Türkiye ekonomisi: dönemler, kararlar, krizler, göstergeler

Yüz yıllık bir ekonominin kırılma noktaları sınavın en çok sorduğu yerlerdir. İzmir İktisat Kongresi'nden devletçiliğe, planlı dönemden 24 Ocak kararlarına, krizlerden enflasyon hedeflemesine Türkiye ekonomisini anlatıyoruz.

7 durakKPSS A
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
TÜRKİYE EKONOMİSİ · 1923 → 1929

Osmanlı mirası ve 1923–1929: İzmir İktisat Kongresi, özel girişime dayalı karma ekonomi

İktisat · Türkiye Ekonomisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGümrük tarifesinin türleri nelerdir? Küçük bir ülkede tarifenin tüketici, üretici, devlet ve toplam refah üzerindeki etkileri nasıl hesaplanır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Uluslararası ticaret). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tarife ithal mala konan vergidir. Küçük bir ülkede yurt içi fiyatı tarife kadar artırır: tüketim ve ithalat azalır, yurt içi üretim artar. Tüketicinin kaybı, üreticinin kazancı ile devletin tarife hasılatından büyüktür; aradaki üretim ve tüketim kayıpları toplumun net refah kaybıdır. Etkin koruma oranı, tarifenin yerli katma değeri ne kadar koruduğunu ölçer.

Tarife ve etkileri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Cumhuriyet ekonomisi hangi koşullarla başladı? İzmir İktisat Kongresi neyi hedefledi, 1923–1929 döneminde hangi iktisat politikası izlendi?

Kısa cevap: Cumhuriyet, kapitülasyonları Lozan'da kaldırmış ama Osmanlı borçlarının büyük payını ve gümrük tarifelerini 1929'a kadar değiştirememe yükümlülüğünü üstlenmiş bir tarım ekonomisiyle başladı. 1923 İzmir İktisat Kongresi millî ve bağımsız bir ekonomiyi hedefledi. 1923–1929'da sanayileşme özel girişime bırakıldı; devlet onu kredi, vergi muafiyeti ve kanunlarla destekledi.

Şubat 1923: Lozan'daki görüşmeler kesilmiş, barış henüz imzalanmamış. Ankara tam bu sırada çiftçi, tüccar, sanayici ve işçi temsilcilerini İzmir'de bir araya getiriyor. Savaştan yeni çıkmış bir ülke kalkınmayı kimin sırtına yükleyecek: devletin mi, özel girişimin mi?

Bu sayfanın haritası: her dönem bir modelle ve bir simge olayla hatırlanır (şematik, ölçeksiz).Görsel: Sınav Defteri

Osmanlı'dan iki ağır yük kaldı. Kapitülasyonlar yabancı tüccara düşük gümrük ve vergi ayrıcalığı tanıyor, yerli üreticiyi rekabette savunmasız bırakıyordu. Dış borçlar ödenemeyince 1881'de kurulan Düyun-u Umumiye devletin önemli gelirlerini alacaklılar adına topluyordu. Lozan Antlaşması (1923) kapitülasyonları kaldırdı, Osmanlı borçlarını imparatorluktan ayrılan devletler arasında bölüştürdü; en büyük pay Türkiye'ye düştü. Ekindeki ticaret sözleşmesi ise gümrük tarifelerini 1929'a kadar dondurdu. Uluslararası ticaret sayfasında tarifenin yerli üreticiyi dış rekabete karşı nasıl koruduğunu gördük; genç devlet bu araçtan altı yıl yoksun kaldı.

İzmir İktisat Kongresi (17 Şubat–4 Mart 1923) hem içeriye hem Lozan'daki masaya bir mesajdı: Türkiye ekonomik bağımsızlıktan ödün vermeyecek, ama yasalarına uyan yabancı sermayeye kapıyı kapatmayacaktı. Kongrede kabul edilen Misak-ı İktisadi millî üretimi, yerli malını ve tasarrufu öne çıkardı. Ortaya çıkan model bir karma ekonomidir: yatırımın yükü özel girişimdedir, devlet yolu açan ve destekleyen taraftır.

Kongreden uygulamaya: 1923–1929'un kurum ve kanunları
YılKurum / kanunİktisadi işlevi
1924Türkiye İş BankasıMillî sermayeyle kurulan özel banka; dağınık birikimi yatırıma yöneltir
1925Aşarın kaldırılmasıKöylünün üründen ödediği vergi kalkar; bütçe yeni gelir arar
1926Kabotaj KanunuTürk limanları arası taşıma Türk gemilerine bırakılır
1927Teşvik-i Sanayi KanunuÖzel sanayiciye arsa, vergi ve gümrük muafiyeti, taşıma indirimi
1924 →Demiryollarının satın alınmasıYabancı şirketlerin hatları millîleştirilir, iç pazar birleşir

Dönemde ekonomi, savaşta çöken tarımın toparlanmasıyla hızlı büyüdü; ama sanayileşme beklenen ölçüde gelmedi. Birikmiş sermaye azdı, yetişmiş eleman kıttı, gümrük koruması yoktu. Büyüme ve kalkınma sayfasında gördüğümüz yoksulluğun kısır döngüsü bu tabloyu anlatır: düşük gelir düşük tasarrufa, düşük tasarruf düşük yatırıma yol açar. 1929 bunalımı özel girişime dayalı modelin sınırlarını görünür kıldı.

Akılda kalsın: Miras: kapitülasyonlar (Lozan'da kalktı), Düyun-u Umumiye (1881), borçların paylaştırılması, gümrük tarifeleri 1929'a kadar donduruldu. İzmir İktisat Kongresi (Şubat 1923): Misak-ı İktisadi, karma ekonomi. 1923–1929 = özel girişim + devlet desteği: İş Bankası 1924, aşar 1925, Kabotaj 1926, Teşvik-i Sanayi 1927.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kanun ya da kurum verilip hangi döneme ait olduğu sorulur; 1923–1929 politikası için “hangisi söylenebilir / söylenemez?” kalıbı gelir.

TuzakTeşvik-i Sanayi Kanunu'nu devletçilik uygulaması saymak; kanun özel sanayiciyi destekler. İkinci tuzak, Lozan'daki gümrük sınırlamasını kapitülasyonların sürmesi sanmak; kapitülasyonlar tamamen kalkmıştı.

⇄Bilgi eşleştirme 1923–1929

?Soru çöz

1923–1929 döneminde Türkiye'de izlenen iktisat politikası için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ C. 1923–1929 modeli özel girişime dayalı karma ekonomidir; İş Bankası ve Teşvik-i Sanayi bunun araçlarıdır. A sanayi planı 1934'te başlar (devletçilik); B Lozan tarifeleri 1929'a kadar dondurmuştu; D Merkez Bankası'nın kanunu 1930'da çıktı, banka 1931'de çalışmaya başladı.
TÜRKİYE EKONOMİSİ · 1930 → 1945

Devletçilik ve savaş ekonomisi: Merkez Bankası, sanayi planları, Millî Korunma Kanunu

İktisat · Türkiye Ekonomisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKeynes klasik iktisadı nasıl eleştirdi? Efektif talep ve eksik istihdam dengesi nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Klasik ve Keynesyen model). Önce kendin cevapla, sonra aç.

1929 Bunalımında işsizliğin yıllarca yüksek kalması klasik modelin kendiliğinden tam istihdam iddiasını sarstı. Keynes, 1936'da yayımlanan Genel Teori'de üretim ve istihdamı efektif talebin (beklenen toplam harcamanın) belirlediğini, ücretlerin aşağı yönde katı olduğunu, faizin para piyasasında likidite tercihiyle belirlendiğini ve ekonominin eksik istihdamda dengede kalabileceğini savundu.

Keynes'in eleştirisi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye 1930'larda neden devletçiliğe geçti? I. Beş Yıllık Sanayi Planı neyi amaçladı? II. Dünya Savaşı yıllarında hangi ekonomik önlemler alındı?

Kısa cevap: 1929 bunalımı ihraç ürünlerinin fiyatını düşürünce ve özel girişimin sanayileşmeyi taşıyamadığı görülünce 1930'larda devletçiliğe geçildi: devlet, özel sermayenin yetmediği alanlarda kendisi yatırımcı oldu. I. Beş Yıllık Sanayi Planı 1934'te uygulamaya girdi. 1939–1945'te savaşa girmeyen Türkiye, Millî Korunma Kanunu ve olağanüstü vergilerle bir savaş ekonomisi yaşadı.

1930'da Anadolu'da buğday, tütün ve kuru üzüm fiyatları sert biçimde düşmüş, ihracat geliri erimiştir. Bir yıl önce Lozan'ın gümrük sınırlaması kalkmış, Osmanlı borcunun taksitleri ödenmeye başlanmıştır. Hükûmet önce lirayı korumaya, ardından fabrika kuran devlet fikrine yöneliyor.

Klasik ve Keynesyen model sayfasında 1929 bunalımının Keynes'in efektif talep fikrine yol açtığını gördük. Bunalım Türkiye'ye tarım ürünlerinin dünya fiyatları üzerinden ulaştı. Hükûmet 1930'da Türk Parasının Kıymetini Koruma Kanunu'yla döviz işlemlerini denetime aldı. Aynı yıl kanunu çıkan Merkez Bankası 1931'de çalışmaya başladı; para basma yetkisi devletin kurduğu bir bankaya geçti.

Devletçilik ve planlı sanayileşme

Devletçilik, devletin özel sermayenin yetmediği ya da kâr görmediği alanlarda fabrika kurup işletmesidir; özel mülkiyeti kaldırmaz, ekonomi karma niteliğini korur. İlke 1931'de CHF programına girdi, 1937'de Anayasa'ya eklendi. Aracı bir plandı: I. Beş Yıllık Sanayi Planı 1933'te hazırlandı, 1934'te uygulamaya kondu. Hammaddesi yurt içinde bulunan dokuma, kâğıt, cam, şeker gibi alanlara öncelik verdi, Sovyetler Birliği'nden kredi ve teknik destek aldı. Fabrikaları Sümerbank (1933) kurup işletti; maden ve enerji yatırımları Etibank'a (1935) verildi. Ağır sanayi ve enerjiye yönelen II. plan 1938'de kabul edildi, ama savaş yüzünden uygulanamadı.

İki model yan yana
1923–19291930–1939
Sanayinin taşıyıcısıÖzel girişimDevlet (kamu iktisadi teşekkülleri)
Devletin rolüDestekleyici: kredi, muafiyetYatırımcı ve işletmeci; özel mülkiyet sürer
Temel belgeTeşvik-i Sanayi Kanunu (1927)I. Beş Yıllık Sanayi Planı (1934)
Başlıca kurumlarİş Bankası, Sanayi ve Maadin BankasıMerkez Bankası, Sümerbank, Etibank
Dış koşulGümrükler donmuş, dünya ticareti canlıBunalım, korumacılık serbest

Savaş ekonomisi (1939–1945)

Türkiye savaşa girmedi ama ordusunu uzun süre seferber tuttu; üretim düştü, kıtlık ve karaborsa yayıldı. Millî Korunma Kanunu (18 Ocak 1940) hükûmete fiyat belirleme, stoklara el koyma ve üretimi yönlendirme yetkisi verdi; büyük kentlerde ekmek karneye bağlandı. Savaş vurgunculuğunu vergilemek ve bütçe açığını kapatmak için 1942'de bir defaya mahsus Varlık Vergisi alındı; vergiyi itirazı kapalı komisyonlar belirledi ve gayrimüslimlere çok daha ağır yük bindirildi.

Akılda kalsın: 1929: bunalım + gümrük sınırı kalktı + borç taksidi. 1930: lirayı koruma kanunu, Merkez Bankası kanunu (çalışma 1931). Devletçilik: 1931 parti programı, 1937 Anayasa; özel mülkiyet sürer. I. Sanayi Planı: 1933 hazırlık, 1934 uygulama, Sovyet desteği; Sümerbank 1933, Etibank 1935; II. plan uygulanamadı. Savaş: Millî Korunma 1940, Varlık Vergisi 1942.
Sınavda

Nasıl sorulurDevletçiliğe geçişin nedenleri ya da savaş yıllarının uygulamaları öncüllü sorulur; kurum–kuruluş yılı eşleştirmesi gelir.

TuzakDevletçiliği özel mülkiyeti kaldıran merkezî planlama sanmak; Türk devletçiliği özel girişimin yetmediği alanı doldurur. İkinci tuzak, savaş yüzünden uygulanamayan II. planı fabrikaların açıldığı I. planla karıştırmak.

↕Sıralama 1923–1945

  1. I. Beş Yıllık Sanayi Planı'nın uygulamaya girmesi
  2. Teşvik-i Sanayi Kanunu
  3. Millî Korunma Kanunu
  4. İzmir İktisat Kongresi
  5. Merkez Bankası'nın çalışmaya başlaması

?Soru çöz

Türkiye'de 1930–1945 dönemiyle ilgili
I. Teşvik-i Sanayi Kanunu, devletçilik politikasının ilk uygulaması olarak çıkarılmıştır.
II. I. Beş Yıllık Sanayi Planı'nın uygulanmasında Sovyetler Birliği'nden kredi ve teknik destek alınmıştır.
III. Millî Korunma Kanunu hükûmete fiyatları belirleme ve stoklara el koyma yetkisi vermiştir.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ A. II planın finansman ve teknik desteğini, III savaş ekonomisinin temel kanununu doğru anlatır. I yanlıştır: Teşvik-i Sanayi (1927) özel girişimi destekleyen dönemin kanunudur, devletçilik 1930'larda başlar. B ve C bu yanlış öncülü içerir; D üçünü de doğru sayar.
TÜRKİYE EKONOMİSİ · 1946 → 1960

Savaş sonrası dışa açılma: 1946 devalüasyonu, Marshall yardımı, 1958 istikrar programı

İktisat · Türkiye Ekonomisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNominal, reel ve efektif döviz kuru nedir? Değer kaybı ile devalüasyon arasındaki fark nedir? Reel kur nasıl hesaplanır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Ödemeler bilançosu ve döviz kuru). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Nominal kur bir yabancı paranın yerli para cinsinden fiyatıdır. Reel kur, iki ülkenin fiyat düzeylerini de hesaba katarak yerli malların yabancı mallara göre ne kadar pahalı olduğunu gösterir: e · P* ÷ P. Efektif kur, tek bir para yerine ticaret ağırlıklı bir para sepetine karşı hesaplanır. Dalgalı kurda değer kaybı, sabit kurda devalüasyon denir.

Döviz kuru kavramları ve reel kur

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

II. Dünya Savaşı'ndan sonra Türkiye ekonomisinde neler değişti? 1950'lerin büyümesi neden 1958 istikrar programıyla sonuçlandı?

Kısa cevap: Savaştan sonra Türkiye Batı'nın ekonomik düzenine katıldı: 1946'da Türk lirası devalüe edildi, 1947'de IMF ve Dünya Bankası'na üye olundu, Marshall yardımı alındı. 1950'lerde tarıma ve karayoluna dayalı hızlı büyüme ve yabancı sermayeyi özendiren kanunlar geldi. Dönemin sonunda enflasyon, dış açık ve döviz darlığı 1958 istikrar programına ve devalüasyona yol açtı.

1950'lerin başında Anadolu köylerine ilk traktörler giriyor, yeni karayolları kasabaları birbirine bağlıyor. On yıl dolmadan ise eczanelerde ithal ilaç, sanayide yedek parça bulmak zorlaşıyor. Bu iki tablo aynı dönemin içine nasıl sığar?

Ödemeler bilançosu ve döviz kuru sayfasında Bretton Woods düzenini (1944) ve IMF'yi gördük. Türkiye bu düzene savaşın hemen ardından katıldı: 7 Eylül 1946'da Türk lirası dolar karşısında devalüe edildi, ithalat kısıtları gevşetildi, 1947'de IMF ve Dünya Bankası üyeliği geldi. 1948'den itibaren Marshall Planı kapsamında yardım ve kredi alındı. Devletçiliğin savaş yıllarındaki sert yüzü yumuşadı, özel girişim yeniden öne çıktı.

1950'de iktidara gelen Demokrat Parti tarımı ve özel girişimi öncelikli saydı. Marshall kredileriyle tarımda makineleşme hızlandı, ekili alan genişledi; ulaşımda ağırlık demiryolundan karayoluna kaydı. 1954'te Yabancı Sermayeyi Teşvik Kanunu ve petrol aramayı özel ve yabancı şirketlere açan Petrol Kanunu çıkarıldı. Liberal söyleme rağmen devlet işletmeleri de genişlemeyi sürdürdü.

1950'lerin ikinci yarısında tablo değişti. Tarım hasılası hava koşullarına bağlı kaldı, kamu harcamaları büyük ölçüde merkez bankası kaynağıyla finanse edildi ve enflasyon yükseldi. Sabit kurda lira aşırı değerli kaldı; ithalat ihracatı aştı, dış borç ödemeleri aksadı, döviz darlığı başladı. Ağustos 1958'de IMF ile anlaşılarak bir istikrar programı uygulandı: lira devalüe edildi, dış borçlar yeniden yapılandırıldı.

Akılda kalsın: 1946 devalüasyonu → 1947 IMF ve Dünya Bankası üyeliği → 1948 Marshall. 1950'ler: tarımda makineleşme, karayolu, 1954 Yabancı Sermayeyi Teşvik ve Petrol kanunları. Dönem sonu: enflasyon + dış açık + döviz darlığı → 1958 IMF istikrar programı ve devalüasyon.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi 1946–1960 döneminin iktisadi gelişmelerinden biri değildir?” kalıbı gelir; yanlış şık çoğunlukla sonraki bir döneme aittir (dalgalı kur, konvertibilite, gümrük birliği).

Tuzak1958 programını 24 Ocak 1980 gibi bir model değişikliği sanmak; 1958 döviz darboğazına karşı bir istikrar programıdır, ithal ikameci düzen planlı dönemde sürdü.

▭Boşluk doldurma devalüasyon

Sabit kurda paranın değerinin resmî kararla düşürülmesine denir. Türkiye savaş sonrasında bunu 1946'da, IMF ile anlaşarak yeniden yılında yaptı. Bu adımın dış açığı kapatması koşuluna bağlıdır.

devalüasyon1958Marshall-Lernerrevalüasyon1970

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi 1946–1960 döneminde Türkiye ekonomisinde yaşanan gelişmelerden biri değildir?

✓ D. Konvertibilite ve sermaye hareketlerinin serbestleşmesi 1989'daki 32 sayılı Kararla geldi. A 1947'deki üyeliklerdir; B 1948'den itibaren alınan yardımdır; C Ağustos 1958 istikrar programıdır.
TÜRKİYE EKONOMİSİ · 1960 → 1980

Planlı dönem: DPT, beş yıllık kalkınma planları, ithal ikameci sanayileşme

İktisat · Türkiye Ekonomisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaRostow'un büyüme aşamaları, Lewis'in ikili ekonomi modeli, dengeli ve dengesiz kalkınma, Prebisch-Singer tezi ve sanayileşme stratejileri nelerdir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Büyüme ve kalkınma). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Rostow kalkınmayı beş aşamalı bir yol olarak görür. Lewis tarımdaki fazla emeğin sanayiye aktarılmasını açıklar. Dengeli kalkınma (Rosenstein-Rodan, Nurkse) birçok sektöre aynı anda yatırım ister; dengesiz kalkınma (Hirschman) bağlantısı güçlü sektörlere öncelik verir. Prebisch-Singer tezi hammadde ihracatçılarının ticaret hadlerinin uzun dönemde kötüleştiğini savunur.

Kalkınma teorileri ve sanayileşme stratejileri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de planlı dönem nasıl başladı? Kalkınma planlarının niteliği nedir? İthal ikameci sanayileşme neden döviz darboğazına yol açtı?

Kısa cevap: 1960'ta kurulan Devlet Planlama Teşkilatı (DPT) 1961 Anayasası'yla anayasal kurum oldu ve 1963'ten itibaren beş yıllık kalkınma planları hazırladı. Planlar kamu kesimi için emredici, özel kesim için yol göstericiydi. Dönemin stratejisi ithal ikameci sanayileşmeydi; 1970'lerde petrol şokları ve döviz darboğazı bu modeli tıkadı.

1977'de bir sanayici makinesinin yedek parçasını ithal etmek için aylarca döviz bekliyor; kentlerde akaryakıt ve tüp gaz kuyrukları uzuyor. Yüksek gümrük duvarlarının ardında büyüyen sanayi neden döviz bulamıyor?

27 Mayıs 1960'tan sonra kurulan Devlet Planlama Teşkilatı (DPT), 1961 Anayasası'yla anayasal güvenceye kavuştu. Planlar iki farklı bağlayıcılık taşıdı: kamu kesimi için emredici, özel kesim için yol gösterici (özendirici). İlk beş yıllık kalkınma planı 1963'te yürürlüğe girdi; plan dönemleri o günden bu yana kesintisiz değil, aralarında plansız yıllar ve süresi beş yılı aşan planlar var.

Kalkınma planları ve dönemleri (Strateji ve Bütçe Başkanlığı listesi)
PlanDönemPlanDönem
I1963–1967VII1996–2000
II1968–1972VIII2001–2005 (Uzun Vadeli Strateji ile)
III1973–1977IX2007–2013 (yedi yıllık)
IV1979–1983X2014–2018
V1985–1989XI2019–2023
VI1990–1994XII2024–2028

Büyüme ve kalkınma sayfasında Prebisch-Singer tezinin desteklediği ithal ikameci sanayileşmeyi gördük; Türkiye bu stratejiyi plan disipliniyle uyguladı. Yüksek gümrük, kota ve ithalat listeleriyle korunan iç pazarda önce dayanıklı tüketim malları, 1970'lerde ara ve yatırım malları üretilmesi hedeflendi. Kamu iktisadi teşekkülleri (KİT) ağır sanayide öncü oldu. Dönemde büyüme görece güçlüydü, ama sanayi girdisini ve makinesini ithal etmek zorundaydı ve ihracat gelişmedi. Bu yüzden her büyüme dalgası döviz darboğazına çarptı.

1970 devalüasyonu ve yurt dışındaki işçilerin gönderdiği dövizler bir süre nefes aldırdı. 1973 ve 1979 petrol şokları ise ithalat faturasını hızla büyüttü; açık, kısa vadeli dış borçla kapatıldı. 1977'den sonra dış borçlar ödenemez oldu, temel mallarda kıtlık ve karaborsa görüldü, enflasyon hızlandı. İçe dönük model 1980'e gelindiğinde tıkanmıştı.

Ek bilgi: dövize çevrilebilir mevduat

1970'lerin ortasında döviz açığını kapatmak için yurt dışından getirilen mevduata kur güvencesi veren dövize çevrilebilir mevduat (DÇM) uygulaması başlatıldı. Kısa vadeli ve kur riski devlette kalan bu borç, lira değer kaybettikçe büyüdü ve 1970'lerin sonundaki borç krizinin önemli bir parçası oldu.

Akılda kalsın: DPT 1960, anayasal kurum 1961, ilk plan 1963–1967. Plan: kamu için emredici, özel kesim için yol gösterici. Strateji: ithal ikamesi + KİT öncülüğü. Kırılganlık: ihracat zayıf → döviz darboğazı; 1973–1979 petrol şokları, dış borç krizi. IX. Plan yedi yıllık (2007–2013).
Sınavda

Nasıl sorulurPlanlı dönemin başlangıcı, planların bağlayıcılığı ve ithal ikamesinin sonuçları sorulur; “hangisi ithal ikameci stratejinin özelliklerinden biri değildir?” kalıbı gelir.

TuzakPlanların özel kesim için de emredici olduğunu sanmak. İkinci tuzak, 1934 sanayi planını DPT'nin kalkınma planlarıyla karıştırmak; DPT 1960'ta kuruldu.

⇄Bilgi eşleştirme plan ve dönem

?Soru çöz

Türkiye'de 1963–1979 döneminde izlenen ithal ikameci sanayileşme stratejisi için aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ B. İhracat gelirine dayalı büyüme 24 Ocak 1980 sonrasının modelidir; ithal ikamesi iç pazara dönük üretimdir. A korumacılığın araçlarıdır; C KİT'lerin planlı dönemdeki rolüdür; D modelin tıkanma nedenidir.
TÜRKİYE EKONOMİSİ · 1980 → 1999

24 Ocak 1980 ve dışa açılma: ihracata dayalı büyüme, 32 sayılı Karar, gümrük birliği, 1994 krizi

İktisat · Türkiye Ekonomisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMundell-Fleming modeline göre sabit ve esnek kurda para ve maliye politikası ne kadar etkilidir? İmkânsız üçlü nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Ödemeler bilançosu ve döviz kuru). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mundell-Fleming modeli IS-LM'i sermayenin tam hareketli olduğu küçük açık ekonomiye taşır; yurt içi faiz dünya faizine eşitlenir. Sabit kurda para politikası etkisiz, maliye politikası güçlüdür; esnek kurda para politikası güçlü, maliye politikası etkisizdir. Bir ülke sabit kur, serbest sermaye hareketi ve bağımsız para politikasından aynı anda yalnız ikisine sahip olabilir.

Mundell-Fleming ve imkânsız üçlü

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

24 Ocak 1980 kararları neyi değiştirdi? 32 sayılı Karar ve AB ile gümrük birliği Türkiye ekonomisini nasıl etkiledi? 1994 krizinin nedenleri nelerdir?

Kısa cevap: 24 Ocak 1980 kararları ithal ikameci, içe dönük modelden ihracata dayalı, piyasa yönlü modele geçişi başlattı. 1980'lerde dış ticaret ve döviz işlemleri serbestleşti; 1989'da 32 sayılı Kararla sermaye hareketleri serbest bırakıldı. Kamu açıkları ve kısa vadeli sermayeye bağımlılık 1994 krizini doğurdu. 1996'da AB ile gümrük birliği yürürlüğe girdi.

Ocak 1980: döviz yok, fabrikalar düşük kapasiteyle çalışıyor, enflasyon hızla tırmanıyor. Hükûmet bir gece içinde lirayı devalüe ediyor, KİT ürünlerine büyük zamlar yapıyor ve ihracatçıya vergi iadesi sözü veriyor.

Turgut Özal ekibinin hazırladığı 24 Ocak 1980 kararları, kısa vadede bir istikrar programı, uzun vadede bir model değişikliğiydi. Unsurları: büyük bir devalüasyon ve ardından kurun sık aralıklarla ayarlanması, fiyat denetimlerinin büyük ölçüde kaldırılması, KİT ürünlerine zam, ihracata vergi iadesi ve kredi teşviki, ithalatın kademeli serbestleşmesi ve faizlerin serbest bırakılması. Program 1980'lerde genişledi: döviz bulundurma ve döviz hesabı serbestleşti, 1985'te katma değer vergisi uygulamaya girdi, 1986'da İstanbul Menkul Kıymetler Borsası işleme başladı, özelleştirme gündeme geldi.

İki büyüme modeli yan yana
İthal ikamesi (1963–1979)İhracata dayalı (1980 sonrası)
Büyümenin motoruKorunan iç pazarDış pazar, ihracat
Dış ticaret politikasıGümrük, kota, ithalat listeleriİthalat serbestleşmesi, ihracat teşviki
KurSabit, çoğunlukla aşırı değerli liraSık ayarlanan, rekabetçi kur
Fiyatlar ve faizDevlet denetimindePiyasada belirlenir
KırılganlıkDöviz darboğazıKamu açığı, kısa vadeli sermaye, kur şoku

Ağustos 1989'daki 32 sayılı Kararla yurt dışıyla sermaye hareketleri serbest bırakıldı, Türk lirası konvertibl olma yoluna girdi; tam konvertibilite 1990'da IMF Ana Sözleşmesi'nin VIII. madde yükümlülüklerinin kabulüyle tamamlandı. Ödemeler bilançosu ve döviz kuru sayfasında gördüğümüz imkânsız üçlü açısından Türkiye artık sermaye hareketliliğini seçmişti: faiz ve kur politikası dış sermayenin giriş-çıkışına duyarlı hâle geldi. 1990'larda kamu açıkları büyüdü, yüksek faizli iç borçlanma kısa vadeli sermayeyi (sıcak para) çekti. Ocak 1994'te kredi notunun düşürülmesiyle lira sert değer kaybetti, faizler fırladı. 5 Nisan 1994 kararları ve IMF ile stand-by anlaşması uygulandı; ekonomi o yıl küçüldü.

Uluslararası ticaret sayfasında gümrük birliğinin üyeler arasında gümrükleri kaldırıp dışarıya ortak gümrük tarifesi uygulamak olduğunu gördük. Türkiye ile AB arasındaki gümrük birliği, 1963 Ankara Antlaşması'yla başlayan ortaklık ilişkisinin bir aşaması olarak 1 Ocak 1996'da yürürlüğe girdi. Sanayi malları ve işlenmiş tarım ürünlerinde gümrükler karşılıklı kalktı, Türkiye üçüncü ülkelere AB'nin ortak tarifesini uygulamaya başladı. Temel tarım ürünleri ve hizmetler kapsam dışında kaldı.

Akılda kalsın: 24 Ocak 1980: devalüasyon, fiyat ve faiz serbestisi, KİT zammı, ihracat teşviki → ihracata dayalı model. 1989 32 sayılı Karar: sermaye hareketleri serbest, konvertibiliteye geçiş (tam konvertibilite 1990). 1994: kamu açığı + sıcak para → kredi notu indirimi → 5 Nisan kararları. 1 Ocak 1996 gümrük birliği: sanayi malı, ortak tarife; tarım ve hizmet dışarıda.
Sınavda

Nasıl sorulur24 Ocak kararlarının amacı ya da içeriği, 32 sayılı Kararın sonucu ve gümrük birliğinin kapsamı öncüllü sorulur.

Tuzak32 sayılı Kararı dalgalı kura geçiş sanmak; dalgalı kur 2001'dedir. İkinci tuzak, gümrük birliğini tarım ve hizmetleri de kapsayan ortak pazar saymak; yalnız sanayi malları ve işlenmiş tarım ürünlerini kapsar.

▭Boşluk doldurma dışa açılma

24 Ocak 1980 kararlarıyla Türkiye dayalı büyümeye yöneldi. 1989'daki 32 sayılı Kararla sermaye hareketleri serbestleşti ve Türk lirası olma yoluna girdi (tam olarak 1990'da). AB ile gümrük birliği yılında yürürlüğe girdi.

ihracatakonvertibl1996ithal ikamesine2001

?Soru çöz

Türkiye ekonomisinde 1980–1999 dönemiyle ilgili
I. 24 Ocak 1980 kararları ithalatı kısıtlayarak yerli üretimi korumayı amaçlamıştır.
II. 1989'daki 32 sayılı Kararla sermaye hareketleri serbestleştirilmiştir.
III. AB ile gümrük birliğinden sonra Türkiye üçüncü ülkelere kendi belirlediği ayrı bir gümrük tarifesi uygulamayı sürdürmüştür.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ C. II 32 sayılı Kararın sonucudur. I yanlıştır: 24 Ocak ithalatı serbestleştirip ihracata dayalı büyümeyi hedefledi; ithalatı kısıtlamak ithal ikamesinin aracıdır. III yanlıştır: gümrük birliği ortak dış tarife demektir; ayrı tarife serbest ticaret bölgesinin özelliğidir. A I'i, B III'ü doğru sayar; D üçünü de.
TÜRKİYE EKONOMİSİ · 1999 → 2001

2000–2001 krizleri: kur çapası, dalgalı kura geçiş, Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı

İktisat · Türkiye Ekonomisi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPara politikası ekonomiye hangi kanallarla aktarılır? Parasal hedefleme, kur çapası ve enflasyon hedeflemesi rejimleri arasındaki farklar nelerdir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Para, banka ve para politikası). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Politika faizindeki değişme ekonomiye faiz, kredi, varlık fiyatları, döviz kuru ve beklenti kanallarıyla geçer ve gecikmeyle enflasyonu etkiler. Para politikası rejimleri çapanın ne olduğuna göre ayrılır: parasal hedeflemede para arzı, kur çapasında döviz kuru, enflasyon hedeflemesinde açıklanan enflasyon hedefi. Rejimin başarısı merkez bankasının güvenilirliğine bağlıdır.

Aktarım kanalları ve para politikası rejimleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

2000–2001 krizlerine ne yol açtı? Şubat 2001'den sonra kur rejimi, Merkez Bankası ve bankacılıkta neler değişti?

Kısa cevap: Aralık 1999'da IMF destekli, kurun önceden ilan edilen bir yolda ayarlandığı bir dezenflasyon programı başladı. Bankacılığın kırılganlığı Kasım 2000'de likidite krizine, Şubat 2001'de kur çapasının çökmesine yol açtı; 22 Şubat 2001'de dalgalı kura geçildi. Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı bankaları yeniden yapılandırdı; Merkez Bankası Kanunu değişikliği fiyat istikrarını temel amaç yaptı.

Şubat 2001'in üçüncü haftası: bir sabah gecelik faizler olağanüstü düzeylere fırlıyor, bankalar birbirine borç vermiyor, döviz talebi patlıyor. Üç gün sonra Hükûmet ve Merkez Bankası iki yıldır sürdürülen kur politikasından vazgeçtiklerini açıklıyor.

1990'ların sonunda enflasyon yıllardır yüksekti ve kamu borcunun faiz yükü ağırdı. Aralık 1999'da IMF ile anlaşılarak başlatılan programda liranın değeri, bir döviz sepetine göre önceden ilan edilen bir yolda ayarlanacaktı. Para, banka ve para politikası sayfasında gördüğümüz kur çapası rejimiydi bu: kur, enflasyon beklentilerine çapa olacaktı. Merkez bankasının para yaratması da net dış varlık artışına bağlandı.

Kur çapalı programdan dalgalı kura: krizin halkaları ve krizden çıkan kalıcı kurumlar.Görsel: Sınav Defteri

Önceden bilinen kur yüksek iç faizle birleşince dövizle borçlanıp lirayla yatırım yapmak kârlı göründü; kısa vadeli sermaye girdi, cari açık büyüdü. Bankalar kısa vadeli dövizle borçlanıp uzun vadeli devlet tahvili tutuyor, hem kur hem vade riski taşıyordu. Kasım 2000'de bir bankanın fonlama sıkıntısı bütün sisteme yayıldı (likidite krizi); IMF'nin ek kredisiyle atlatıldı. Şubat 2001'de siyasi bir gerginliğin tetiklediği panikte döviz talebi ve gecelik faizler patladı. 22 Şubat 2001'de Merkez Bankası ve Hükûmetin ortak kararıyla dalgalı kura geçildi. Ödemeler bilançosu ve döviz kuru sayfasında gördüğümüz imkânsız üçlü bu sonucu açıklar: serbest sermaye hareketleri altında sabit kur, para politikası ondan bağımsız yürütülemeyince sürdürülemez.

14 Nisan 2001'de açıklanan Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı (IMF'nin ek desteği Mayıs 2001'de onaylandı) üç ayaklıydı. Bankacılıkta sorunlu özel bankalar Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu'na (TMSF) devredildi, kamu bankalarının birikmiş zararları kapatıldı, denetim güçlendirildi. Maliyede yüksek faiz dışı fazla hedeflendi. Merkez Bankası Kanunu'nda 25 Nisan 2001'de 4651 sayılı Kanunla yapılan değişiklikle temel amaç fiyat istikrarı oldu, Banka araç bağımsızlığı kazandı, Hazine'ye avans ve kredi verilmesi yasaklandı, Para Politikası Kurulu oluşturuldu.

İki kriz yan yana
19942000–2001
Arka planKamu açığı, kısa vadeli iç borç, sıcak paraKur çapalı program, kırılgan bankacılık, cari açık
TetikleyiciKredi notunun düşürülmesi (Ocak 1994)Kasım 2000 likidite sıkışması, Şubat 2001 siyasi gerginlik
Program5 Nisan 1994 kararları + IMF stand-byGüçlü Ekonomiye Geçiş Programı + IMF
Kalıcı sonuçKurumsal yapı büyük ölçüde değişmediDalgalı kur, bağımsız Merkez Bankası, banka yeniden yapılanması
Akılda kalsın: Aralık 1999 kur çapalı IMF programı → Kasım 2000 likidite krizi → Şubat 2001 çapa çöker, 22 Şubat dalgalı kur. Güçlü Ekonomiye Geçiş: banka reformu (TMSF), faiz dışı fazla, 4651 sayılı Kanun (25.4.2001): fiyat istikrarı temel amaç, araç bağımsızlığı, Hazine'ye kredi yasağı, PPK.
Sınavda

Nasıl sorulurKrizlerin nedenleri öncüllü, 2001 sonrası kurumsal değişiklikler eşleştirme olarak sorulur.

Tuzak2001 krizinden sonra sabit kura geçildiğini sanmak; tersine kur çapası terk edilip dalgalı kura geçildi. İkinci tuzak, TCMB'nin hedef bağımsızlığı kazandığını söylemek; enflasyon hedefi Hükûmetle birlikte belirlenir, bağımsızlık araçtadır.

↕Sıralama 1999–2002

  1. Dalgalı kur rejimine geçilmesi
  2. Örtük enflasyon hedeflemesinin başlaması
  3. IMF destekli kur çapalı programın başlaması
  4. Merkez Bankası Kanunu'nun 4651 sayılı Kanunla değişmesi
  5. Bankacılık kaynaklı likidite krizi

?Soru çöz

Şubat 2001 krizinden sonra Türkiye'de yapılan düzenlemelerle ilgili
I. Merkez Bankası ve Hükûmetin ortak kararıyla dalgalı kur rejimine geçilmiştir.
II. Merkez Bankası'nın temel amacı fiyat istikrarını sağlamak olarak belirlenmiştir.
III. Merkez Bankası'nın Hazine'ye avans ve kredi vermesi yasaklanmıştır.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ D. I 22 Şubat 2001 kararıdır; II ve III 4651 sayılı Kanunla yapılan değişikliğin parçalarıdır; para, banka ve para politikası sayfasındaki merkez bankası bağımsızlığı bu değişikliğe dayanır. A ve B fiyat istikrarı amacını, C dalgalı kura geçişi dışarıda bırakır.
TÜRKİYE EKONOMİSİ · 2002 → GÜNÜMÜZ

2002 sonrası: enflasyon hedeflemesi, kalkınma planı, göstergeleri yayımlayan kurumlar

İktisat · Türkiye Ekonomisi · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaParanın işlevleri nelerdir? Mal para, itibari para, kaydi para ve elektronik para arasındaki farklar nelerdir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Para, banka ve para politikası). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Para, trampadaki ihtiyaçların çifte rastlaşması sorununu çözer. Dört işlevi vardır: değişim aracı, hesap birimi, değer saklama aracı ve ertelenmiş ödemeler standardı. Değerini malzemesinden alan mal paradan, değerini yasadan ve güvenden alan itibari paraya geçildi. Bugün para arzının büyük kısmı bankaların yarattığı kaydi paradır.

Paranın işlevleri ve türleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de enflasyon hedeflemesi hangi aşamalardan geçti? Kalkınma planını kim hazırlar, kim onaylar? Temel göstergeleri hangi kurum yayımlar?

Kısa cevap: TCMB 2002–2005'te örtük, 2006'dan itibaren açık enflasyon hedeflemesi uyguladı; 2005'te paradan altı sıfır atıldı. Uzun vadeli öncelikleri kalkınma planı belirler: Strateji ve Bütçe Başkanlığı Hazine ve Maliye Bakanlığıyla birlikte hazırlar, TBMM onaylar; yürürlükteki On İkinci Plan 2024–2028'i kapsar. Temel göstergeleri TÜİK, TCMB ve Hazine ve Maliye Bakanlığı yayımlar.

Her ayın başında TÜİK bir önceki ayın enflasyonunu açıklar; birkaç hafta sonra TCMB Para Politikası Kurulu faiz kararını duyurur; sonbaharda orta vadeli program yayımlanır. Bir aday hangi sayının hangi kurumdan geldiğini, hangi belgenin neyi bağladığını bilmelidir.

Para, banka ve para politikası sayfasında enflasyon hedeflemesinin işleyişini ve TCMB'nin bugünkü çerçevesini gördük; burada Türkiye'deki geçmişi var. TCMB 2002'de nihai amacının enflasyon hedeflemesine geçmek olduğunu duyurdu. 2002–2005 örtük enflasyon hedeflemesi dönemidir: yıllık hedefler Hükûmetle birlikte açıklandı, ama ön koşullar tamamlanana kadar para tabanı da ek çapa olarak izlendi. 1 Ocak 2005'te altı sıfır atılarak Yeni Türk Lirası'na geçildi; “yeni” ibaresi 2009'da kalktı. 2006'dan itibaren açık enflasyon hedeflemesi başladı: TÜFE'ye dayalı yıl sonu nokta hedef, üç yıllık ufuk, iki yönde 2 puanlık belirsizlik aralığı, kararların oylanıp gerekçesiyle aynı gün açıklanması. 2010 sonundan itibaren çerçeve finansal istikrarı da gözetecek biçimde genişletildi.

2001 sonrasının dönemeçleri

Tablo yalnız TCMB ve TÜİK belgelerinden doğrulanan olguları verir; oranlar bilerek yazılmadı.

2001 sonrası dönemeçler
DönemeçNe oldu?Politika tepkisi
2008–2009 küresel finansal krizDış talep ve sermaye girişi daraldı; GSYH 2009'da küçüldüFaiz indirimi ve likidite desteği; 2010 sonundan itibaren finansal istikrarı da gözeten çerçeve
Ağustos 2018 kur şokuTürk lirası sert değer kaybettiHaziran 2018'de bir hafta vadeli repo faizi tek politika faizi olmuştu; Ağustos'ta repo ihalelerine ara verildi, Eylül 2018'de politika faizi sert biçimde artırıldı
2021–2023 düşük faiz dönemiEylül 2021'den itibaren politika faizi indirildi; lira hızla değer kaybetti, enflasyon yükseldiAralık 2021'de TCMB tebliğiyle kur korumalı mevduat (KKM) getirildi
Haziran 2023 sonrasıDezenflasyon önceliğiGüçlü parasal sıkılaştırma, makroihtiyati sadeleşme; 2025'te KKM'de hesap açma ve yenileme sonlandırıldı

Planlama örgütü ve kalkınma planı

1960'ta kurulan DPT 2011'de Kalkınma Bakanlığı'na, 2018'de Cumhurbaşkanlığına bağlı Strateji ve Bütçe Başkanlığı'na (SBB) dönüştü. Anayasa'nın 166. maddesi planlamayı devletin görevi sayar ve kalkınma planlarının TBMM'ce onaylanmasını öngörür. 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesine göre kalkınma planı ve orta vadeli program (OVP) SBB ile Hazine ve Maliye Bakanlığınca birlikte hazırlanır. On İkinci Kalkınma Planı (2024–2028) TBMM Genel Kurulunda 31 Ekim 2023'te onaylandı. Hiyerarşi şöyledir: plan beş yıllık çerçeveyi, OVP üç yıllık makro hedefleri ve bütçe tavanlarını, yıllık program o yılın uygulamasını belirler.

DPT'den Strateji ve Bütçe Başkanlığı'na planlama örgütü ve bir kalkınma planının hazırlanıştan uygulamaya yolu.Görsel: Sınav Defteri
Gösterge ve belgeyi kim yayımlar?
KurumBaşlıca gösterge / belge
TÜİKGSYH, TÜFE ve ÜFE, işgücü ve işsizlik, gelir dağılımı (Gini, S80/S20)
TCMBPolitika faizi kararı, ödemeler dengesi, para ve banka istatistikleri, döviz kurları
Hazine ve Maliye BakanlığıMerkezî yönetim bütçe gerçekleşmeleri, kamu borcu; OVP (SBB ile)
Strateji ve Bütçe BaşkanlığıKalkınma planı, yıllık program, yatırım programı, bütçe hazırlığı

Millî gelir ve makro göstergeler sayfasında GSYH ve TÜFE'nin nasıl hesaplandığını gördük; bu sayfada güncel oranlar bilerek yazılmadı. Sınav bir göstergenin değerini değil, hangi kurumun yayımladığını ve neyi ölçtüğünü sorar; güncel sayı gerekirse doğrudan kurumun son bülteninden okunur.

Akılda kalsın: 2002–2005 örtük, 2006 sonrası açık enflasyon hedeflemesi (nokta hedef, 3 yıl ufuk, ±2 puan); 2005 YTL (altı sıfır), 2009 “yeni” kalktı; 2010 sonu finansal istikrar. Dönemeçler: 2008–09 kriz, 2018 kur şoku, 2021 faiz indirimi + KKM, Haziran 2023 sıkılaştırma. DPT 1960 → Kalkınma Bakanlığı 2011 → SBB 2018. Plan: SBB + HMB hazırlar, TBMM onaylar (m.166). 12. Plan 2024–2028.
Sınavda

Nasıl sorulur“Türkiye'de örtük enflasyon hedeflemesi hangi yıllar arasında uygulanmıştır?” türü dönem sorusu ya da kurum–gösterge eşleştirmesi gelir.

Tuzak2001 dalgalı kur kararını enflasyon hedeflemesinin başlangıcı saymak; örtük dönem 2002'de başlar. İkinci tuzak, kalkınma planını Cumhurbaşkanının tek başına yürürlüğe koyduğu bir belge sanmak; TBMM onaylar.

⇄Bilgi eşleştirme para politikası rejimleri

?Soru çöz

Aşağıdaki kurum–görev eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?

✓ A. Kalkınma planını SBB, Hazine ve Maliye Bakanlığıyla birlikte hazırlar; TBMM onaylar. B ödemeler dengesini TCMB yayımlar; C işgücü istatistikleri TÜİK'indir; D politika faizini TCMB Para Politikası Kurulu belirler.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir ekonomide reel GSYH %5, sermaye stoku %6, istihdam %2 artmıştır. Sermayenin millî gelirden aldığı pay 0,4 olduğuna göre toplam faktör verimliliğindeki artış yüzde kaçtır?

✓ A. 5 − 0,4 · 6 − 0,6 · 2 = 5 − 2,4 − 1,2 = 1,4. B emeğin katkısını unutur; C faktör artışlarını paylarla çarpmadan çıkarır (5 − 6 − 2); D sermayenin katkısını unutur.Kaynak: Büyüme ve kalkınma · Büyüme muhasebesi ve stilize gerçekler

?Soru 2

Türkiye'de 1 makine 2 tekstile, Almanya'da 1 makine ⅔ tekstile mal olmaktadır. Aşağıdaki ticaret hadlerinden hangisinde iki ülke de ticaretten kazanç sağlar?

✓ A. 1,2 iki yurt içi oranın (⅔ ile 2) arasındadır: Türkiye makineyi kendi üretiminden ucuza, Almanya tekstili kendi üretiminden ucuza alır. B tekstilin fırsat maliyetini (ters oranı) kullanır; C 2'nin üstündedir, Türkiye makineyi kendisi daha ucuza üretir; D ⅔'ün altındadır, Almanya makinesini yurt içindekinden ucuza satmış olur.Kaynak: Uluslararası ticaret · Karşılaştırmalı üstünlük ve ticaret hadleri

?Soru 3

Gelecek yıl Türkiye'de enflasyonun %25, ABD'de %3 olması beklenmektedir. Nispi satın alma gücü paritesine göre dolar/TL kurunda yaklaşık hangi değişim beklenir?

✓ B. %Δe ≈ π − π* = 25 − 3 = 22; enflasyonu yüksek olan TL değer kaybeder, kur yükselir. A enflasyonları toplar; C farkı doğru bulur ama yönü ters kurar; D mutlak SAGP ile nispi SAGP'yi karıştırıp fiyat değişimini yok sayar.Kaynak: Ödemeler bilançosu ve döviz kuru · Satın alma gücü paritesi ve faiz paritesi

?Soru 4

Bir ülkenin beyaz eşya sektöründe ihracatı 90 milyar dolar, ithalatı 60 milyar dolardır. Grubel-Lloyd endeksine göre bu sektördeki endüstri içi ticaret düzeyi kaçtır?

✓ B. GL = 1 − |90 − 60| ÷ (90 + 60) = 1 − 0,2 = 0,8. A yalnız |X − M| ÷ (X + M) oranını bulur, 1'den çıkarmayı unutur; C ihracatı ithalata böler; D ithalatı ihracata böler, endeksin formülü değildir.Kaynak: Uluslararası ticaret · Yeni ticaret teorileri ve endüstri içi ticaret

?Soru 5

Aşağıdakilerden hangisi içsel büyüme modellerini Solow büyüme modelinden ayıran temel özelliktir?

✓ D. İçsel büyümede geniş sermayenin getirisi azalmaz; bu yüzden tasarruf, AR-GE ve eğitim kararları büyüme hızını kalıcı olarak etkiler. A iki modelde de yanlıştır; B mutlak yakınsamadır, içsel büyüme yakınsamayı öngörmez; C Solow modelinin varsayımıdır.Kaynak: Büyüme ve kalkınma · İçsel büyüme teorileri

?Soru 6

Bir yılda dolar/TL kuru %10 artmış, Türkiye'de enflasyon %8, ABD'de %2 olmuştur. Bu dönemde TL'nin reel değeri yaklaşık olarak nasıl değişmiştir?

✓ A. %Δq ≈ 10 + 2 − 8 = 4; reel kur yükseldiği için TL reel olarak değer kaybetmiştir. B üç oranı toplar; C hesabı doğru yapar ama yönü ters yorumlar; D iç enflasyonu ekleyip dış enflasyonu çıkarır.Kaynak: Ödemeler bilançosu ve döviz kuru · Döviz kuru kavramları ve reel kur

?Soru 7

Gümrük birliğiyle ilgili
I. Üye ülkeler kendi aralarındaki ticarette gümrük tarifelerini kaldırır.
II. Üye ülkeler arasında emek ve sermaye serbestçe dolaşır.
III. Üye olmayan ülkelerden yapılan ithalata ortak gümrük tarifesi uygulanır.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ D. Gümrük birliği serbest ticaret bölgesinin iç tarife kaldırma özelliğine (I) ortak dış tarifeyi (III) ekler. II ortak pazarın özelliğidir, gümrük birliğinde yoktur. A ortak dış tarifeyi atlar, yani serbest ticaret bölgesini tarif eder; B ve C faktör dolaşımını gümrük birliğine yükler.Kaynak: Uluslararası ticaret · Ekonomik entegrasyon ve DTÖ

?Soru 8

Solow büyüme modeline göre
I. Tasarruf oranındaki kalıcı bir artış, uzun dönem büyüme hızını kalıcı olarak yükseltir.
II. Nüfus artış hızının yükselmesi, durağan durumda kişi başına geliri artırır.
III. Kişi başına gelirin sürekli büyümesinin kaynağı teknolojik ilerlemedir.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ C. Azalan verimler yüzünden sermaye birikimi büyümeyi sonsuza dek sürdüremez; sürekli büyümeyi teknoloji sağlar (III). I yanlış: tasarruf artışı yalnız düzeyi yükseltir. II yanlış: daha hızlı nüfus artışı sermayeyi daha çok işçiye böler, kişi başı geliri düşürür. A ve B düzey etkisini hız etkisi sanır; D nüfusun etkisini ters kurar.Kaynak: Büyüme ve kalkınma · Solow modeli

?Soru 9

Bir ekonomide özel tasarruf 180 milyar dolar, özel yatırım 220 milyar dolardır ve kamu bütçesi 10 milyar dolar açık vermektedir. Net faktör geliri ve transferler sıfırsa bu ekonominin cari dengesi kaç milyar dolardır?

✓ D. X − M = (S − I) + (T − G) = (180 − 220) + (−10) = −50. A bütçe açığını artı yazıp özel açıktan düşer; B işaretleri ters çevirir (I − S + bütçe açığı); C yalnız özel kesimin açığını alır, kamu açığını unutur.Kaynak: Ödemeler bilançosu ve döviz kuru · Kayıt örnekleri ve dış açığın finansmanı

?Soru 10

Bir ülkede yoksuldan zengine beşte birlik nüfus dilimlerinin gelir payları sırasıyla %5, %10, %15, %25 ve %45'tir. Bu ülkenin Gini katsayısı kaçtır?

✓ C. Lorenz eğrisinin altındaki alan B = 0,31; Gini = (0,5 − 0,31) ÷ 0,5 = 0,38. A eğrinin altındaki alanı 2 ile çarpıp 1'den çıkarmayı unutur (0,2 · 3,10 = 0,62); B S80/S20 oranıdır; D yalnız en zengin dilimin payıdır.Kaynak: Büyüme ve kalkınma · Gelir dağılımı ve beşerî kalkınma ölçüleri
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?İktisat soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →