutmak istemesi
gelişmelerinden hangileri LM eğrisini sola kaydırır?

✓ B. I nominal, II reel para arzını (M/P) düşürür; III para talebini artırır. Üçünde de aynı gelirde para piyasası ancak daha yüksek faizde dengelenir, LM sola kayar. A fiyat düzeyinin reel para arzını düşürdüğünü atlar; C para arzındaki azalışı, D para talebindeki artışı gözden kaçırır.
MAKRO İKTİSAT · POLİTİKA

IS-LM dengesi: maliye ve para politikası, dışlama etkisi

İktisat · Makro İktisat · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

IS-LM modelinde maliye ve para politikası faiz ve geliri nasıl etkiler? Dışlama etkisi nedir?

Kısa cevap: IS ile LM'nin kesiştiği noktada mal ve para piyasası birlikte dengededir. Genişletici maliye politikası IS'yi sağa kaydırır; gelir ve faiz artar, yükselen faiz özel yatırımı azaltır: dışlama etkisi. Genişletici para politikası LM'yi sağa kaydırır; gelir artar, faiz düşer. Geliri faizi değiştirmeden artırmak için iki politika birlikte genişletilir.

Hükümet otoyol için borçlanarak harcamayı artırıyor. Bankalar faizleri yükseltince bir mobilya fabrikası yeni tesis yatırımını erteliyor. Kamunun harcaması özelin harcamasını mı yedi?

Önceki iki konunun sayılarıyla iki denklemi birlikte çözelim: 2.500 − 100r = 1.500 + 150r → r = 4, Y = 2.100. Bu faiz ve gelirde hem mal piyasası hem para piyasası dengededir.

Maliye politikası ve dışlama

Kamu harcaması 40 artınca IS 200 birim sağa kayar (çarpan 5). Faiz sabit kalsaydı gelir 2.300'e çıkardı. Ama artan gelir para talebini artırır; para arzı sabit olduğundan faiz yükselir, yükselen faiz yatırımı düşürür. Yeni denge: 2.700 − 100r = 1.500 + 150r → r = 4,8, Y = 2.220. Gelir 200 değil 120 arttı; aradaki 80 birim, faizin 0,8 puan artışıyla 16 birim azalan yatırımın çarpanlı etkisidir. Kamu harcamasının faiz yoluyla özel harcamayı azaltmasına dışlama etkisi (crowding out) denir.

IS 200 birim sağa kayar ama faiz 4'ten 4,8'e çıktığı için gelir yalnız 120 artar (ölçek: 1 faiz puanı = 25 px, 1 gelir birimi = 0,45 px).Görsel: Sınav Defteri

Para politikası ve politika bileşimi

Reel para arzı 30 artarsa LM sağa kayar: Y = 1.650 + 150r; yeni denge r = 3,4, Y = 2.160. Faiz düştüğü için yatırım artar; para politikası geliri faizi düşürerek artırır. Maliye politikasının ayrıntısını Maliye (KPSS A) serisindeki Maliye politikası sayfasında bulabilirsin.

Politikaların faiz ve gelire etkisi
PolitikaKayan eğriGelirFaiz
Genişletici maliye (G ↑, T ↓)IS sağaArtarArtar (dışlama)
Daraltıcı maliyeIS solaAzalırAzalır
Genişletici para (Ms ↑)LM sağaArtarAzalır
Daraltıcı paraLM solaAzalırArtar
Genişletici maliye + genişletici paraİkisi sağaBelirgin artarSabit kalabilir
Genişletici maliye + daraltıcı paraIS sağa, LM solaBelirsizBelirgin artar
Akılda kalsın: Maliye genişlemesi: Y ↑, r ↑, yatırım düşer (dışlama). Para genişlemesi: Y ↑, r ↓. İki politika aynı yönde genişlerse gelir artar, faiz sabit kalabilir; zıt yönde giderse faiz kesin, gelir belirsizdir.
Sınavda

Nasıl sorulurIS ve LM denklemleri verilip denge faiz ve gelir istenir; kavram sorusunda bir politikanın faiz ve gelire etkisi ya da “kamu harcamasının özel yatırımı azaltmasına ne ad verilir?” sorulur.

TuzakGenişletici maliye politikasında faizin düştüğünü sanmak. İkinci tuzak, dışlamanın geliri azalttığını düşünmek; dışlama gelir artışını küçültür, normal durumda gelir yine artar.

↕Sıralama dışlamanın zinciri

  1. İşlem amaçlı para talebi artar
  2. Özel yatırım azalır, gelir artışı küçülür
  3. Kamu harcaması artar, IS sağa kayar
  4. Sabit para arzında faiz yükselir
  5. Mal piyasasında talep ve gelir artar

?Soru çöz

Bir ekonomide IS eğrisi Y = 2.500 − 100r, LM eğrisi Y = 1.500 + 150r'dir. Denge faiz oranı (r) ve gelir (Y) hangisidir?

✓ C. 2.500 − 100r = 1.500 + 150r → 1.000 = 250r → r = 4; Y = 2.500 − 400 = 2.100. A eğim katsayılarını toplamak yerine çıkarır (1.000 = 50r); B faizi IS'e artı işaretle koyar; D faizi sıfır alıp yalnız IS'i okur, para piyasasını yok sayar.
MAKRO İKTİSAT · POLİTİKA

Likidite tuzağı ve klasik bölge: politika ne zaman etkisiz kalır?

İktisat · Makro İktisat · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Likidite tuzağı nedir? IS-LM modelinde para ve maliye politikası hangi durumda etkisiz kalır?

Kısa cevap: Likidite tuzağında faiz o kadar düşüktür ki para talebi faize sonsuz duyarlıdır ve LM yataydır: para arzı artışı faizi düşüremez, para politikası etkisizdir; maliye politikası dışlamasız, tam etkilidir. Klasik bölgede para talebi faize duyarsızdır ve LM dikeydir: maliye politikası tam dışlamayla etkisiz, para politikası tam etkilidir. Yatırım faize duyarsızsa IS dikeydir ve para politikası etkisiz kalır.

Faizler sıfıra yakınken merkez bankası piyasaya milyarlarca lira daha sürüyor; bankalar parayı kasada tutuyor, yatırım artmıyor. Para neden işe yaramıyor?

Politikaların gücü eğrilerin eğimine bağlıdır. Önceki konudaki ara durumda iki politika da kısmen etkiliydi. Uç durumlar bu gücün nereden geldiğini gösterir; Keynesyenler ile monetaristler arasındaki “hangi politika daha etkili?” tartışması da bu eğimler üzerine kuruldu.

Likidite tuzağı: yatay LM

Faiz çok düşük bir düzeydeyken herkes faizin yükseleceğini, tahvil fiyatının düşeceğini bekler; kimse tahvil almak istemez. Ek para, faize hiçbir baskı yapmadan elde tutulur: para talebi faize sonsuz duyarlıdır, LM yataydır. Bu durumun adı likidite tuzağıdır. Merkez bankası para arzını artırsa da faiz düşmez, yatırım ve gelir değişmez. Buna karşılık kamu harcaması IS'yi sağa kaydırdığında faiz yükselmez, dışlama olmaz; çarpanın tamamı gelire yansır.

Klasik bölge: dikey LM

Para talebi faize hiç duyarlı değilse (yalnız işlem güdüsü varsa, miktar teorisindeki gibi) LM dikeydir: gelir yalnız para arzıyla belirlenir. Kamu harcaması IS'yi kaydırsa da gelir değişmez; faiz, azalan özel yatırım artan kamu harcamasına tam eşitlenene kadar yükselir: tam dışlama. Para politikası ise geliri tam etkiler.

Kesikli eğri eski, düz eğri yeni durumdur. Yatay LM'de faiz, dikey LM'de gelir, dikey IS'de gelir yerinde kalır.Görsel: Sınav Defteri
Politika etkinliğini belirleyen eğimler
DurumEğriMaliye politikasıPara politikası
Likidite tuzağı (h → ∞)LM yatayTam etkili, dışlama yokEtkisiz
Klasik bölge (h = 0)LM dikeyEtkisiz, tam dışlamaTam etkili
Yatırım faize duyarsız (d = 0)IS dikeyTam etkiliEtkisiz
Yatırım faize çok duyarlıIS yatıkZayıf (dışlama büyük)Güçlü
Akılda kalsın: Yatay LM = likidite tuzağı = para etkisiz, maliye tam etkili. Dikey LM = klasik = maliye etkisiz (tam dışlama), para tam etkili. Dikey IS = para etkisiz. Kural: para politikası faiz yoluyla çalışır; faiz düşmezse ya da yatırım faize bakmazsa çalışmaz.
Sınavda

Nasıl sorulur“Para talebinin faiz esnekliğinin sonsuz olduğu özel duruma ne ad verilir?” ya da “LM dikeyken hangisi doğrudur?” biçiminde sorulur; öncüllü soruda politika-eğim eşleştirmeleri yoklanır.

TuzakLikidite tuzağında maliye politikasının da etkisiz olduğunu sanmak; tersine dışlama olmadığı için en etkili hâlindedir. İkinci tuzak, dikey IS'yi dikey LM'yle karıştırmak: dikey IS'de para, dikey LM'de maliye politikası etkisizdir.

⇄Bilgi eşleştirme eğim ve politika

?Soru çöz

Ekonominin likidite tuzağında olduğu bir durumla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Yatay LM'de IS sağa kayınca faiz değişmez; dışlama olmaz, gelir çarpanın tamamı kadar artar. B para politikasının etkili olduğu durumu anlatır, tuzakta faiz düşmez; C ve D klasik bölgenin (dikey LM, faize duyarsız para talebi) özellikleridir, likidite tuzağının tersidir.
MAKRO İKTİSAT · MODEL

Toplam talep eğrisi: türetilmesi, negatif eğimin nedenleri, kaymalar

İktisat · Makro İktisat · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTalep kanunu nedir? Talep eğrisi hangi durumlarda kayar, talep miktarı ile talep değişimi arasındaki fark nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Temel kavramlar, arz ve talep). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Talep, belirli bir dönemde farklı fiyatlarda satın alınmak istenen ve satın alınabilecek miktarlardır. Talep kanununa göre, diğer etkenler sabitken bir malın fiyatı artınca talep miktarı azalır. Malın kendi fiyatı değişirse eğri üzerinde hareket edilir; gelir, ilgili malların fiyatı, zevk, beklenti ya da tüketici sayısı değişirse talep eğrisinin kendisi kayar.

Talep ve talebi belirleyenler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Toplam talep eğrisi nasıl türetilir, neden negatif eğimlidir ve neler kaydırır?

Kısa cevap: Toplam talep (AD) eğrisi, her fiyat düzeyinde mal ve para piyasasını birlikte dengeleyen geliri gösterir. Fiyat düzeyi düşünce reel para arzı artar, LM sağa kayar, faiz düşer, gelir artar; AD negatif eğimlidir. Nedenleri faiz etkisi (Keynes), servet etkisi (Pigou) ve dış ticaret etkisidir. Genişletici maliye ve para politikası AD'yi sağa kaydırır.

Bir pazarda domates ucuzlayınca daha çok domates satılır. Peki ekonomideki bütün fiyatlar aynı anda düşerse toplam alım neden artsın?

IS-LM fiyat düzeyini sabit aldı. Fiyatları modele katmanın yolu ikinci konudaki gözlemdir: P değişince reel para arzı (M/P) değişir ve LM kayar. Fiyat düzeyi düşerse reel para arzı artar, LM sağa kayar, faiz düşer, yatırım ve gelir artar. Her fiyat düzeyi için bulunan dengeyi gelir-fiyat düzlemine taşıyınca toplam talep eğrisi çıkar.

Neden negatif eğimli?

Esneklik ve tüketici teorisi sayfasında gördüğümüz ikame ve gelir etkisi tek bir malın talep eğrisini açıklıyordu: bir mal ucuzlayınca tüketici başka mallardan ona kayar. Bütün fiyatlar birlikte düştüğünde kayılacak “başka mal” yoktur; AD'nin eğimini üç makro mekanizma açıklar.

AD'nin negatif eğiminin üç nedeni
EtkiMekanizma (fiyat düzeyi düşerse)
Faiz etkisi (Keynes etkisi)M/P artar → faiz düşer → yatırım artar
Servet etkisi (Pigou, reel balans etkisi)Elde tutulan paranın reel değeri artar → hanehalkı kendini zengin hisseder, tüketim artar
Dış ticaret etkisiYerli mallar yabancılara göre ucuzlar → ihracat artar, ithalat azalır

Pigou etkisinin önemi likidite tuzağındadır: faiz düşmese bile fiyatlar düştükçe servet etkisi tüketimi artırabilir; Pigou bunu klasiklerin Keynes'e cevabı olarak öne sürdü.

Hareket mi, kayma mı?

Temel kavramlar, arz ve talep sayfasında eğri üzerinde hareket ile eğrinin kaymasını ayırdığımızı gördük; aynı ayrım AD için de geçerlidir. Fiyat düzeyinin değişmesi AD üzerinde harekettir. Fiyat dışındaki her harcama artışı AD'yi sağa kaydırır: kamu harcaması ve vergi indirimi (IS sağa), para arzı artışı (LM sağa), iyimser beklentiler ve dış talep artışı. Yalnız şuna dikkat: nominal para arzının artışı AD'yi kaydırır, fiyat düzeyinin düşmesiyle reel para arzının artması ise kaydırmaz, AD üzerinde hareket ettirir.

Akılda kalsın: AD = IS-LM'nin fiyatlara göre özeti. Eğim: faiz (Keynes), servet (Pigou), dış ticaret; mikrodaki ikame etkisi değil. P değişmesi = hareket; G, T, Ms, beklenti, ihracat = kayma.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi toplam talep eğrisinin negatif eğimli olmasının nedenlerinden biri değildir?” kalıbı yaygındır; çeldirici çoğunlukla mikro talep eğrisinin ikame etkisidir. Bir başka kalıp AD'yi sağa kaydıran gelişmeyi bulmaktır.

TuzakFiyat düzeyindeki düşüşün AD'yi sağa kaydırdığını sanmak. İkinci tuzak, Pigou etkisini faiz etkisiyle karıştırmak; Pigou servet (reel para bakiyesi) üzerinden tüketimi etkiler.

▭Boşluk doldurma AD'nin mekanizmaları

Fiyatlar düşünce paranın reel değerinin artmasıyla tüketimin yükselmesine etkisi denir. Reel para arzının artıp faizi düşürmesiyle yatırımın artması etkisidir. Fiyat düzeyindeki değişme AD eğrisi üzerinde yaratır.

Pigoufaizhareketkaymaikame

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi toplam talep eğrisinin negatif eğimli olmasının nedenlerinden biri değildir?

✓ B. Bu, tek bir malın talep eğrisini açıklayan mikro ikame etkisidir; bütün fiyatlar birlikte değiştiğinde göreli fiyatlar değişmez, ikame yoktur. A Keynes'in faiz etkisidir; C Pigou'nun servet etkisidir; D dış ticaret etkisidir. Üçü de AD'nin eğimini açıklar.
MAKRO İKTİSAT · MODEL

Toplam arz, talep ve arz şokları: stagflasyonun grafiği

İktisat · Makro İktisat · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEnflasyon türleri nelerdir, enflasyonun maliyetleri nedir? Dezenflasyon ile deflasyon farkı ve konjonktür dalgalanmasının aşamaları nelerdir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Millî gelir ve makro göstergeler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Enflasyon genel fiyat düzeyinin sürekli artışıdır. Toplam talep üretimden hızlı artarsa talep enflasyonu, maliyetler artarsa maliyet enflasyonu doğar; durgunlukla birlikte görülen enflasyona stagflasyon denir. Enflasyonun maliyetleri ayakkabı eskimesi, menü maliyeti, gelirin borçluya kayması ve belirsizliktir. Dezenflasyon enflasyonun yavaşlaması, deflasyon fiyat düzeyinin düşmesidir.

Enflasyon ve konjonktür

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kısa ve uzun dönem toplam arz eğrisi nedir? Talep ve arz şokları ekonomiyi nasıl etkiler, stagflasyon nasıl oluşur?

Kısa cevap: Kısa dönem toplam arz (SRAS) pozitif eğimlidir, çünkü ücretler ve bazı fiyatlar gecikmeyle uyum sağlar. Uzun dönem toplam arz (LRAS) potansiyel üretimde dikeydir. Talep şoku fiyat ve üretimi aynı yönde, arz şoku zıt yönde değiştirir. Olumsuz arz şoku fiyatları artırıp üretimi düşürür: stagflasyon. Keynesyen uçta AS yatay, klasik uçta dikeydir.

1973'te petrol fiyatı birkaç ayda kat kat arttı. Batı ekonomilerinde enflasyon ve işsizlik aynı anda yükseldi. Mevcut modeller bu ikiliyi neden açıklamakta zorlandı?

Millî gelir ve makro göstergeler sayfasında stagflasyonu durgunlukla birlikte görülen enflasyon olarak tanımladık; şimdi grafiğini kuruyoruz. Toplam arz, firmaların her fiyat düzeyinde üretmek istediği toplam miktardır. Klasik ve Keynesyen model sayfasında iki uç görüşü gördük; toplam arz eğrisi bu iki görüşü birleştirir.

Kısa ve uzun dönem

SRAS pozitif eğimlidir: nominal ücretler sözleşmelerle bir süre sabittir; fiyatlar yükselince reel ücret düşer, firmalar daha çok işçi çalıştırıp üretimi artırır. Bazı fiyatların yapışkan olması ve üreticilerin genel fiyat artışını kendi mallarının göreli pahalanması sanması (yanlış algı) da aynı sonucu verir. LRAS dikeydir: zamanla ücretler ve beklentiler fiyatlara uyum sağlar; üretim, emek, sermaye ve teknolojinin belirlediği potansiyel üretim düzeyine döner. Uzun dönemde fiyat düzeyi üretimi etkilemez; bu, klasik dikotominin AS-AD diliyle ifadesidir.

Bazı ders kitapları AS'yi üç bölgeli çizer: derin durgunlukta atıl kapasite büyük olduğu için yatay (Keynesyen bölge: talep artışı yalnız üretimi artırır), tam istihdama yaklaştıkça pozitif eğimli (ara bölge), tam istihdamda dikey (klasik bölge: talep artışı yalnız fiyatları artırır).

Talep şokunda fiyat ve üretim aynı yönde, arz şokunda zıt yönde hareket eder; fiyatın artıp üretimin düştüğü durum stagflasyondur.Görsel: Sınav Defteri

Şoklar ve politikacının ikilemi

Talep şokunda (AD kayar) fiyat ve üretim aynı yönde değişir; talep yönlü politika hem enflasyonu hem işsizliği düzeltebilir. Olumsuz arz şokunda (SRAS sola kayar: petrol, kuraklık, kur şoku, ücret artışı) fiyat artar, üretim düşer. Politikacı ikilemdedir: talebi genişletirse üretimi kurtarır ama enflasyonu büyütür; daraltırsa enflasyonu bastırır ama durgunluğu derinleştirir. Hiçbir şey yapılmazsa işsizlik baskısı zamanla ücretleri düşürür ve SRAS eski yerine döner. 1970'lerin bu deneyimi Phillips eğrisi tartışmasını başlattı; onu Tüketim, yatırım ve makro okullar sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: SRAS pozitif (ücret katılığı, yapışkan fiyat, yanlış algı), LRAS dikey (potansiyel üretim). Talep şoku: P ve Y aynı yön; arz şoku: P ↑, Y ↓ = stagflasyon. Yatay AS Keynesyen, dikey AS klasik.
Sınavda

Nasıl sorulurBir şokun (petrol fiyatı artışı, kamu harcaması artışı) kısa dönemde fiyat düzeyi, üretim ve işsizliğe etkisi öncüllerle sorulur; kavram sorusunda “uzun dönemde para arzı artışı neyi etkiler?” biçimi gelir.

TuzakOlumsuz arz şokunda işsizliğin azaldığını sanmak; üretim düştüğü için artar. İkinci tuzak, LRAS dikeyken talep artışının uzun dönemde üretimi artırdığını düşünmek; yalnız fiyat düzeyi yükselir.

⇄Bilgi eşleştirme şok ve sonuç

?Soru çöz

Ham petrol fiyatlarındaki sert artışın kısa dönemde
I. genel fiyat düzeyini artırması,
II. reel üretimi azaltması,
III. işsizlik oranını düşürmesi
etkilerinden hangileri beklenir?

✓ C. Petrol bütün üreticilerin maliyetini artırır, SRAS sola kayar: fiyat düzeyi yükselir, üretim düşer (stagflasyon). III yanlış: üretim azalınca istihdam düşer, işsizlik artar. A üretimdeki düşüşü atlar; B ve D işsizliğin azaldığını varsayar, bu talep şokunun sonucudur.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir bölgedeki tek işverenin karşılaştığı emek arzı w = 20 + 2L, emeğin marjinal ürün hasılatı MRP = 140 − 2L'dir. Kârını en çoklaştıran bu firmanın istihdam düzeyi (L) ve ödediği ücret (w) hangisidir?

✓ A. MFC = 20 + 4L; 20 + 4L = 140 − 2L → L = 20; ücret arz eğrisinden 20 + 2 · 20 = 60. B arzı MRP'ye eşitler, bu rekabetçi dengedir; C ücreti MFC = MRP yüksekliğinden okur; D istihdamı doğru bulur ama ücreti rekabetçi dengeden alır.Kaynak: Faktör piyasaları ve refah iktisadı · Emek arzı ve monopson

?Soru 2

Faktör kazançlarıyla ilgili
I. Arz eğrisi dikey olan bir faktörün kazancının tamamı ekonomik ranttır.
II. Bir faktörün transfer kazancı, o faktörün bir sonraki en iyi kullanımında elde edeceği getiridir.
III. Ricardo'ya göre ekilen en verimsiz toprak rant almaz.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ D. I: miktar ücrete hiç tepki vermiyorsa faktörü yerinde tutmak için ödeme gerekmez, kazancın hepsi ranttır. II transfer kazancının tanımıdır. III: fiyat marjinal toprağın maliyetine eşit olduğundan o toprak yalnız maliyetini karşılar. A ve B Ricardo'nun marjinal toprak ilkesini, C dikey arzla rantın ilişkisini atlar.Kaynak: Faktör piyasaları ve refah iktisadı · Ekonomik rant ve transfer kazancı

?Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi cari yılın GSYH hesabına dahil edilir?

✓ B. Komisyon, galericinin bu yıl ürettiği aracılık hizmetinin bedelidir ve GSYH'ye girer. A finansal varlığın el değiştirmesidir, üretim yoktur; C karşılıksız transferdir; D konut üretildiği yılda sayılmıştır, satış bedeli ikinci el işlemdir.Kaynak: Millî gelir ve makro göstergeler · GSYH ve GSMH

?Soru 4

Marjinal tüketim eğilimi 0,9 olan basit Keynesyen modelde (vergiler götürü) devlet transfer ödemelerini 20 birim artırırsa denge gelir ne kadar artar?

✓ A. Transfer çarpanı b ÷ (1 − b) = 0,9 ÷ 0,1 = 9; ΔY = 9 · 20 = 180. B transferi kamu harcaması gibi tam çarpanla (10) hesaplar; C denk bütçe çarpanını (1) uygular; D vergi çarpanının eksi işaretini transfere taşır.Kaynak: Klasik ve Keynesyen model · Çarpanlar, açıklar, tasarruf paradoksu

?Soru 5

Para miktarı 600, paranın dolanım hızı 5 ve reel gelir 1.500 birim olan bir ekonomide miktar teorisine göre fiyat düzeyi kaçtır?

✓ D. P = MV ÷ Y = 600 · 5 ÷ 1.500 = 2. A oranı ters kurar (Y ÷ MV); B Cambridge k'sini (1/V) fiyat düzeyi sanır; C MV çarpımında kalıp üretime bölmeyi unutur.Kaynak: Klasik ve Keynesyen model · Miktar teorisi ve klasik dikotomi

?Soru 6

İki kişilik bir toplumda üç dağılımda bireylerin faydaları (UA, UB) şöyledir: X (10, 2), Y (6, 5), Z (7, 3). Faydacı ve Rawlsçı sosyal refah fonksiyonlarına göre seçilecek dağılımlar sırasıyla hangisidir?

✓ C. Faydacı ölçüt toplamlara bakar: X 12, Y 11, Z 10 → X. Rawlsçı ölçüt en küçük faydaya bakar: X 2, Y 5, Z 3 → Y. A iki ölçütün tanımını yer değiştirir; B Rawls'u “ortadaki dağılım” sanır; D faydacı seçimde en düşük toplamı (Z) alır.Kaynak: Faktör piyasaları ve refah iktisadı · Sosyal refah ve telafi ölçütü

?Soru 7

Diğer koşullar sabitken aşağıdakilerden hangisi maliyet enflasyonuna yol açar?

✓ A. Petrol bütün üreticilerin girdisidir; fiyatı artınca maliyet eğrileri yukarı kayar ve fiyatlar arz tarafından itilir. B, C ve D toplam harcamayı artırır; bunlar fiyatı talep tarafından çeken, yani talep enflasyonu kaynaklarıdır.Kaynak: Millî gelir ve makro göstergeler · Enflasyon ve konjonktür

?Soru 8

Keynes'in klasik modele yönelttiği eleştirilerle ilgili
I. Nominal ücretler aşağı yönde katıdır.
II. Faiz oranı tasarruf ile yatırımı her zaman eşitler.
III. Ekonomi eksik istihdam düzeyinde dengede kalabilir.
ifadelerinden hangileri Keynes'in görüşleri arasında yer alır?

✓ B. I ve III Keynes'in temel tezleridir: ücret katılığı ve talep yetersizliği yüzünden eksik istihdam dengesi. II klasik görüştür; Keynes'e göre faiz para piyasasında belirlenir ve tasarruf ile yatırımı kendiliğinden eşitlemez. A III'ü atlar; C ve D II'yi Keynes'e yükler.Kaynak: Klasik ve Keynesyen model · Keynes'in eleştirisi

?Soru 9

Kapalı bir ekonomide C = 50 + 0,75Y, yatırım 100 ve kamu harcaması 50 birimdir. Vergi olmadığına göre denge gelir kaçtır?

✓ C. Otonom harcamalar 50 + 100 + 50 = 200; çarpan 1 ÷ (1 − 0,75) = 4; Y = 800. A kamu harcamasını unutur (150 × 4); B çarpanı hiç uygulamaz; D çarpanı 1 ÷ 0,75 diye MPC ile kurar.Kaynak: Klasik ve Keynesyen model · Tüketim fonksiyonu ve 45° modeli

?Soru 10

Millî gelirden kişisel gelire geçerken
I. Kurumlar vergisi
II. Sosyal güvenlik primleri
III. Emekli aylıkları
kalemlerinden hangileri millî gelirden düşülür?

✓ A. Kurumlar vergisi ve sosyal güvenlik primi kazanılmış ama hanehalkına ulaşmamış gelirdir, düşülür. Emekli aylığı transferdir; millî gelirde yoktur ve kişisel gelire eklenir. B primi atlar; C ve D transferi düşülen kalem sanır.Kaynak: Millî gelir ve makro göstergeler · GSYH'den harcanabilir gelire
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?İktisat soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →