Üretim ve maliyet: azalan verimler, maliyet eğrileri, ölçek ekonomileri

Bir fırın bir işçi daha alınca ne kadar fazla ekmek çıkar? Toplam, ortalama ve marjinal üründen maliyet eğrilerine, eş ürün eğrisinden ölçeğe göre getiriye uzanan üretim teorisini grafik ve hesapla anlatıyoruz.

6 durakKPSS A
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
MİKRO İKTİSAT · HESAP

Üretim fonksiyonu: TP, AP, MP ve azalan verimler yasası

İktisat · Mikro İktisat · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMarjinal fayda nedir? Azalan marjinal fayda yasası ve kardinal yaklaşımda tüketici dengesi nasıl kurulur?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Esneklik ve tüketici teorisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kardinal yaklaşım faydanın sayıyla ölçülebildiğini varsayar. Marjinal fayda (MU), bir birim daha tüketmenin toplam faydaya (TU) eklediğidir ve tüketim arttıkça azalır (Gossen'in birinci yasası). MU sıfırken TU en yüksektir. Tüketici dengesinde son liraya düşen marjinal faydalar eşittir: MUx/Px = MUy/Py (ikinci yasa).

Kardinal fayda ve Gossen

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Toplam ürün, ortalama ürün ve marjinal ürün nedir? Azalan verimler yasası neyi anlatır?

Kısa cevap: Üretim fonksiyonu girdilerle elde edilebilecek en yüksek çıktıyı gösterir. Toplam ürün (TP) bütün çıktı, ortalama ürün (AP) işçi başına çıktı (TP/L), marjinal ürün (MP) son işçinin eklediği çıktıdır (ΔTP/ΔL). Azalan verimler yasasına göre sabit bir faktöre değişken faktör eklendikçe bir noktadan sonra marjinal ürün azalır.

Konya'da iki fırını olan bir işletmeci üçüncü ustayı alınca günlük ekmek sayısı hızla artıyor; altıncı ustadan sonra ise ustalar fırın ağzında birbirini bekliyor. Fırın aynı, usta sayısı farklı: ekmek neden aynı hızda artmıyor?

Firma, girdileri çıktıya çeviren birimdir. Bu dönüşümün teknik kuralına üretim fonksiyonu denir: Q = f(L, K), burada L emek, K sermayedir. Fonksiyon israfsız üretimi, yani verili girdilerle ulaşılabilecek en yüksek çıktıyı anlatır.

İktisatta dönemler takvimle değil esneklikle tanımlanır. Kısa dönemde en az bir faktör sabittir (fırın sayısı, fabrika binası); firma yalnız değişken faktörü (emek, hammadde) ayarlayabilir. Uzun dönemde bütün faktörler değişkendir: yeni fırın kurulabilir, işletme kapatılabilir.

APL = TPL MPL = ΔTPΔLOrtalama ürün işçi başına çıktı, marjinal ürün son işçinin toplam ürüne kattığıdır.
İki fırın, değişen usta sayısı (günlük tepsi)
Usta (L)TPMPAP
1101010
2261613
3451915
4601515
5701014
675512,5
772−3≈10,3

Azalan verimler yasası

İlk ustalar işbölümü yapar: biri hamuru yoğurur, biri şekil verir, biri fırını yönetir. Bu yüzden MP önce artar (10, 16, 19). Dördüncü ustadan sonra fırın kapasitesi sınır olur ve her yeni ustanın katkısı azalır (15, 10, 5). Bu, azalan verimler yasasıdır (azalan marjinal verim): sabit faktöre değişken faktör eklendikçe bir noktadan sonra MP düşer. Yedinci usta kalabalık yaratıp üretimi azaltır; MP negatiftir.

Yasanın iki koşulu vardır: en az bir faktör sabit olmalı ve teknoloji değişmemelidir. Bu yüzden azalan verimler bir kısa dönem yasasıdır. Esneklik ve tüketici teorisi sayfasında gördüğümüz azalan marjinal fayda tüketicinin dünyasında aynı mantığı taşır: aynı şeyden bir birim daha, öncekinden daha az katkı.

Çözümlü örnek

Tabloya göre 5. ustanın marjinal ürünü ve 5 ustada ortalama ürün kaçtır?

  1. MP = TP(5) − TP(4) = 70 − 60 = 10.
  2. AP = 70 ÷ 5 = 14. MP (10) AP'nin (14) altında olduğu için AP düşmektedir.

Cevap: MP = 10, AP = 14

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Bir firmada 8 işçiyle ortalama ürün 25'tir. 9. işçi işe alınınca ortalama ürün 24'e düşüyor. 9. işçinin marjinal ürünü kaçtır?

  1. Önceki toplam: 8 · 25 = 200; yeni toplam: 9 · 24 = 216.
  2. MP = 216 − 200 = 16. MP (16) eski AP'nin (25) altında olduğu için ortalama düşmüştür.

Cevap: 16

Akılda kalsın: AP = TP/L, MP = ΔTP/ΔL. Azalan verimler kısa dönemde, sabit faktör varken geçerlidir; MP önce artabilir, sonra mutlaka azalır. Sınıftaki not ortalaması gibi: gelen öğrencinin notu (MP) ortalamanın altındaysa ortalama (AP) düşer.
Sınavda

Nasıl sorulurTP tablosu verilip MP ya da AP istenir; ters kalıpta ortalama üründen marjinal ürün bulunur. Kavram sorusunda azalan verimlerin koşulu sorulur.

TuzakMP'yi TP/L ile hesaplamak; MP iki toplam arasındaki farktır. İkinci tuzak, azalan verimler yasasını bütün faktörlerin birlikte arttığı uzun döneme uygulamak; o ölçeğe göre getiri konusudur.

▭Boşluk doldurma tablodan MP ve AP

Fırın tablosunda 3. ustanın marjinal ürünü , 4 ustada ortalama ürün 'tir. Toplam ürün ustada en yüksektir; 7. ustanın marjinal ürünü 'tür.

19156−3457

?Soru çöz

Azalan verimler yasasıyla ilgili
I. Üretimde en az bir faktörün sabit olduğu durumda geçerlidir.
II. Değişken faktörün marjinal ürününün ilk işçiden itibaren azalmasını gerektirir.
III. Teknolojinin değişmediği varsayılır.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ C. Yasa sabit faktör (I) ve değişmeyen teknoloji (III) varken işler. II yanlıştır: işbölümü sayesinde MP önce artabilir, yasa yalnız “bir noktadan sonra” azalmayı söyler. A teknoloji koşulunu atlar; B ve D, MP'nin baştan azalması gerektiğini sanır.
MİKRO İKTİSAT · MODEL

Üretimin üç bölgesi: AP ile MP'nin buluştuğu yer

İktisat · Mikro İktisat · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Üretimin üç bölgesi nedir? Rasyonel bir firma hangi bölgede üretim yapar?

Kısa cevap: Kısa dönem üretim üç bölgeye ayrılır. Birinci bölge AP'nin en yüksek noktasına kadar sürer; ikinci bölge AP'nin tepesinden MP'nin sıfır olduğu (TP'nin en yüksek olduğu) noktaya kadardır; üçüncü bölgede MP negatiftir. Rasyonel firma ikinci bölgede üretir. MP, AP'yi AP'nin en yüksek noktasında keser.

Fırın tablosuna dönelim: işletmeci kaç usta çalıştırmalı? İki usta mı, beş mi, yedi mi? Cevabın bir kısmı ücrete bağlı ama bazı seçenekler ücret ne olursa olsun akılsızcadır.

Önceki konudaki sayılar üç eğri verir. Grafikte TP önce artan hızla, sonra azalan hızla yükselir ve 6. ustada tepe yapar. MP ve AP ters U biçimindedir. Üç ilişki her zaman geçerlidir ve sınavda en çok bunlar sorulur:

  • MP > AP iken AP artar; MP < AP iken AP azalır; bu yüzden MP, AP'yi AP'nin en yüksek noktasında keser.
  • MP > 0 iken TP artar; MP = 0 iken TP en yüksektir; MP < 0 iken TP azalır.
  • MP'nin en yüksek olduğu nokta, TP'nin büküm noktasıdır: TP orada artan hızla artmayı bırakıp azalan hızla artmaya başlar.
Tablodaki sayılarla çizildi; MP iki usta sayısının ortasına işlendi. MP, AP'yi AP'nin tepesinde keser; MP sıfıra inince TP tepe yapar.Görsel: Sınav Defteri
Üretimin üç bölgesi
BölgeSınırıNe oluyor?Firma
IBaşlangıç → AP en yüksekAP artıyor; sabit faktör (fırın) gereğinden fazla, emek azDurmaz: işçi eklemek ortalama verimi artırır
IIAP en yüksek → MP = 0MP ve AP pozitif ve azalıyorRasyonel (iktisadi) bölge
IIIMP < 0Değişken faktör fazla; TP düşüyorGirmez: işçi çıkarmak üretimi artırır

İkinci bölgenin içinde tam olarak hangi noktada durulacağını teknoloji değil, fiyatlar belirler: ücret ve çıktı fiyatı. Bunu Tam rekabet ve monopol sayfasında göreceğiz; burada önemli olan, birinci ve üçüncü bölgenin ücret ne olursa olsun seçilmemesidir. Birinci bölgede sabit faktörün marjinal ürünü negatiftir; üçüncü bölge bunun emek tarafındaki aynasıdır.

Akılda kalsın: MP, AP'yi AP'nin tepesinde keser; MP = 0'da TP tepededir. Rasyonel bölge II: AP'nin tepesinden TP'nin tepesine. MP'nin tepesi TP'nin büküm noktasıdır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?” kalıbında TP-AP-MP ilişkileri; ya da “rasyonel üretim bölgesinin sınırları” sorulur.

TuzakMP'nin AP'yi MP'nin tepesinde kestiğini sanmak; kesişme AP'nin tepesindedir. İkinci tuzak, ikinci bölgenin TP'nin tepesinde başladığını düşünmek; TP'nin tepesi ikinci bölgenin bittiği yerdir.

⇄Bilgi eşleştirme nokta ve anlamı

?Soru çöz

Kısa dönem üretim fonksiyonunda toplam, ortalama ve marjinal ürün arasındaki ilişkilerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Kesişme MP'nin değil AP'nin tepesindedir; MP'nin tepesi TP'nin büküm noktasıdır. B doğrudur: MP = 0'da TP tepe yapar; C doğrudur: ortalamanın altındaki ek, ortalamayı düşürür; D ikinci bölgenin tanımıdır, doğrudur.
MİKRO İKTİSAT · MODEL

Eş ürün eğrisi ve eş maliyet doğrusu: en ucuz bileşim

İktisat · Mikro İktisat · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBütçe doğrusu nedir, gelir ve fiyat değişince nasıl kayar? Tüketici dengesi kayıtsızlık eğrisiyle nasıl bulunur?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Esneklik ve tüketici teorisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bütçe doğrusu, verili gelir ve fiyatlarla satın alınabilecek bileşimlerdir: Px·X + Py·Y = I, eğimi −Px/Py. Gelir değişirse doğru paralel kayar, bir malın fiyatı değişirse o malın ekseninde döner. Tüketici, bütçe doğrusunun ulaşılabilen en yüksek kayıtsızlık eğrisine teğet olduğu noktada dengededir: MRS = Px/Py.

Bütçe doğrusu ve tüketici dengesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Eş ürün eğrisi (izokuant) ve eş maliyet doğrusu nedir? Maliyet minimizasyonu koşulu nasıl yazılır?

Kısa cevap: Eş ürün eğrisi (izokuant) aynı çıktıyı veren emek-sermaye bileşimleridir; eğiminin mutlak değeri marjinal teknik ikame oranıdır (MRTS = MPL/MPK). Eş maliyet doğrusu aynı toplam maliyetli bileşimlerdir: wL + rK = TC, eğimi −w/r. Maliyet en düşükken ikisi teğettir: MPL/w = MPK/r.

Gebze'deki bir ambalaj fabrikası aynı sayıda koliyi çok işçi ve az makineyle de, az işçi ve robot hattıyla da üretebilir. Asgari ücret artınca hangisini seçer?

Uzun dönemde iki faktör de değişkendir ve firma bir seçim yapar. Esneklik ve tüketici teorisi sayfasında gördüğümüz kayıtsızlık eğrisi-bütçe doğrusu düzeninin üretimdeki ikizi burada kurulur. Eş ürün eğrisi (izokuant), aynı çıktı düzeyini veren L-K bileşimlerini gösterir. Kayıtsızlık eğrileri gibi negatif eğimlidir, orijine göre dışbükeydir, kesişmez ve orijinden uzaklaştıkça daha yüksek çıktıyı gösterir. Farkı: çıktı ölçülebilir, yani eğrinin üstünde sıralama değil gerçek bir sayı yazar.

MRTSLK = −ΔKΔL = MPLMPK w·L + r·K = TCw: ücret, r: sermayenin birim maliyeti (kira). Eş maliyet doğrusunun eğimi −w/r.

Dışbükeylik azalan MRTS demektir: emek bollaştıkça bir işçinin yerini tutmak için gereken makine azalır. Eş maliyet doğrusu ise bütçe doğrusunun karşılığıdır: belirli bir harcamayla alınabilecek bileşimler.

Maliyet minimizasyonu

Firma belirli bir çıktıyı en ucuza üretmek ister. Eş ürün eğrisinin en düşük eş maliyet doğrusuna teğet olduğu nokta budur: teknik değişim oranı (MRTS) piyasadaki değişim oranına (w/r) eşittir. Düzenlenince MPL/w = MPK/r: son liranın her faktörde getirdiği ek ürün eşittir. Ücret artarsa w/r büyür, doğru dikleşir ve teğet nokta daha çok sermaye, daha az emek kullanılan bileşime kayar. Fabrikanın robot hattına yönelmesinin nedeni budur.

Q = L0,5K0,5, w = 4, r = 1. 40 liralık maliyetle en çok 10 birim üretilir; Q = 15 için daha yüksek bir eş maliyet doğrusu gerekir.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Üretim fonksiyonu Q = L0,5K0,5, ücret w = 4 TL, sermayenin birim maliyeti r = 1 TL'dir. Maliyetini en aza indiren firma 40 TL harcıyorsa kaç birim emek ve sermaye kullanır?

  1. Bu fonksiyonda MRTS = K/L (üsler eşit olduğundan). Koşul: K/L = w/r = 4 → K = 4L.
  2. Maliyet: 4L + 4L = 40 → L = 5, K = 20; çıktı √100 = 10.

Cevap: L = 5, K = 20 (Q = 10)

Faktörler birbirinin yerini ne kadar tutar?

İkame esnekliği, faktör fiyat oranı değişince K/L oranının ne kadar değiştiğini ölçer. İki uç durum, tüketici teorisindeki tam ikame ve tam tamamlayıcı mallara benzer:

Eş ürün eğrisinin biçimi ve ikame esnekliği
TeknolojiEş ürün eğrisiİkame esnekliğiÖrnek
Sabit oranlı (Leontief): Q = min(aL, bK)L biçimli0Bir otobüs, bir şoför
Cobb-Douglas: Q = ALaKbDışbükey1Çoğu imalat
Tam ikame: Q = aL + bKNegatif eğimli doğruSonsuzElle ya da makineyle aynı işi yapan iki yöntem
Akılda kalsın: Tüketiciden üreticiye çeviri: kayıtsızlık eğrisi → eş ürün, bütçe doğrusu → eş maliyet, MRS → MRTS, MU/P → MP/fiyat. Denge her iki dünyada teğetliktir. Ücret artarsa firma sermayeye kayar.
Sınavda

Nasıl sorulurÜretim fonksiyonu, faktör fiyatları ve toplam maliyet verilip kullanılan L ve K istenir; sözel kalıpta “maliyet minimizasyonu koşulu hangisidir?” sorulur.

TuzakMRTS'yi MPK/MPL diye ters yazmak; ya da K/L = w/r eşitliğinde oranı ters kurup L ile K'yi yer değiştirmek. İkinci tuzak, sabit oranlı teknolojide ikame esnekliğini sonsuz sanmak; sıfırdır.

⇄Bilgi eşleştirme tüketiciden üreticiye

?Soru çöz

Üretim fonksiyonu Q = L·K olan bir firmada ücret 2 TL, sermayenin birim maliyeti 4 TL'dir. Maliyetini en aza indiren firma toplam 80 TL harcıyorsa kaç birim emek (L) ve sermaye (K) kullanır?

✓ D. MPL = K, MPK = L; koşul K/2 = L/4, yani L = 2K. Maliyet 2·2K + 4K = 80 → K = 10, L = 20. A oranı ters kurup (K = 2L) ucuz faktörü az kullanır; B bütçenin tamamını her faktöre ayrı ayrı bölmüştür (160 TL eder); C oranı doğru kurup maliyeti 40 TL'de bırakmıştır.
MİKRO İKTİSAT · KAVRAM

Açık ve örtük maliyet: muhasebe kârı, iktisadi kâr, normal kâr

İktisat · Mikro İktisat · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKıtlık ve fırsat maliyeti nedir? İktisadın temel kavramları nelerdir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Temel kavramlar, arz ve talep). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İktisat, sınırsız ihtiyaçların kıt kaynaklarla nasıl karşılanacağını inceler. Kıtlık seçim yapmayı zorunlu kılar; bir seçeneği seçince vazgeçilen en iyi ikinci seçeneğin değeri fırsat maliyetidir. Üretim faktörleri emek, sermaye, doğal kaynak ve girişimcidir; getirileri sırasıyla ücret, faiz, rant ve kârdır.

Kıtlık ve fırsat maliyeti

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Muhasebe kârı ile iktisadi kâr arasındaki fark nedir? Normal kâr ve batık maliyet ne demektir?

Kısa cevap: Açık maliyet fiilen ödenen harcamadır (ücret, kira, hammadde); örtük maliyet firmanın kendi kaynaklarının fırsat maliyetidir. Muhasebe kârı hasılattan yalnız açık maliyetleri, iktisadi kâr hem açık hem örtük maliyetleri düşer. İktisadi kâr sıfırsa firma normal kâr elde eder. Batık maliyet geri alınamaz; kararı etkilememelidir.

Ankara'da kendi binasında kafe işleten bir girişimci yıl sonunda defterine bakıyor: kasada 300 bin lira kâr var. Bir iktisatçı ise ona “aslında zarardasın” diyor. Kim haklı?

Temel kavramlar, arz ve talep sayfasında fırsat maliyetini, bir seçim için vazgeçilen en iyi seçeneğin değeri diye tanımladık. Maliyetin iktisattaki anlamı budur ve muhasebeden farkı buradan doğar. Açık maliyet faturası olan, cebinden çıkan paradır. Örtük maliyet ise faturası olmayan ama gerçek olan fedakârlıktır: girişimcinin başka işte alacağı maaş, kendi binasını kiraya verse alacağı kira, işe koyduğu sermayenin faizi.

Muhasebe kârı = TR − açık maliyet İktisadi kâr = TR − (açık + örtük maliyet)TR: toplam hasılat. Örtük maliyetler muhasebe kayıtlarına girmez.
Çözümlü örnek

Kafenin yıllık hasılatı 900 bin TL, personel ve malzeme harcaması 600 bin TL'dir. Girişimci bir şirkette yılda 240 bin TL kazanabilir, binasını kiraya verse 120 bin TL kira alırdı. Muhasebe kârı ve iktisadi kâr nedir?

  1. Muhasebe kârı: 900 − 600 = 300 bin TL.
  2. Örtük maliyet: 240 + 120 = 360 bin TL; iktisadi kâr: 300 − 360 = −60 bin TL.

Cevap: muhasebe kârı 300 bin TL, iktisadi zarar 60 bin TL

İki taraf da kendi tanımına göre haklıdır ama karar için doğru ölçü iktisadi kârdır: girişimci kafeyi kapatıp maaşlı işe geçse ve binayı kiraya verse yılda 60 bin lira daha iyi durumda olur.

Normal kâr ve batık maliyet

Normal kâr, girişimciyi bu işte tutmaya yetecek en düşük getiridir; iktisatçı onu örtük maliyetin içinde sayar. Bu yüzden iktisadi kâr sıfırken firma zarar etmiyor, normal kâr elde ediyordur: girişimci kaynaklarını başka yerde de bu kadar değerlendirebilirdi. Sıfırın üstündeki kâra iktisadi (aşırı, normal üstü) kâr denir.

Batık maliyet önceden yapılmış ve geri alınamayan harcamadır: kafenin duvarına yapılan özel süsleme, iptal edilemeyen reklam sözleşmesi. Karar ileriye bakar; batık maliyet hangi seçenek seçilirse seçilsin geri gelmeyeceği için hesaba katılmaz. “Bu kadar para harcadık, şimdi bırakamayız” düşüncesi batık maliyet yanılgısıdır.

Kâr kavramları yan yana
KavramHesapAnlamı
Muhasebe kârıTR − açık maliyetDefterdeki kâr; vergi bunun üzerinden
İktisadi kârTR − açık − örtük maliyetKaynakların en iyi alternatifinden fazlası
Normal kârİktisadi kâr = 0Girişimciyi işte tutan asgari getiri
Batık maliyetGeri alınamayan geçmiş harcamaKarara girmez
Akılda kalsın: İktisadi kâr = muhasebe kârı − örtük maliyet; bu yüzden muhasebe kârı her zaman iktisadi kârdan büyük ya da ona eşittir. İktisadi kâr sıfır = normal kâr, zarar değil. Batık maliyet geride kalmıştır, karara girmez.
Sınavda

Nasıl sorulurHasılat, açık harcamalar ve girişimcinin alternatif geliri verilip iktisadi kâr hesaplatılır; sözel kalıpta bir karar hatasının adı sorulur (“geri dönüşü olmayan harcamayı karara katmak”).

Tuzakİktisadi kârı sıfır olan firmayı zararda sanmak. İkinci tuzak, batık maliyeti fırsat maliyetiyle karıştırmak; fırsat maliyeti ileriye dönük vazgeçilendir, batık maliyet geçmişte harcanmış olandır.

▭Boşluk doldurma iki kâr

Bir eczanenin yıllık hasılatı 500 bin TL, ödenen kira, ücret ve ilaç alımı 350 bin TL'dir. Eczacı başka bir yerde yılda 100 bin TL maaşla çalışabilir. Muhasebe kârı bin TL, iktisadi kâr bin TL'dir. İktisadi kâr sıfır olsaydı eczacı elde ediyor olurdu.

15050normal kâr250muhasebe kârı

?Soru çöz

Bir girişimciyle ilgili
I. Muhasebe kârı pozitifken iktisadi kârı negatif olabilir.
II. İktisadi kârı sıfır olan girişimci kaynaklarının alternatif getirisi kadar kazanıyordur.
III. Geri alınamayan geçmiş harcamalar, işi sürdürme kararında örtük maliyet olarak hesaba katılmalıdır.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ B. I doğru: örtük maliyetler muhasebe kârını aşabilir. II doğru: sıfır iktisadi kâr normal kârdır. III yanlış: geri alınamayan harcama batık maliyettir, karara girmez; örtük maliyet ileriye dönük fırsat maliyetidir. A normal kâr tanımını atlar; C ve D batık maliyeti örtük maliyet sanır.
MİKRO İKTİSAT · HESAP

Kısa dönem maliyet eğrileri: MC, AVC ve AC neden U biçimli?

İktisat · Mikro İktisat · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Kısa dönem maliyetleri nelerdir? TC, TFC, TVC, AC, AVC, AFC ve MC arasındaki ilişkiler nasıldır?

Kısa cevap: Kısa dönemde toplam maliyet sabit ve değişken maliyetin toplamıdır: TC = TFC + TVC. Ortalama maliyetler bunların miktara bölümüdür (AFC, AVC, AC); marjinal maliyet bir birim daha üretmenin ek maliyetidir (MC = ΔTC/ΔQ). AFC sürekli azalır; MC, AVC ve AC azalan verimler yüzünden U biçimlidir. MC, AVC'yi ve AC'yi en düşük noktalarında keser.

Bir tekstil atölyesi siparişi 4 bin tişörtten 5 bine çıkarınca kira aynı kalıyor ama iplik ve mesai artıyor. Tişört başına maliyet düşer mi, yükselir mi?

Kısa dönemde sabit faktörün bedeli sabit maliyettir (TFC): kira, makinenin amortismanı, sigorta. Üretim sıfır olsa bile ödenir. Değişken faktörün bedeli değişken maliyettir (TVC): hammadde, enerji, saat ücreti; üretimle birlikte artar.

TC = TFC + TVC AFC = TFCQ, AVC = TVCQ, AC = TCQ = AFC + AVC MC = ΔTCΔQ = ΔTVCΔQSabit maliyet değişmediği için MC yalnız değişken maliyetten hesaplanır.
Bir atölyenin maliyetleri (TFC = 60 bin TL; Q bin adet)
QTVCTCMCAFCAVCAC
140100406040100
27013030303565
39615626203252
412818832153247
517023042123446
622828858103848

Eğrilerin biçimi nereden geliyor?

AFC sabit bir tutarın giderek daha çok birime bölünmesidir, sürekli azalır ama sıfıra inmez. MC ise üretim konularının aynasıdır: ücret sabitken MC = w/MPL ve AVC = w/APL. MP önce artıp sonra azaldığı için MC önce azalır sonra artar; MP'nin tepesi MC'nin dibidir, AP'nin tepesi AVC'nin dibidir. Yani maliyet eğrilerinin U biçimi azalan verimler yasasından gelir.

Ortalama-marjinal kuralı burada da işler: MC ortalamanın altındaysa ortalamayı aşağı çeker, üstündeyse yukarı iter. Bu yüzden MC, AVC'yi ve AC'yi en düşük noktalarında keser. Tabloda 4. bin adedin MC'si 32, AVC'nin dibi de 32'dir; 6. bin adedin MC'si (58) AC'nin (46) üstüne çıkınca AC yükselmeye başlar. AC ile AVC arasındaki dikey uzaklık AFC'dir ve üretim arttıkça daralır; bu yüzden AC'nin dibi AVC'nin dibinin sağında kalır.

MC önce AVC'nin, sonra AC'nin dibinden geçer. AC ile AVC arasındaki açıklık AFC kadardır ve üretim arttıkça daralır.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Bir firmanın toplam maliyet fonksiyonu TC = 200 + 10Q + Q2'dir. 10 birim üretimde AFC, AVC ve AC kaçtır?

  1. Q'ya bağlı olmayan terim sabit maliyettir: TFC = 200, TVC = 10Q + Q2 = 200.
  2. AFC = 200 ÷ 10 = 20, AVC = 10 + Q = 20, AC = 20 + 20 = 40.

Cevap: AFC = 20, AVC = 20, AC = 40

Akılda kalsın: MC = w/MP, AVC = w/AP: üretim eğrilerinin ters aynası. Sırayla diplere: önce MC, sonra AVC, en son AC. MC, AVC ve AC'yi dip noktalarında keser; AFC hep düşer. Sabit maliyet MC'yi etkilemez.
Sınavda

Nasıl sorulurMaliyet fonksiyonu ya da tablosundan AFC, AVC, AC ya da bir birimin MC'si hesaplatılır; ters kalıpta ortalama maliyetten toplam maliyet fonksiyonu kurulur.

TuzakMC'yi TC/Q ile hesaplamak; MC iki toplam maliyetin farkıdır. İkinci tuzak, sabit maliyet artınca MC'nin ve AVC'nin de yükseleceğini sanmak; yalnız AFC ve AC yükselir.

↕Sıralama üretim artarken

  1. MC, AC'yi keser; AC en düşük düzeyindedir
  2. Azalan verimler başlar; MC en düşük düzeyinden yükselmeye geçer
  3. MC, AC'nin üstündedir ve AC yükselir
  4. MC, AVC'yi keser; AVC en düşük düzeyindedir

?Soru çöz

Toplam sabit maliyeti 50 TL olan bir firma 10 birim üretirken ortalama değişken maliyeti 8 TL'dir. Üretim 11 birime çıkınca toplam maliyet 145 TL oluyor. 11. birimin marjinal maliyeti kaç TL'dir?

✓ A. 10 birimde TC = 50 + 8·10 = 130; MC = 145 − 130 = 15. B 145'i 11'e bölüp ortalama maliyeti bulmuştur; C eski toplamı yalnız değişken maliyet (80) sanıp 145'ten çıkarmıştır; D 11 birimin toplam değişken maliyetidir (145 − 50).
MİKRO İKTİSAT · MODEL

Uzun dönem maliyet: zarf eğrisi, ölçek ekonomileri, ölçeğe göre getiri

İktisat · Mikro İktisat · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Uzun dönem ortalama maliyet eğrisi nedir? Ölçek ekonomisi, ölçeğe göre getiri ve kapsam ekonomisi arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Uzun dönem ortalama maliyet eğrisi (LAC), her üretim düzeyi için en uygun tesis büyüklüğünün kısa dönem AC eğrilerini alttan saran zarf eğrisidir. LAC azalırken ölçek ekonomileri, artarken ölçek eksi ekonomileri vardır. Ölçeğe göre getiri, bütün girdiler aynı oranda artınca çıktının ne oranda arttığını anlatır; Cobb-Douglas'ta üslerin toplamına bakılır.

Bir çimento şirketi Adana'da yeni fabrika kuracak: küçük bir tesis mi, iki kat büyüğü mü? Yanıt, beklenen satışa ve büyüklüğün maliyeti nasıl değiştirdiğine bağlı.

Uzun dönemde sabit faktör kalmaz; firma tesis büyüklüğünü seçer. Her tesis büyüklüğünün kendi kısa dönem AC eğrisi vardır (SAC). Planlanan her üretim düzeyi için en düşük maliyetli tesis seçilir. Bu en düşük noktaların oluşturduğu eğri uzun dönem ortalama maliyet (LAC) eğrisidir ve kısa dönem eğrilerini alttan sardığı için zarf eğrisi diye anılır.

LAC her kısa dönem eğrisine bir noktada teğettir. Yalnız LAC'nin dibinde teğet nokta aynı zamanda kısa dönem eğrisinin dibidir.Görsel: Sınav Defteri

Grafiğin ince noktası: LAC'nin azalan kesiminde teğet nokta kısa dönem eğrisinin dibinin solunda, artan kesiminde sağındadır. Yani küçük ölçekte bir tesisi tam kapasitede çalıştırmak yerine biraz daha büyük bir tesisi kapasitesinin altında çalıştırmak daha ucuzdur. LAC'nin en düşük noktasına en etkin ölçek (minimum etkin ölçek) denir.

Ölçek ekonomileri ve eksi ekonomileri

LAC'nin önce düşmesinin nedenleri: uzmanlaşma ve işbölümü, büyük ve verimli makinelerin ancak büyük ölçekte kullanılabilmesi (teknik bölünmezlik), toplu alımda indirim, daha ucuz kredi. Belirli bir büyüklükten sonra LAC yükselir: yönetim kademeleri çoğalır, iletişim ve denetim zorlaşır. Bunlar ölçek eksi ekonomileridir.

Ölçeğe göre getiri ve kapsam ekonomisi

Ölçeğe göre getiri teknik bir kavramdır: bütün girdiler aynı oranda (ör. iki katına) artırılınca çıktı daha fazla artıyorsa artan, aynı oranda artıyorsa sabit, daha az artıyorsa azalan getiri vardır. Cobb-Douglas fonksiyonunda Q = A·La·Kb için cevap üslerin toplamındadır.

Karıştırılan üç kavram
KavramDönemNe değişir?Ölçü
Azalan verimlerKısaYalnız değişken faktörMP azalır
Ölçeğe göre getiriUzunBütün girdiler aynı orandaa + b > 1 artan, = 1 sabit, < 1 azalan
Ölçek ekonomisiUzunÜretim ölçeği (girdi fiyatları dahil)LAC azalır
Kapsam ekonomisiUzunÜrün çeşidiBirlikte üretim ayrı ayrı üretimden ucuz

Ölçeğe göre artan getiri ölçek ekonomisi yaratır, ama ölçek ekonomisi yalnız teknikten doğmaz: toplu alım indirimi teknik değil parasal bir avantajdır. Kapsam ekonomisi ise ölçekle değil çeşitle ilgilidir: aynı dağıtım ağıyla hem süt hem yoğurt satan bir mandıranın iki ürünü birlikte üretmesi, iki ayrı firmanın üretmesinden ucuzdur.

Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Q = 5L0,4K0,5 fonksiyonunda emek ve sermaye ikişer katına çıkarsa çıktı ne olur, ölçeğe göre getiri nasıldır?

  1. Üslerin toplamı: 0,4 + 0,5 = 0,9 < 1.
  2. Çıktı 20,9 ≈ 1,87 katına çıkar: iki kattan az. A katsayısı (5) sonucu etkilemez.

Cevap: ölçeğe göre azalan getiri (çıktı ≈ 1,87 kat)

Akılda kalsın: LAC = zarf; teğetlik yalnız LAC'nin dibinde kısa dönem dibiyle çakışır. Azalan verimler kısa dönem, ölçeğe göre getiri uzun dönem. Cobb-Douglas'ta üsleri topla: 1'in üstü artan, 1 sabit, altı azalan getiri. Ölçek = büyüklük, kapsam = çeşit.
Sınavda

Nasıl sorulurBir Cobb-Douglas fonksiyonu verilip ölçeğe göre getiri sorulur; sözel kalıpta “ölçek eksi ekonomilerinin nedeni hangisidir?” ya da bir mandıranın iki ürünü birlikte üretmesinin hangi kavramla açıklandığı sorulur.

TuzakAzalan verimler ile ölçeğe göre azalan getiriyi aynı saymak. İkinci tuzak, A katsayısını üslere eklemek; ölçeğe göre getiriyi yalnız üsler belirler.

?Soru çöz

Aşağıdaki üretim fonksiyonları için
I. Q = L0,6K0,6 ölçeğe göre artan getiri gösterir.
II. Q = 10L0,5K0,5 ölçeğe göre artan getiri gösterir, çünkü katsayısı 1'den büyüktür.
III. Q = L0,3K0,5 ölçeğe göre sabit getiri gösterir.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ D. I'de üslerin toplamı 1,2 > 1, artan getiri. II yanlıştır: üsler toplamı 1'dir, getiri sabittir; 10 katsayısı yalnız verimlilik düzeyidir. III yanlıştır: 0,3 + 0,5 = 0,8 < 1, getiri azalandır. A ve C üsleri toplamadan sabit getiri sanır; B katsayıyı üslere katar.

⇄Bilgi eşleştirme durum ve kavram

Karma tekrar

Önceki 2 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Talebinin fiyat esnekliği −0,4 olan bir malın üreticisi fiyatı %10 artırırsa, ceteris paribus, bu maldan elde ettiği toplam hasılat yaklaşık nasıl değişir?

✓ D. Miktar %4 düşer: 1,10 × 0,96 = 1,056, hasılat yaklaşık %5,6 artar; inelastik talepte fiyat ile hasılat aynı yönde gider. A miktardaki düşüşü hasılatın düşüşü sanar; B miktarın hiç değişmediğini varsayar; C birim esnek talebin sonucudur.Kaynak: Esneklik ve tüketici teorisi · Talebin fiyat esnekliği

?Soru 2

Esnekliklerle ilgili
I. İki mal arasındaki çapraz esneklik pozitifse bu mallar birbirinin ikamesidir.
II. Gelir esnekliği 0 ile 1 arasında olan mal zorunlu maldır.
III. Gelir esnekliği negatif olan her mal Giffen malıdır.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ A. I doğru: ötekinin fiyatı artınca bu malın talebi artıyorsa ikamedir. II doğru: talep gelirden yavaş artan normal maldır. III yanlış: negatif gelir esnekliği düşük malı gösterir; Giffen yalnız gelir etkisi ikame etkisini aşan düşük maldır. B II'yi atlar; C ve D III'ü doğru sayar.Kaynak: Esneklik ve tüketici teorisi · Gelir, çapraz ve arz esnekliği

?Soru 3

Fiyatı düşen X malının talep edilen miktarı, diğer her şey sabitken azalmıştır. Buna göre
I. X düşük maldır.
II. X için gelir etkisi ikame etkisinden büyüktür.
III. X'in talep eğrisi pozitif eğimlidir.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ C. Fiyat düşünce talebin azalması Giffen malıdır: ikame etkisi tüketimi artırdığına göre onu aşan ters yönlü gelir etkisi vardır (II), ters gelir etkisi düşük maldır (I), fiyat ve miktar aynı yönde gider (III). A ve B sonucu, talep eğrisinin pozitif eğimini atlar; D Giffen malının düşük mal olduğunu atlar.Kaynak: Esneklik ve tüketici teorisi · Gelir ve ikame etkisi, Giffen

?Soru 4

Talep fonksiyonu Qd = 90 − 3P, arz fonksiyonu Qs = −10 + 2P olan bir malın piyasasında hükûmet 15 TL tavan fiyat uygularsa kaç birim talep fazlası oluşur?

✓ A. Denge P = 20, Q = 30; tavan 15 dengenin altında, etkilidir. Talep 90 − 45 = 45, arz −10 + 30 = 20; fark 25. B yalnız arzdaki düşüşü (30 − 20) alır; C yalnız talepteki artışı (45 − 30) alır; D iki miktarı çıkarmak yerine toplar.Kaynak: Temel kavramlar, arz ve talep · Rantlar, tavan ve taban fiyat

?Soru 5

Bir tüketici için X ve Y malları tam tamamlayıcı ise bu tüketicinin fayda fonksiyonu aşağıdakilerden hangisi olabilir?

✓ B. Min fonksiyonunda fayda kıt olan maldan belirlenir; fazla alınan mal fayda katmaz, bu tam tamamlayıcılıktır. A doğrusal fonksiyondur, tam ikame mallarını anlatır; C dışbükey eğri veren normal mallar (Cobb-Douglas) içindir; D'de Y faydayı düşürür, Y kötü maldır.Kaynak: Esneklik ve tüketici teorisi · Kayıtsızlık eğrileri ve MRS

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi bir ekonominin üretim imkânları eğrisini dışa kaydırmaz?

✓ D. İşsizliğin azalması zaten var olan kaynağın kullanımını artırır; ekonomi eğrinin içinden eğriye doğru ilerler, eğri yerinde kalır. A yeni doğal kaynak, B daha çok işgücü, C daha iyi teknoloji demektir; üçü de üretim kapasitesini büyütüp eğriyi dışa kaydırır.Kaynak: Temel kavramlar, arz ve talep · Üretim imkânları eğrisi

?Soru 7

Bir malın talebi gelir artışı nedeniyle, arzı da üretim teknolojisindeki gelişme nedeniyle aynı anda artmıştır. Ceteris paribus, bu malın piyasasında aşağıdakilerden hangisi kesinlikle söylenebilir?

✓ B. İki eğri de sağa kayınca ikisi de miktarı artırır; fiyatı talep yükseltir, arz düşürür, yönü kaymaların büyüklüğüne bağlıdır. A talebin artıp arzın azaldığı durumu anlatır; C yalnız talep kayması gibi düşünür; D yalnız arz kayması gibi düşünür.Kaynak: Temel kavramlar, arz ve talep · Piyasa dengesi ve kaymalar

?Soru 8

Kardinal fayda yaklaşımıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ C. MU azalsa da pozitif kaldığı sürece TU artmaya devam eder, yalnız yavaşlar; ifade yanlıştır. A doğrudur: MU = 0 doyum noktasıdır; B doğrudur: negatif MU TU'yu düşürür; D Gossen'in ikinci yasasıdır, doğrudur.Kaynak: Esneklik ve tüketici teorisi · Kardinal fayda ve Gossen

?Soru 9

Yıllık 300.000 TL kazandığı işinden ayrılıp bir yıl dil kursuna giden bir kişi kursa 45.000 TL ödüyor. Kurs süresince, çalışsa da çalışmasa da yapacağı beslenme harcaması 90.000 TL'dir. Bu kişinin kurs kararının fırsat maliyeti kaç TL'dir?

✓ B. Vazgeçilen gelir 300.000 ile seçim yüzünden ödenen kurs ücreti 45.000 toplanır: 345.000 TL. A yalnız cepten çıkan parayı alır, vazgeçilen geliri unutur; C seçimden bağımsız beslenme harcamasını da ekler; D kurs ücretini dışarıda bırakır.Kaynak: Temel kavramlar, arz ve talep · Kıtlık ve fırsat maliyeti

?Soru 10

Normal bir mal olan X ile ilgili olarak
I. Tüketicilerin gelirinin artması
II. X'in ikamesi olan Y malının fiyatının düşmesi
III. X'in fiyatının gelecek ay artacağının beklenmesi
durumlarından hangileri, ceteris paribus, X'in talep eğrisini sağa kaydırır?

✓ C. Normal malda gelir artışı (I) ve fiyatın artacağı beklentisiyle bugünden alım (III) talebi artırır. A beklentinin de talebi kaydırdığını atlar; B ve D'deki II ters yöndedir: ikame Y ucuzlarsa tüketici Y'ye kayar, X'in talebi sola kayar.Kaynak: Temel kavramlar, arz ve talep · Talep ve talebi belirleyenler
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?İktisat soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →