Uluslararası ticaret: karşılaştırmalı üstünlük, dış ticaret politikası, entegrasyon

Bir ülke her şeyi daha ucuza üretebiliyorsa neden ticaret yapar? Smith ve Ricardo'dan Heckscher-Ohlin'e ticaret teorilerini, tarife ve kotanın etkilerini, ekonomik entegrasyon aşamalarını hesaplarla anlatıyoruz.

7 durakKPSS A
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
ULUSLARARASI İKTİSAT · TEORİ

Merkantilizm ve mutlak üstünlük: altın birikiminden işbölümüne

İktisat · Uluslararası İktisat · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFriedman'ın sürekli gelir hipotezi ve Modigliani'nin yaşam boyu gelir hipotezi nedir? Geçici gelir değişmesi tüketimi nasıl etkiler?Önceki sayfadan (Tüketim, yatırım ve makro okullar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Friedman'a göre tüketim cari gelire değil, kişinin uzun dönemde beklediği sürekli gelire bağlıdır; geçici gelir büyük ölçüde tasarrufa gider. Modigliani'ye göre kişi tüketimini yaşam boyu servet ve gelirine göre düzleştirir: çalışırken biriktirir, emeklilikte harcar. Hall'a göre beklentiler rasyonelse tüketim yalnız yeni bilgiyle değişir, öngörülemez.

Sürekli gelir ve yaşam boyu gelir

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Merkantilistler dış ticareti nasıl görüyordu? Adam Smith'in mutlak üstünlük teorisi neyi savunur?

Kısa cevap: Merkantilistler zenginliği altın ve gümüş stoku sayar, ihracat fazlasını devlet korumasıyla sağlamaya çalışırdı; onlara göre bir ülkenin ticaret kazancı ötekinin kaybıdır. Adam Smith ise zenginliği üretim kapasitesine bağladı: her ülke daha az emekle ürettiği malda uzmanlaşıp ticaret yaparsa iki taraf da kazanır. Buna mutlak üstünlük denir.

Bir ülke ihracatını artırırken ithalatı yasaklarsa kasasında döviz birikir. Bu ülke gerçekten zenginleşmiş midir, yoksa vatandaşları daha az mala mı razı olmuştur?

16.–18. yüzyıl Avrupa'sında egemen olan merkantilizm, ulusal gücü değerli maden stokuyla ölçtü. Maden üretmeyen ülke altını ancak dış ticaret fazlasıyla kazanabileceği için devlet ihracatı teşvik etti, mamul mal ithalatını yüksek gümrüklerle engelledi, hammadde ithalatını ise kolaylaştırdı. Bu bakışta dünyadaki toplam zenginlik sabittir; bir ülkenin kazancı ötekinin kaybıdır, yani ticaret sıfır toplamlı bir oyundur.

Smith: mutlak üstünlük

Adam Smith Milletlerin Zenginliği'nde (1776) zenginliğin kaynağını madende değil, emeğin üretkenliğinde gördü. İşbölümü ve uzmanlaşma verimliliği artırır; aynı mantık ülkeler arasında da geçerlidir. Bir ülke bir malı ötekinden daha az emekle üretiyorsa o malda mutlak üstünlüğe sahiptir. Her ülke mutlak üstün olduğu malda uzmanlaşıp ötekini ithal ederse dünya üretimi artar ve iki taraf da kazanır: ticaret pozitif toplamlı bir oyundur.

Mutlak üstünlük: bir birim için gereken emek (saat)
FındıkKumaşÜstünlük
A ülkesi26Fındıkta mutlak üstün
B ülkesi53Kumaşta mutlak üstün

Smith'in teorisi bir soruyu açık bırakır: bir ülke iki malı da daha az emekle üretiyorsa ticaret yine kazançlı mıdır? Bu sorunun cevabı bir sonraki konudaki karşılaştırmalı üstünlüktür.

Akılda kalsın: Merkantilizm = zenginlik değerli maden, ihracat fazlası, korumacılık, ticaret sıfır toplamlı. Smith (1776) = zenginlik üretkenlikte, işbölümü, mutlak üstünlük: daha az emekle üretilen malda uzmanlaş; ticaret iki tarafa da kazandırır.
Sınavda

Nasıl sorulur“Aşağıdakilerden hangisi merkantilist dış ticaret görüşünün özelliklerinden biri değildir?” biçiminde ya da kısa bir emek tablosu verilip hangi ülkenin hangi malda mutlak üstün olduğu sorulur.

TuzakMerkantilistlerin hammadde ithalatına da karşı olduğunu sanmak; mamul mal ithalatını engeller, hammadde ithalatını kolaylaştırırlardı.

▭Boşluk doldurma iki görüş

Ulusal zenginliği altın ve gümüş stokuyla ölçen görüş dir. Smith'e göre bir ülke bir malı ötekinden daha az emekle üretiyorsa o malda üstünlüğe sahiptir. Merkantilistler dış ticareti bir oyun olarak görür.

merkantilizmmutlaksıfır toplamlıkarşılaştırmalıfizyokrasi

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi merkantilist dış ticaret anlayışının unsurlarından biri değildir?

✓ C. Ticaretin iki tarafa da kazandırdığı fikri Smith'in mutlak üstünlük teorisinindir; merkantilistler ticareti sıfır toplamlı görür. A korumacılığın, B değerli maden ölçütünün ifadesidir; D merkantilistlerin yerli sanayiye ucuz girdi sağlamak için izlediği politikadır.
ULUSLARARASI İKTİSAT · HESAP

Karşılaştırmalı üstünlük ve ticaret hadleri: Ricardo'nun hesabı

İktisat · Uluslararası İktisat · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Karşılaştırmalı üstünlük nedir, nasıl hesaplanır? Ticaret hadleri hangi aralıkta olursa iki ülke de kazanır?

Kısa cevap: Ricardo'ya göre bir ülke iki malı da daha pahalıya üretse bile, fırsat maliyeti daha düşük olan malda uzmanlaşırsa ticaretten kazanır. Buna karşılaştırmalı üstünlük denir. Ticaret, ancak ticaret hadleri iki ülkenin yurt içi fırsat maliyetlerinin arasında kalırsa iki tarafa da kazanç sağlar.

Almanya hem tekstili hem makineyi Türkiye'den daha az emekle üretiyor. Almanya'nın Türkiye'den tekstil alması yine de akıllıca olabilir mi?

Temel kavramlar, arz ve talep sayfasında fırsat maliyetini ve ÜİE'nin eğimini gördük. David Ricardo (1817) ticaretin nedenini mutlak verimlilikte değil, bu fırsat maliyeti farkında buldu. Aşağıdaki örnekte iki ülkenin de 240 saat emeği var.

Bir birim için gereken emek (saat) ve fırsat maliyeti
TekstilMakine1 makinenin FM'si1 tekstilin FM'si
Türkiye482 tekstil0,5 makine
Almanya32⅔ tekstil1,5 makine

Almanya iki malda da mutlak üstündür. Ama Türkiye'de bir tekstil yalnız 0,5 makineden vazgeçmek demektir, Almanya'da 1,5 makineden. Türkiye tekstilde, Almanya makinede karşılaştırmalı üstündür. Karşılaştırmalı üstünlük için iki yol da aynı sonucu verir: maliyet oranlarını karşılaştır ya da fırsat maliyetlerini hesapla.

Türkiye 60 tekstil üretip 1 makine = 1,2 tekstil hadiyle değişirse 50 makineye ulaşabilir; kendi başına en çok 30 makine üretebiliyordu (ölçek: Türkiye'de 1 tekstil = 3 px, 1 makine = 3,5 px).Görsel: Sınav Defteri

Ticaret hadleri

Ticaret ancak iki ülkenin yurt içi oranları arasındaki bir değişim oranında iki tarafa da kazandırır: ⅔ tekstil < 1 makine < 2 tekstil. Oran 2'ye yaklaştıkça kazancın çoğu Almanya'ya, ⅔'e yaklaştıkça Türkiye'ye kalır; oranın nerede oluşacağını iki ülkenin birbirinin malına talebi belirler (J. S. Mill'in karşılıklı talep yaklaşımı). Gerçek dünyada bu oran dış ticaret hadleri endeksiyle izlenir:

Ticaret hadleri = ihracat fiyat endeksiithalat fiyat endeksi · 100100'ün altına inmesi ticaret hadlerinin ülke aleyhine döndüğünü gösterir: bir birim ithalat için daha çok ihracat gerekir.
Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Bir yılda ihracat fiyat endeksi 100'den 110'a, ithalat fiyat endeksi 100'den 125'e çıkmıştır. Ticaret hadleri nasıl değişmiştir?

  1. 110 ÷ 125 · 100 = 88.
  2. Endeks 100'den 88'e indi: ticaret hadleri %12 ülke aleyhine döndü; aynı ithalat için daha çok mal ihraç etmek gerekir.

Cevap: 88; ticaret hadleri %12 kötüleşti

Akılda kalsın: Karşılaştırmalı üstünlük (Ricardo, 1817) = fırsat maliyeti düşük olan malda uzmanlaşmak; iki malda da geride olan ülke de kazanır. Kazançlı ticaret haddi iki yurt içi oranın arasında. Ticaret hadleri = ihracat fiyatı ÷ ithalat fiyatı · 100; düşüş = aleyhe.
Sınavda

Nasıl sorulurİki ülkenin emek gereksinimi tablosu verilip hangi ülkenin hangi malda uzmanlaşacağı ya da hangi ticaret haddinin iki tarafa da kazandıracağı sorulur.

TuzakEmek saatlerini karşılaştırıp mutlak üstünlüğe göre karar vermek. İkinci tuzak, fırsat maliyetini ters oranla yazmak; bir malın fırsat maliyeti, onu üretmek için vazgeçilen öbür maldır.

▭Boşluk doldurma fırsat maliyeti

Tablodaki verilerle Türkiye'de 1 makinenin fırsat maliyeti tekstildir. Almanya'da 1 tekstilin fırsat maliyeti makinedir. Bu yüzden Türkiye üretiminde uzmanlaşır.

21,5tekstil0,5makine

?Soru çöz

Türkiye'de 1 makine 2 tekstile, Almanya'da 1 makine ⅔ tekstile mal olmaktadır. Aşağıdaki ticaret hadlerinden hangisinde iki ülke de ticaretten kazanç sağlar?

✓ A. 1,2 iki yurt içi oranın (⅔ ile 2) arasındadır: Türkiye makineyi kendi üretiminden ucuza, Almanya tekstili kendi üretiminden ucuza alır. B tekstilin fırsat maliyetini (ters oranı) kullanır; C 2'nin üstündedir, Türkiye makineyi kendisi daha ucuza üretir; D ⅔'ün altındadır, Almanya makinesini yurt içindekinden ucuza satmış olur.
ULUSLARARASI İKTİSAT · TEORİ

Heckscher-Ohlin ve sonuçları: faktör donatımı, Leontief paradoksu

İktisat · Uluslararası İktisat · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSosyal refah fonksiyonları nelerdir? Kaldor-Hicks telafi ölçütü ve Arrow imkânsızlık teoremi ne söyler?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Faktör piyasaları ve refah iktisadı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Pareto ölçütü etkin noktalar arasında seçim yapamaz. Sosyal refah fonksiyonu bu seçimi yapar: faydacı yaklaşım bireysel faydaların toplamını, Rawls en kötü durumdakinin faydasını en büyük yapmak ister. Kaldor-Hicks ölçütüne göre kazananlar kaybedenleri tazmin edebiliyorsa değişme iyidir. Arrow, makul koşulları birlikte sağlayan bir toplumsal tercih kuralı olmadığını gösterdi.

Sosyal refah ve telafi ölçütü

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Heckscher-Ohlin teorisine göre ülkeler hangi malları ihraç eder? Stolper-Samuelson ve Rybczynski teoremleri ile Leontief paradoksu ne söyler?

Kısa cevap: Heckscher-Ohlin teorisine göre karşılaştırmalı üstünlüğün kaynağı faktör donatımı farkıdır: bir ülke bol bulunan faktörü yoğun kullanan malı ihraç eder. Teoriden üç sonuç çıkar: ticaret faktör fiyatlarını eşitlemeye yönelir, bol faktörün sahipleri kazanır, bir faktörün artışı onu yoğun kullanan malın üretimini artırır. Leontief bu öngörünün ABD'de tutmadığını buldu.

Bangladeş hazır giyim, İsviçre ilaç ihraç ediyor. Bu dağılımı teknoloji farkından çok hangi farkla açıklayabiliriz?

Ricardo ticareti emek verimliliği farkına bağlamıştı ama bu farkın nereden geldiğini söylememişti. Eli Heckscher (1919) ve Bertil Ohlin (1933) teknolojinin ülkeler arasında aynı olduğunu varsaydı ve farkı faktör donatımında buldu. Emeğin sermayeye oranla bol olduğu ülkede ücret görece düşüktür; bu ülke üretiminde emeği görece çok kullanan, yani emek yoğun malları ucuza üretir ve ihraç eder. Sermaye bol ülke de sermaye yoğun malları ihraç eder.

Heckscher-Ohlin modelinden çıkan üç teorem
TeoremNe söyler?
Faktör fiyatlarının eşitlenmesi (Samuelson)Serbest ticaret, mallar yoluyla faktörleri de dolaylı olarak taşır; ülkeler arasında ücret ve faiz farkı daralma eğilimindedir
Stolper-Samuelson (1941)Bir malın nispi fiyatı artarsa o malda yoğun kullanılan faktörün reel getirisi artar, öbür faktörünki düşer
Rybczynski (1955)Mal fiyatları sabitken bir faktörün miktarı artarsa onu yoğun kullanan malın üretimi artar, öbür malın üretimi azalır

Stolper-Samuelson'un sonucu siyasettir: ticarete açılan ülkede ihraç malının fiyatı yükselir, bu yüzden bol faktörün sahipleri kazanır, kıt faktörün sahipleri kaybeder. Faktör piyasaları ve refah iktisadı sayfasında gördüğümüz Kaldor-Hicks ölçütüyle ticaret toplam refahı artırır ama kaybeden grubun korumacılık talep etmesi de bu yüzdendir.

Leontief paradoksu

Wassily Leontief (1953) 1947 ABD verisiyle teoriyi sınadı. ABD dünyanın en sermaye bol ülkesiydi; sermaye yoğun mal ihraç etmesi beklenirdi. Oysa ihracatı, ithalatla rekabet eden mallardan daha emek yoğun çıktı. Bu Leontief paradoksu için önerilen açıklamalar: ABD emeğinin eğitimle beşerî sermaye yüklü olması, doğal kaynak yoğun ithalat, tarifelerin emek yoğun sektörleri koruması ve faktör yoğunluğunun ülkeden ülkeye tersine dönebilmesi.

Akılda kalsın: Heckscher-Ohlin = bol faktörü yoğun kullanan malı ihraç et; teknoloji aynı varsayılır. Faktör fiyatlarının eşitlenmesi. Stolper-Samuelson = mal fiyatı ↑ → yoğun faktörün reel getirisi ↑. Rybczynski = faktör ↑ → yoğun malın üretimi ↑, öbürü ↓. Leontief = ABD ihracatı beklenenden emek yoğun.
Sınavda

Nasıl sorulurTeorem–sonuç eşleştirmesi ya da öncüllü “hangileri Heckscher-Ohlin modelinin sonuçlarındandır?” sorulur; Leontief paradoksunun içeriği istenir.

TuzakStolper-Samuelson ile Rybczynski'yi karıştırmak; ilki mal fiyatından faktör getirisine, ikincisi faktör miktarından üretime gider. İkinci tuzak, paradoksu “ABD ihracatı sermaye yoğun çıktı” diye ters hatırlamak.

⇄Bilgi eşleştirme teorem ve sonuç

?Soru çöz

Heckscher-Ohlin modeliyle ilgili
I. Emeği bol olan bir ülke sermaye yoğun malları ihraç eder.
II. Ticarete açılma, ülkede bol bulunan faktörün reel getirisini artırma eğilimindedir.
III. Leontief, ABD ihracatının ithalatla rekabet eden mallardan daha emek yoğun olduğunu bulmuştur.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ D. II Stolper-Samuelson'un sonucudur: ihraç malının fiyatı yükselir, onda yoğun kullanılan bol faktör kazanır. III paradoksun içeriğidir. I yanlıştır: emeği bol ülke emek yoğun malı ihraç eder. A ve B I'i doğru sayar; C Stolper-Samuelson sonucunu (II) atlar.
ULUSLARARASI İKTİSAT · HESAP

Yeni ticaret teorileri: ürün dönemleri, ölçek ekonomileri, endüstri içi ticaret

İktisat · Uluslararası İktisat · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaUzun dönem ortalama maliyet eğrisi nedir? Ölçek ekonomisi, ölçeğe göre getiri ve kapsam ekonomisi arasındaki fark nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Üretim ve maliyet). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Uzun dönem ortalama maliyet eğrisi (LAC), her üretim düzeyi için en uygun tesis büyüklüğünün kısa dönem AC eğrilerini alttan saran zarf eğrisidir. LAC azalırken ölçek ekonomileri, artarken ölçek eksi ekonomileri vardır. Ölçeğe göre getiri, bütün girdiler aynı oranda artınca çıktının ne oranda arttığını anlatır; Cobb-Douglas'ta üslerin toplamına bakılır.

Uzun dönem maliyet ve ölçek

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Teknolojik açık, ürün dönemleri ve Linder teorileri neyi açıklar? Endüstri içi ticaret nedir, Grubel-Lloyd endeksi nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Klasik teoriler benzer ülkelerin aynı sektörde karşılıklı ticaretini açıklayamaz. Teknolojik açık ve ürün dönemleri teorileri ticareti yeniliğe ve ürünün yaşına, Linder benzer talep yapısına, Krugman ölçek ekonomileri ile ürün farklılaştırmasına bağlar. Aynı sektörde hem ihracat hem ithalat endüstri içi ticarettir; Grubel-Lloyd endeksiyle ölçülür.

Türkiye hem Almanya'ya otomobil satıyor hem Almanya'dan otomobil alıyor. Faktör donatımı farkı bu iki yönlü akışı açıklayabilir mi?

Teknoloji ve talebe dayalı teoriler
TeoriTicaretin nedeni
Teknolojik açık (Posner, 1961)Yeni ürünü geliştiren ülke, öbürleri taklit edene kadar geçen sürede ihracat tekeline sahiptir
Ürün dönemleri (Vernon, 1966)Yeni ürün gelişmiş ülkede üretilir; ürün olgunlaşıp standartlaştıkça üretim düşük ücretli ülkelere kayar, ilk ülke ithalatçı olur
Tercih benzerliği (Linder, 1961)Mamul ticareti gelir düzeyi, dolayısıyla talep yapısı benzer ülkeler arasında yoğundur
Yeni ticaret teorisi (Krugman, 1979)Ölçek ekonomileri ve farklılaştırılmış ürünler; benzer ülkeler de birbirinden çeşit alır

Üretim ve maliyet sayfasında ölçek ekonomilerini, Eksik rekabet piyasaları sayfasında da monopolcü rekabetteki ürün farklılaştırmasını gördük. Krugman bu ikisini birleştirdi: her firma uzun dönem ortalama maliyeti düşürmek için birkaç modelde uzmanlaşır, tüketiciler ise çeşit ister. Ticaret pazarı büyütür; her ülke birkaç çeşidi büyük ölçekte üretip öbür çeşitleri ithal eder. Kazanç hem daha düşük maliyetten hem de çeşit artışından gelir.

Endüstri içi ticaret ve Grubel-Lloyd endeksi

Aynı sektörde hem ihracat hem ithalat yapılmasına endüstri içi ticaret denir; farklı sektörler arasındaki değişim (fındık karşılığı makine) endüstriler arası ticarettir. Endüstri içi ticaretin payını Grubel ve Lloyd'un (1975) endeksi ölçer:

GL = 1 − |X − M|X + MX: sektörün ihracatı, M: ithalatı. GL = 0: ticaret tek yönlü (yalnız ihracat ya da yalnız ithalat). GL = 1: ihracat ile ithalat eşit, ticaretin tamamı endüstri içi.
Çözümlü örnek · sınav düzeyi

Bir ülkenin otomotiv ihracatı 90, ithalatı 60 milyar dolardır. Grubel-Lloyd endeksi kaçtır?

  1. |90 − 60| = 30, 90 + 60 = 150.
  2. GL = 1 − 30 ÷ 150 = 0,8: sektör ticaretinin %80'i endüstri içidir.

Cevap: 0,8

Akılda kalsın: Posner = teknolojik açık, taklit gecikmesi. Vernon = ürün dönemleri, üretim olgunlaşınca düşük ücretli ülkeye kayar. Linder = benzer gelir → benzer talep → yoğun mamul ticareti. Krugman = ölçek ekonomisi + ürün farklılaştırması. GL = 1 − |X − M| ÷ (X + M); 0 tek yönlü, 1 tam endüstri içi.
Sınavda

Nasıl sorulurBir sektörün ihracat ve ithalatı verilip Grubel-Lloyd endeksi hesaplatılır; teori–düşünür eşleştirmesi sorulur.

TuzakPayda mutlak farkı yazıp 1'den çıkarmayı unutmak (90 ile 60'ta 0,2 bulunur, cevap 0,8'dir). İkinci tuzak, endüstri içi ticareti Heckscher-Ohlin'in faktör donatımı farkıyla açıklamak; bu ticaret benzer donatımlı ülkeler arasında yoğundur.

⇄Bilgi eşleştirme kim, neyi açıklar?

?Soru çöz

Bir ülkenin beyaz eşya sektöründe ihracatı 90 milyar dolar, ithalatı 60 milyar dolardır. Grubel-Lloyd endeksine göre bu sektördeki endüstri içi ticaret düzeyi kaçtır?

✓ B. GL = 1 − |90 − 60| ÷ (90 + 60) = 1 − 0,2 = 0,8. A yalnız |X − M| ÷ (X + M) oranını bulur, 1'den çıkarmayı unutur; C ihracatı ithalata böler; D ithalatı ihracata böler, endeksin formülü değildir.
ULUSLARARASI İKTİSAT · POLİTİKA

Tarife ve etkileri: refah kaybı, etkin koruma oranı

İktisat · Uluslararası İktisat · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTüketici rantı ve üretici rantı nedir? Tavan fiyat ve taban fiyat uygulaması piyasada ne sonuç doğurur?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Temel kavramlar, arz ve talep). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tüketici rantı, tüketicinin ödemeye razı olduğu fiyat ile ödediği fiyat arasındaki farktır; üretici rantı, aldığı fiyat ile satmaya razı olduğu en düşük fiyat arasındaki farktır. Denge fiyatının altına konan tavan fiyat talep fazlası (kıtlık, karaborsa), üstüne konan taban fiyat arz fazlası doğurur; ikisi de rantların toplamını azaltır.

Rantlar, tavan ve taban fiyat

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Gümrük tarifesinin türleri nelerdir? Küçük bir ülkede tarifenin tüketici, üretici, devlet ve toplam refah üzerindeki etkileri nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Tarife ithal mala konan vergidir. Küçük bir ülkede yurt içi fiyatı tarife kadar artırır: tüketim ve ithalat azalır, yurt içi üretim artar. Tüketicinin kaybı, üreticinin kazancı ile devletin tarife hasılatından büyüktür; aradaki üretim ve tüketim kayıpları toplumun net refah kaybıdır. Etkin koruma oranı, tarifenin yerli katma değeri ne kadar koruduğunu ölçer.

Hükûmet ithal çeliğe ton başına gümrük vergisi koyuyor. Yerli çelik üreticisi seviniyor, otomobil üreticisi şikâyet ediyor. Toplam olarak ülke kazanıyor mu?

Tarife türleri
ÖlçütTürler
HesaplanışSpesifik (birim başına sabit tutar) · ad valorem (değer üzerinden yüzde) · bileşik (ikisi birlikte)
AmaçGelir (hasılat) tarifesi: kamuya gelir, yurt içi üretimi olmayan mallarda · koruyucu tarife: ithalatı azaltır, yerli üretimi korur · engelleyici (yasaklayıcı) tarife: ithalatı tamamen durdurur

Küçük ülkede tarifenin etkileri

Küçük ülke dünya fiyatını etkileyemez. Yurt içi talep Qd = 100 − P, arz Qs = P − 20, dünya fiyatı 40 TL olsun. Serbest ticarette tüketim 60, yerli üretim 20, ithalat 40'tır. Birim başına 10 TL tarife fiyatı 50'ye çıkarır: tüketim 50'ye iner, üretim 30'a çıkar, ithalat 20'ye düşer.

a = üreticinin kazancı (250), c = tarife hasılatı (200), b + d = net refah kaybı (100); tüketici rantı a + b + c + d = 550 azalır (ölçek: 1 birim miktar = 5 px, 1 TL = 2,4 px).Görsel: Sınav Defteri

Temel kavramlar, arz ve talep sayfasında tüketici ve üretici rantını alan olarak hesapladık. Tüketici rantı (60 + 50) ÷ 2 · 10 = 550 azalır. Bunun 250'si (a) üreticiye, 200'ü (c, 10 · 20) devlete geçer. Kalan b + d = 50 + 50 = 100 kimseye geçmez: b pahalı yerli üretime kaynak kaydırmanın üretim kaybı, d tüketicinin vazgeçtiği alımların tüketim kaybıdır. Büyük ülke ise tarifeyle dünya fiyatını düşürüp ticaret hadlerini lehine çevirebilir; bu kazanç kaybı aşarsa “optimal tarife” söz konusudur.

Etkin koruma oranı

Nominal tarife yalnız nihai malın fiyatına bakar; korunan şey ise yerli üreticinin katma değeridir. Bir otomobilin dünya fiyatı 100, ithal girdisi 60 olsun: katma değer 40. Otomobile %20 tarife konur, girdiye konmazsa yurt içi fiyat 120, katma değer 60 olur:

Etkin koruma oranı = V′ − VV = 60 − 4040 = %50V: serbest ticarette katma değer, V′: tarifeli katma değer. Girdiye %10 tarife konursa V′ = 120 − 66 = 54 ve oran %35'e iner. Girdi tarifesi nihai mal tarifesinden yüksekse etkin koruma negatife bile düşebilir.
Akılda kalsın: Tarife türleri: spesifik, ad valorem, bileşik; amaçla gelir, koruyucu, engelleyici. Küçük ülkede tarife: fiyat ↑, tüketim ↓, üretim ↑, ithalat ↓. Tüketici kaybı = üretici kazancı + hasılat + net refah kaybı (üretim ve tüketim kaybı üçgenleri). Etkin koruma = katma değerin korunma oranı.
Sınavda

Nasıl sorulurTalep, arz, dünya fiyatı ve tarife verilip ithalat, hasılat ya da net refah kaybı hesaplatılır; öncüllü “hangileri yurt içi üretimi korumaya yönelik tarifelerdendir?” sorulur.

TuzakTarife hasılatını refah kaybı saymak; hasılat devlete geçer, kaybolmaz. İkinci tuzak, gelir tarifesini koruyucu saymak; gelir tarifesi çoğunlukla yurt içinde üretilmeyen mallara konur.

▭Boşluk doldurma tarife hesabı

Dünya fiyatı 100, ithal girdisi 60 olan bir mala %20 tarife konur, girdiye tarife konmazsa etkin koruma oranı yüzde olur. Tüketici rantı kaybının üreticiye ve devlete geçmeyen kısmına net denir.

5020refah kaybıtarife hasılatı35

?Soru çöz

Küçük bir ülkede bir malın yurt içi talebi Qd = 100 − P, arzı Qs = P − 20, dünya fiyatı 40 TL'dir. Ülke bu mala birim başına 10 TL tarife koyarsa net refah kaybı kaç TL olur?

✓ A. Fiyat 50'ye çıkar; üretim 20 → 30, tüketim 60 → 50. Üretim kaybı ½ · 10 · 10 = 50, tüketim kaybı ½ · 10 · 10 = 50, toplam 100. B tarife hasılatıdır (10 · 20), devlete geçer; C tüketici rantındaki toplam kayıptır; D yalnız bir üçgeni hesaplar.
ULUSLARARASI İKTİSAT · POLİTİKA

Tarife dışı engeller ve damping: kota, ihracat kısıtlaması, sübvansiyon

İktisat · Uluslararası İktisat · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFiyat farklılaştırması nedir, birinci, ikinci ve üçüncü derece nasıl ayrılır? Doğal monopol nasıl düzenlenir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Tam rekabet ve monopol). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Fiyat farklılaştırması, maliyet farkı olmadan aynı malı farklı alıcılara farklı fiyattan satmaktır. Birinci derecede her birim alıcının ödemeye razı olduğu en yüksek fiyattan, ikinci derecede alınan miktara göre, üçüncü derecede pazar kesimine göre farklı fiyat konur. Koşulları piyasa gücü, pazarların ayrılabilmesi ve farklı esnekliklerdir. Doğal monopol P = MC ya da P = AC kuralıyla düzenlenir.

Fiyat farklılaştırması ve doğal monopol

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kota, gönüllü ihracat kısıtlaması ve diğer tarife dışı engeller nelerdir? Damping nedir, türleri nelerdir ve hangi önlemlerle karşılanır?

Kısa cevap: Tarife dışı engeller ithalatı fiyat yerine miktar, kural ya da destekle sınırlar: kota, gönüllü ihracat kısıtlaması, ihracat sübvansiyonu, teknik standartlar, bağlı ticaret. Damping, bir malın dış piyasada iç piyasadan ya da maliyetinden düşük fiyatla satılmasıdır. İthalatçı ülke dampinge anti-damping, sübvansiyona telafi edici vergiyle karşılık verebilir.

Bir ülke ithal otomobil sayısına yıllık sınır koyuyor; bir başka ülke kendi otomobil ihracatını “gönüllü” olarak kısıtlıyor. İki önlemin fiyata etkisi benzer; kazancı kim alır?

Başlıca tarife dışı engeller
AraçİşleyişFiyat farkından doğan kazanç
Kotaİthalat miktarına üst sınırİthalat lisansını alana (devlet lisansı satarsa devlete)
Gönüllü ihracat kısıtlamasıİhracatçı ülke, ithalatçının baskısıyla ihracatını kendisi sınırlarYabancı ihracatçıya
İhracat sübvansiyonuDevlet ihracatçıya birim başına destek verirYerli ihracatçıya; maliyeti vergi mükellefine
Teknik ve idari engellerSağlık, güvenlik standartları, ağır gümrük işlemleriDolaylı koruma
Bağlı ticaretİthalatın karşılığında ihracat şartı (takas, karşı alım); döviz tasarrufu sağlarDöviz kıtlığı çeken ülke

Kota tarifeyle aynı fiyat artışını yaratabilir; fark, tarifede devlete giden hasılatın kotada lisans sahibine kota rantı olarak gitmesidir. Gönüllü ihracat kısıtlamasında bu rant yabancı firmaya kalır; bu yüzden ithalatçı ülke için en pahalı korumadır.

Damping

Tam rekabet ve monopol sayfasında üçüncü derece fiyat farklılaştırmasını gördük: firma, talebi daha esnek olan pazarda daha düşük fiyat koyar. Sürekli damping bunun uluslararası biçimidir: dış piyasada rakip çok olduğu için talep daha esnektir, iç piyasa ise taşıma maliyeti ve korumayla ayrılmıştır. Arızi (geçici) damping stok fazlasını eritmek için yapılır. Yıkıcı damping rakipleri piyasadan çıkarmak için zararına satıştır; rakipler çekilince fiyat yükseltilir. İthalatçı ülke yerli sanayinin zarar gördüğünü belgelerse anti-damping vergisi, sübvansiyonlu ithalata karşı da telafi edici vergi uygular.

Akılda kalsın: Kota = miktar sınırı, rant lisans sahibine. Gönüllü ihracat kısıtlaması = ihracatçı sınırlar, rant yabancıya. Bağlı ticaret = ithalat karşılığı ihracat, döviz tasarrufu. Damping: sürekli (uluslararası fiyat farklılaştırması), arızi, yıkıcı. Karşılık: anti-damping (dampinge), telafi edici vergi (sübvansiyona).
Sınavda

Nasıl sorulurBir aracın tanımı verilip adı sorulur (“ithalatçı ülkenin baskısıyla ihracatçının kendi ihracatını sınırlaması”); damping türleri ve karşı önlemler eşleştirilir.

TuzakTelafi edici vergiyi dampinge karşı sanmak; o sübvansiyona karşıdır. İkinci tuzak, kotanın tarifeden farklı olarak fiyatı artırmadığını düşünmek.

⇄Bilgi eşleştirme araç ve tanım

?Soru çöz

Bir firmanın aynı malı iç piyasada yüksek, dış piyasada sürekli olarak daha düşük fiyatla satması hangi fiyatlama biçiminin uluslararası örneğidir ve hangi koşulda firma için kârlıdır?

✓ C. Pazarları ayırıp her birinde MR = MC'ye göre fiyat koyan firma, talebi daha esnek pazarda düşük fiyat uygular; dış piyasada rakip çok olduğu için talep daha esnektir. A her alıcıya ayrı fiyattır; B miktar indirimidir; D esneklik koşulunu ters kurar: esnek pazarda yüksek fiyat satışları çökertir.
ULUSLARARASI İKTİSAT · KAVRAM

Ekonomik entegrasyon ve DTÖ: gümrük birliği, ticaret yaratma ve saptırma

İktisat · Uluslararası İktisat · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Ekonomik entegrasyonun aşamaları nelerdir? Ticaret yaratma ve ticaret saptırma etkileri nedir? DTÖ'nün temel ilkeleri nelerdir?

Kısa cevap: Ekonomik entegrasyon dardan genişe tercihli ticaret anlaşması, serbest ticaret bölgesi, gümrük birliği, ortak pazar ve ekonomik birlik aşamalarından geçer. Gümrük birliği ucuz üye üretimine geçişle ticaret yaratır, ucuz üçüncü ülkeden pahalı üyeye kaymayla ticaret saptırır. DTÖ ayrımcılık yapmama ve ulusal muamele ilkelerine dayanır; entegrasyonlar bu ilkenin istisnasıdır.

İki komşu ülke aralarındaki gümrükleri kaldırıyor. Biri artık ithal ettiği malı dünyanın en ucuz üreticisinden değil, ortağından alıyor. Bu anlaşma o ülkenin refahını artırmış mıdır?

Entegrasyon basamakları birikimlidir: gümrük birliği serbest ticaret bölgesinin her şeyini içerir, üstüne ortak dış tarife ekler (Balassa'nın sınıflaması).Görsel: Sınav Defteri

Serbest ticaret bölgesinde her üye dışarıya kendi tarifesini uygular; bu yüzden düşük tarifeli üyeden girip öbürüne geçen mallara karşı menşe kuralları gerekir. Gümrük birliğinde ortak dış tarife bu sorunu ortadan kaldırır. Türkiye'nin AB ile 1996'da yürürlüğe giren gümrük birliğini Türkiye ekonomisi sayfasında göreceğiz.

Statik etkiler: Viner

Jacob Viner (1950) gümrük birliğinin refahı her zaman artırmadığını gösterdi. Ticaret yaratma: pahalı yerli üretimin yerini ucuz üye ülke üretimi alır; kaynaklar daha verimli kullanılır, refah artar. Ticaret saptırma: ithalat dünyanın en ucuz üreticisinden (üye olmayan) pahalı üye ülkeye kayar, çünkü ortak dış tarife dışarıdan gelen malı pahalı kılar; refah azalır. Net etki ikisinin büyüklüğüne bağlıdır.

GATT ve DTÖ

1947'de imzalanan GATT, 1995'te kurulan Dünya Ticaret Örgütü'ne (DTÖ) dönüştü; DTÖ mal ticaretinin yanında hizmet ve fikrî mülkiyeti de kapsar ve bir uyuşmazlık çözüm mekanizmasına sahiptir. Temel ilkeler: en çok kayrılan ulus (bir üyeye tanınan tarife indirimi bütün üyelere tanınır), ulusal muamele (ithal mal içeri girdikten sonra yerli malla aynı vergi ve kurallara tabidir), miktar kısıtlamalarının yasaklanması ve şeffaflık. Gümrük birlikleri ve serbest ticaret bölgeleri en çok kayrılan ulus ilkesinin kabul edilen istisnasıdır.

Akılda kalsın: Aşamalar: tercihli ticaret → serbest ticaret bölgesi (iç tarife sıfır) → gümrük birliği (+ ortak dış tarife) → ortak pazar (+ faktör dolaşımı) → ekonomik birlik (+ ortak politika). Viner: ticaret yaratma refahı artırır, ticaret saptırma azaltır. DTÖ (1995): en çok kayrılan ulus, ulusal muamele.
Sınavda

Nasıl sorulurBir entegrasyonun tanımı verilip adı sorulur ya da aşamalar sıralanır; ticaret yaratma–saptırma ayrımı kısa bir vakayla istenir.

TuzakGümrük birliğinde emek ve sermayenin serbest dolaştığını sanmak; bu ortak pazarın özelliğidir. İkinci tuzak, ortak dış tarifeyi serbest ticaret bölgesine yüklemek.

↕Sıralama gevşekten sıkıya

  1. Gümrük birliği
  2. Ekonomik birlik
  3. Tercihli ticaret anlaşması
  4. Ortak pazar
  5. Serbest ticaret bölgesi

?Soru çöz

Gümrük birliğiyle ilgili
I. Üye ülkeler kendi aralarındaki ticarette gümrük tarifelerini kaldırır.
II. Üye ülkeler arasında emek ve sermaye serbestçe dolaşır.
III. Üye olmayan ülkelerden yapılan ithalata ortak gümrük tarifesi uygulanır.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ D. Gümrük birliği serbest ticaret bölgesinin iç tarife kaldırma özelliğine (I) ortak dış tarifeyi (III) ekler. II ortak pazarın özelliğidir, gümrük birliğinde yoktur. A ortak dış tarifeyi atlar, yani serbest ticaret bölgesini tarif eder; B ve C faktör dolaşımını gümrük birliğine yükler.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir ekonomide IS eğrisi Y = 2.500 − 100r, LM eğrisi Y = 1.500 + 150r'dir. Denge faiz oranı (r) ve gelir (Y) hangisidir?

✓ C. 2.500 − 100r = 1.500 + 150r → 1.000 = 250r → r = 4; Y = 2.500 − 400 = 2.100. A eğim katsayılarını toplamak yerine çıkarır (1.000 = 50r); B faizi IS'e artı işaretle koyar; D faizi sıfır alıp yalnız IS'i okur, para piyasasını yok sayar.Kaynak: IS-LM ve toplam arz-talep · IS-LM dengesi ve dışlama

?Soru 2

Diğer koşullar sabitken
I. Merkez bankasının para arzını azaltması
II. Genel fiyat düzeyinin yükselmesi
III. Hanehalkının aynı gelir ve faiz düzeyinde daha çok para tutmak istemesi
gelişmelerinden hangileri LM eğrisini sola kaydırır?

✓ B. I nominal, II reel para arzını (M/P) düşürür; III para talebini artırır. Üçünde de aynı gelirde para piyasası ancak daha yüksek faizde dengelenir, LM sola kayar. A fiyat düzeyinin reel para arzını düşürdüğünü atlar; C para arzındaki azalışı, D para talebindeki artışı gözden kaçırır.Kaynak: IS-LM ve toplam arz-talep · LM eğrisi ve para talebi

?Soru 3

Diğer koşullar sabitken aşağıdakilerden hangisi IS eğrisini sağa kaydırır?

✓ D. Kamu harcaması otonom harcamadır; her faiz düzeyinde geliri çarpan kadar artırır, IS sağa kayar. A para piyasasıdır, LM'yi kaydırır; B eksendeki değişkendir, eğri üzerinde harekettir; C harcanabilir geliri düşürür, IS'yi sola kaydırır.Kaynak: IS-LM ve toplam arz-talep · IS eğrisi

?Soru 4

Diğer koşullar sabitken
I. Merkez bankasının açık piyasada devlet tahvili satması
II. Zorunlu karşılık oranının düşürülmesi
III. Halkın nakit-mevduat oranının yükselmesi
gelişmelerinden hangileri para arzını artırır?

✓ B. Zorunlu karşılık oranı düşünce bankalar her mevduattan daha çok kredi verir, çarpan büyür. I piyasadan para çeker, rezerv parayı azaltır; III nakit bankaya dönmediği için çarpanı (1 + c)/(c + rr) küçültür. A ve D tahvil satışını genişletici sayar; C nakit tutmanın artışını genişletici sayar.Kaynak: Para, banka ve para politikası · Merkez bankası ve para politikası araçları

?Soru 5

Baumol-Tobin modelinde yıllık harcaması 50.000 TL olan bir kişi için faiz oranı 0,08, her para çekme işleminin maliyeti 5 TL'dir. Bu kişinin elde tuttuğu ortalama nakit miktarı kaç TL'dir?

✓ C. n* = √(0,08 · 50.000 ÷ (2 · 5)) = 20; ortalama nakit = 50.000 ÷ (2 · 20) = 1.250. A her çekişteki tutarı (50.000 ÷ 20) ortalama sanır, oysa nakit dönem içinde sıfıra iner; B çekiş sayısını verir; D bütün geliri tek seferde çeken kişinin ortalamasıdır (50.000 ÷ 2).Kaynak: Para, banka ve para politikası · Para talebi teorileri

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi enflasyon hedeflemesi rejiminin özelliklerinden biri değildir?

✓ D. Para arzını sabit oranda büyütmek Friedman'ın sabit para kuralıdır, çapası para arzı olan parasal hedeflemeye aittir. A rejimin çapasıdır; B hesap verebilirliktir (TCMB'de açık mektup); C enflasyon hedeflemesinin aracıdır, TCMB'de bir hafta vadeli repo ihale faizi.Kaynak: Para, banka ve para politikası · Aktarım kanalları ve para politikası rejimleri

?Soru 7

Sermaye-hasıla katsayısının 3 olduğu bir ekonomide gelir 1.200, önceki dönemin sermaye stoku 3.300 ve uyum katsayısı 0,4'tür. Esnek hızlandıran modeline göre bu dönemin net yatırımı kaçtır?

✓ A. İstenen sermaye K* = 3 · 1.200 = 3.600; açık 3.600 − 3.300 = 300; firma bunun 0,4'ünü kapatır: 120. B uyum katsayısını unutur, bütün açığı yatırım sayar; C katsayıyı istenen sermayenin tamamına uygular (0,4 · 3.600); D katsayıyı mevcut sermayeye uygular (0,4 · 3.300).Kaynak: Tüketim, yatırım ve makro okullar · Yatırım teorileri

?Soru 8

Reel konjonktür teorisiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ A. Kydland ve Prescott'a göre teknoloji şokları verimliliği ve reel ücreti değiştirir, insanlar çalışma kararını buna göre ayarlar; dalgalanma etkin bir tepkidir. B yeni Keynesyen görüştür; C Keynesyen talep yetersizliği açıklamasıdır; D yeni klasik sürpriz politika (Lucas) açıklamasıdır, reel konjonktür teorisinde para yansızdır.Kaynak: Tüketim, yatırım ve makro okullar · Reel konjonktür ve yeni Keynesyen iktisat

?Soru 9

Bir ekonomide rezerv para 500 milyar TL, halkın nakit-mevduat oranı 0,2 ve bankaların zorunlu karşılık oranı 0,1'dir. Bankalar serbest rezerv tutmuyorsa para arzı kaç milyar TL'dir?

✓ A. m = (1 + 0,2)/(0,2 + 0,1) = 4; M = 4 · 500 = 2.000. B halkın nakit tutmasını yok sayıp basit çarpanı (1/0,1 = 10) kullanır; C rezerv parayı yalnız (1 + c) ile çarpar; D payın 1 + c olduğunu unutur (500 ÷ 0,3).Kaynak: Para, banka ve para politikası · Kaydi para yaratma ve para çarpanı

?Soru 10

Gelirleri azalan hanelerin, alıştıkları yaşam standardını korumak için tüketimlerini gelir düşüşüyle orantılı olarak azaltmaması aşağıdaki kavramlardan hangisiyle açıklanır?

✓ B. Duesenberry'ye göre tüketim geçmişte ulaşılan en yüksek gelire bağlıdır; gelir düşünce tüketim geriye kolay gitmez, mandal gibi takılır. A başkalarının tüketimini izlemedir, zamanla değil çevreyle ilgilidir; C fiyat düzeyi düşünce reel para bakiyesinin artıp tüketimi artırmasıdır; D gelir değişiminin yatırıma etkisidir.Kaynak: Tüketim, yatırım ve makro okullar · Mutlak ve nispi gelir hipotezi
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?İktisat soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →