Maliye politikası: amaçlar, araçlar ve istikrar politikası

Devletin vergi ve harcamayı istikrar, büyüme ve gelir dağılımı amaçlarıyla nasıl kullandığını, çarpanları, otomatik stabilizatörleri ve politikayı etkisiz kılabilecek gecikmeleri öğren.

7 durakKPSS A
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
MALİYE POLİTİKASI · KAVRAM

Maliye politikası: amaçlar, araçlar ve amaçlar arası çatışma

Maliye · Maliye Politikası · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPiyasa aksaklıkları nelerdir? Devlet ekonomiye neden müdahale eder?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Maliye teorisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Piyasa aksaklığı, piyasanın kaynakları etkin (Pareto optimal) dağıtamadığı durumdur. Başlıca nedenleri kamusal mallar, dışsallıklar, doğal tekel ve azalan maliyetler, asimetrik bilgi ve eksik piyasalardır. Bunlara makro düzeyde işsizlik ve enflasyon ile etkinlikten bağımsız bir sorun olan gelir dağılımındaki adaletsizlik eklenir. Devlet müdahalesinin iktisadi gerekçesi bu aksaklıklardır.

Piyasa aksaklıkları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Maliye politikası nedir? Amaçları ve araçları nelerdir, amaçlar arasında çatışma olur mu?

Kısa cevap: Maliye politikası, devletin vergi, harcama, borçlanma ve bütçe dengesini ekonomik ve sosyal hedeflere ulaşmak için bilinçli olarak kullanmasıdır. Başlıca amaçları tam istihdam, fiyat istikrarı, büyüme, gelir dağılımında adalet ve dış dengedir. Amaçlar çatışabilir; Tinbergen kuralına göre her bağımsız amaç için en az bir araç gerekir.

Ekonomi yavaşlıyor, işsizlik artıyor; aynı anda enflasyon da yüksek ve cari açık büyüyor. Hükûmet vergileri indirse işsizlik azalabilir ama fiyatlar ve ithalat artabilir. Tek bir araçla üç hedefe birden ulaşılabilir mi?

Maliye teorisi sayfasında gördüğümüz Musgrave'in üç işlevinden istikrar işlevi, maliye politikasının çıkış noktasıdır; bölüşüm ve tahsis işlevleri de aynı araçlarla yürür. Maliye politikasını para politikasından ayıran, aracı ve yürütücüsüdür: maliye politikası bütçe yoluyla yürütme ve yasama tarafından, para politikası para miktarı ve faiz yoluyla merkez bankası tarafından uygulanır. Türk bütçe sistemi sayfasında gördüğümüz 5018 de maliye politikasının “makroekonomik ve sosyal hedefler ile uyumlu” yürütülmesini kamu maliyesinin temel ilkeleri arasında sayar (m.5).

Amaçlar ve araçlar
AmaçlarAraçlar
Tam istihdamVergiler: oran, matrah, istisna ve indirimler
Fiyat istikrarıKamu harcamaları: cari, yatırım, transfer
Ekonomik büyümeBorçlanma ve borç yönetimi
Gelir dağılımında adaletBütçe dengesi: açık ya da fazla verme
Dış denge (ödemeler dengesi)Kamu fiyatlandırması (kamu mal ve hizmet fiyatları)

Amaçlar çatıştığında

  • Tam istihdam ve fiyat istikrarı: talebi canlandıran politika kısa dönemde fiyatları da artırabilir.
  • Büyüme ve gelir dağılımı: yatırımı özendirmek için sermaye gelirine tanınan vergi kolaylığı dağılımı bozabilir.
  • İç denge ve dış denge: genişleme ithalatı artırır, dış açığı büyütür.

Jan Tinbergen'in adıyla bilinen kurala göre birbirinden bağımsız amaç sayısı kadar politika aracı gerekir. Bu yüzden maliye politikası tek başına değil, para politikasıyla birlikte, bir politika karması içinde kullanılır.

Akılda kalsın: Beş amaç: istihdam, fiyat, büyüme, dağılım, dış denge. Dört ana araç: vergi, harcama, borç, bütçe dengesi. Maliye politikasının sahibi bütçe (yürütme ve yasama), para politikasının sahibi merkez bankası. Amaç sayısı kadar araç: Tinbergen.
Sınavda

Nasıl sorulurAmaç ve araçlar öncüllerle sorulur ya da bir uygulamanın hangi amaca hizmet ettiği istenir.

TuzakFaiz ve para arzını maliye politikası aracı saymaktır; onlar para politikasının araçlarıdır. İkinci tuzak, amaçların her zaman birbirini desteklediğini sanmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme uygulama → amaç

?Soru çöz

Maliye politikasıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Para arzı ve faiz para politikasının araçlarıdır; maliye politikası vergi, harcama, borçlanma ve bütçe dengesini kullanır. A istikrar işlevini, C amaçlar arası çatışmayı, D Tinbergen kuralını doğru anlatır.
MALİYE POLİTİKASI · SINIFLANDIRMA

Genişletici ve daraltıcı maliye politikası: ihtiyari müdahale

Maliye · Maliye Politikası · Okuma 3 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBütçe her yıl denk olmalı mı? Klasik, konjonktürel ve Keynesyen yaklaşımlar bütçe açığına nasıl bakar?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Bütçe teorisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Klasik yaklaşım bütçenin her yıl denk olmasını, açığın yalnız olağanüstü hâlde kabul edilmesini ister. Konjonktürel denk bütçe anlayışı denkliği yıl yerine konjonktür dönemine yayar: durgunlukta açık, genişlemede fazla verilir. Keynesyen telafi edici bütçe ise denkliği amaç saymaz, açığı tam istihdama ulaşmanın aracı olarak kullanır. Kamu tercihi kuramı açığa siyasi eğilimi eleştirir.

Denk bütçe ve bütçe açığı yaklaşımları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Durgunlukta ve enflasyonda hangi maliye politikası uygulanır? İhtiyari maliye politikası nedir?

Kısa cevap: İhtiyari maliye politikası, hükûmetin konjonktüre göre vergi ve harcamayı kendi kararıyla değiştirmesidir. Durgunlukta harcama artırılır ya da vergi indirilir: genişletici politika, bütçe açığa doğru kayar. Talep fazlasının fiyatları ittiği dönemde harcama kısılır ya da vergi artırılır: daraltıcı politika, bütçe fazlaya doğru kayar.

Fabrikalar kapasitesinin altında çalışıyor, işsizlik yükseliyor, fiyatlar ise yatay. Hükûmet bir yandan altyapı yatırımlarını öne çekiyor, öte yandan gelir vergisi kesintisini geçici olarak azaltıyor. Bu hangi politikadır, bütçeye ne olur?

Toplam talep tüketim, yatırım, kamu harcaması ve net ihracatın toplamıdır. Devlet bunlardan kamu harcamasını doğrudan, tüketim ve yatırımı vergi ve transferler yoluyla dolaylı olarak etkiler. Hükûmetin konjonktüre bakarak bu araçları kendi kararıyla değiştirmesine ihtiyari (bilinçli, takdire bağlı) maliye politikası denir.

Konjonktüre göre maliye politikası
DurumPolitikaAraçlarBütçe dengesine etkisi
Durgunluk: gelir tam istihdam düzeyinin altında (deflasyonist açık)GenişleticiHarcama ve transfer artışı, vergi indirimiAçığa doğru
Aşırı ısınma: talep tam istihdam üretimini aşıyor (enflasyonist açık)DaraltıcıHarcama kısıntısı, vergi artışıFazlaya doğru

Genişletici politika açıkla finanse edildiği için borçlanmayı artırır; daraltıcı politikanın verdiği fazla ise borç ödemesinde kullanılabilir. Bütçe teorisi sayfasında gördüğümüz Keynesyen telafi edici bütçe anlayışı bu simetriye dayanır: durgunlukta açık, aşırı ısınmada fazla.

Stagflasyon ikilemi

Talep şokunda maliye politikasının yönü açıktır. Petrol fiyatlarının fırlaması gibi olumsuz bir arz şokunda ise üretim düşerken fiyatlar yükselir. Genişletici politika işsizliği azaltırken enflasyonu artırır, daraltıcı politika enflasyonu düşürürken işsizliği büyütür. Talep yönetimi arz kaynaklı sorunu tek başına çözemez.

Akılda kalsın: Durgunluk → genişlet (G↑, T↓) → bütçe açığa. Aşırı ısınma → daralt (G↓, T↑) → bütçe fazlaya. Arz şokunda talep yönetimi ikilemde kalır: birini düzeltirken ötekini bozar.
Sınavda

Nasıl sorulurBir konjonktür tablosu verilip uygun önlem sorulur.

TuzakEnflasyonda vergi indirimini ya da transfer artışını uygun önlem saymaktır. İkinci tuzak, genişletici politikanın bütçe fazlası yarattığını sanmaktır; genişletici politika bütçeyi açığa doğru iter.

↕Sıralama genişletici politikanın zinciri

  1. Mal ve hizmetlere yönelik toplam talep artar.
  2. Artan gelirin bir kısmı harcanır, talep yeniden artar.
  3. Hükûmet durgunlukta kamu yatırımlarını artırır.
  4. Firmalar üretimi ve istihdamı artırır, haneler gelir elde eder.

?Soru çöz

Bir ekonomide toplam talep tam istihdam üretim düzeyini aşmış, fiyatlar hızla yükselmektedir. Aşağıdaki maliye politikası önlemlerinden hangisi bu duruma uygundur?

✓ D. Enflasyonist açıkta talebi azaltan daraltıcı politika gerekir; harcama kısıntısı bütçeyi fazlaya doğru iter. A, B ve C talebi artıran genişletici önlemlerdir ve fiyat artışını hızlandırır.
MALİYE POLİTİKASI · HESAP

Çarpanlar: harcama, vergi, transfer ve denk bütçe

Maliye · Maliye Politikası · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Harcama, vergi, transfer ve denk bütçe çarpanı nedir, nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Kamu harcamasındaki bir artış, gelirin turlar hâlinde yeniden harcanmasıyla geliri kendisinden fazla artırır. Marjinal tüketim eğilimi b iken basit modelde harcama çarpanı 1/(1 − b), götürü vergi çarpanı −b/(1 − b), transfer çarpanı b/(1 − b), denk bütçe çarpanı 1'dir. Orantılı vergi ve ithalat sızıntıdır, çarpanı küçültür.

Hükûmet durgunluğu gidermek için 25 milyar TL'lik ek yatırım mı yapmalı, yoksa aynı tutarda vergi indirimi mi? İkisi bütçeye aynı yükü getirir, ama gelire etkileri aynı değildir.

Kamu giderleri sayfasında gördüğümüz çarpan etkisi şöyle işler: devletin harcadığı para birinin geliri olur; o kişi gelirinin b kadarını (marjinal tüketim eğilimi) harcar, bu da bir başkasının gelirine dönüşür. Turlar azalarak sürer. Çarpanın türetilmesi İktisat (KPSS A) serisindeki Klasik ve Keynesyen model sayfasında ayrıntılı anlatılır; burada maliye politikası için sonuçları kullanacağız.

Harcama: 11 − b · Götürü vergi: −b1 − b · Transfer: b1 − b · Denk bütçe: 1Kapalı ekonomi, götürü vergi. Orantılı vergi oranı t ve marjinal ithalat eğilimi m varsa harcama çarpanı 1 ÷ [1 − b(1 − t) + m] olur.

Vergi çarpanı harcama çarpanından küçüktür, çünkü vergi indirimi önce harcanabilir geliri artırır ve hane halkı bunun yalnız b kadarını harcar; ilk turda talep 1 değil b kadar artar. Transfer de aynı yoldan işler. Harcama ve vergi aynı tutarda artırılırsa iki etkinin farkı denk bütçe çarpanını verir: gelir, harcama artışı kadar artar (Haavelmo teoremi). Bu yüzden denk bütçeyle yapılan harcama artışı bile genişleticidir.

Çözümlü örnek

b = 0,75. Gelir 900, tam istihdam geliri 1.000'dir. Açığı kapatmak için kamu harcaması ne kadar artırılmalı, ya da vergi ne kadar indirilmelidir?

  1. Harcama çarpanı 1 ÷ (1 − 0,75) = 4; gereken harcama 100 ÷ 4 = 25.
  2. Vergi çarpanı −0,75 ÷ 0,25 = −3; gereken vergi indirimi 100 ÷ 3 ≈ 33,3.

Harcama 25 artırılmalı ya da vergi yaklaşık 33,3 indirilmeli

Orantılı vergide gelir arttıkça vergi de arttığı için her turda daha az harcanır: b = 0,8 ve t = 0,25 iken harcama çarpanı 1 ÷ (1 − 0,8 × 0,75) = 2,5'tir. Açık ekonomide ithalat da talebin bir kısmını yurt dışına taşır.

Akılda kalsın: Harcama 1/(1 − b), vergi −b/(1 − b), transfer b/(1 − b), denk bütçe 1. Aynı tutar için harcama, vergi indiriminden ve transferden daha güçlüdür. Sızıntı (t, m) arttıkça çarpan küçülür.
Sınavda

Nasıl sorulurMPC verilip çarpan ya da bir harcama veya vergi değişikliğinin gelire etkisi hesaplatılır; denk bütçe çarpanı sorulur.

TuzakVergi ve transfer çarpanını harcama çarpanıyla aynı büyüklükte sanmaktır. İkinci tuzak, denk bütçeli harcama artışının gelire etkisiz olduğunu düşünmektir; gelir harcama kadar artar.

✎Boşluk doldurma çarpan hesabı

Marjinal tüketim eğilimi 0,75 olan kapalı bir ekonomide harcama çarpanı 'tür. Kamu harcaması 30 artarsa gelir artar; harcama ve götürü vergi birlikte 30 artarsa gelir artar.

?Soru çöz

Marjinal tüketim eğiliminin 0,8 olduğu, vergilerin götürü alındığı kapalı bir ekonomide hükûmet vergileri 15 milyar TL indirmiştir. Diğer koşullar sabitken denge gelir kaç milyar TL artar?

✓ C. Vergi çarpanı −0,8 ÷ 0,2 = −4; vergi 15 azalınca gelir 4 × 15 = 60 artar. A harcama çarpanını (5) kullanır; B denk bütçe çarpanını (1) uygular; D yalnız ilk tur harcamasını (0,8 × 15) hesaplar.
MALİYE POLİTİKASI · MODEL

Otomatik stabilizatörler ve yapısal bütçe dengesi

Maliye · Maliye Politikası · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaArtan oranlı vergi nedir? Dilim ve sınıf usulü artan oranlılık arasındaki fark nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Kamu gelirleri ve vergi teorisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Vergi, matraha tarifenin uygulanmasıyla bulunur. Düz (oransal) tarifede oran her matrahta aynıdır; artan oranlı tarifede matrah büyüdükçe oran yükselir, azalan oranlıda düşer. Dilim usulünde her dilime kendi oranı, sınıf usulünde bütün matraha ulaşılan sınıfın oranı uygulanır. Ortalama oran ödenen verginin matraha oranı, marjinal oran son liraya düşen vergidir.

Vergi tekniği ve tarifeler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Otomatik stabilizatörler nelerdir, nasıl işler? Yapısal ve konjonktürel bütçe açığı arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Otomatik stabilizatörler, hükûmet yeni bir karar almadan konjonktüre ters yönde işleyen bütçe kalemleridir: artan oranlı gelir vergisi, işsizlik sigortası ödemeleri, sosyal transferler. Durgunlukta vergiler kendiliğinden düşer, transferler artar; genişlemede tersi olur. Durgunluktan doğan açık konjonktürel, tam istihdamda da süren açık yapısaldır.

Bir yıl içinde hiçbir vergi kanunu değişmedi, hiçbir yeni harcama kararı alınmadı. Yine de durgunluk gelince bütçe açığı büyüdü. Açığı kim büyüttü?

Kamu gelirleri ve vergi teorisi sayfasında gördüğümüz artan oranlı tarifede gelir düşünce kişi alt dilimlere iner, ortalama vergi oranı da düşer; vergi hasılatı gelirden daha hızlı azalır. Verginin etkileri sayfasında gördüğümüz vergi esnekliğinin 1'den büyük olması bu yüzdendir. İşsizlik artınca işsizlik sigortası ödemeleri ve sosyal yardımlar da kendiliğinden yükselir. Böylece harcanabilir gelirin düşüşü yumuşar, talep daha az geriler. Genişlemede süreç tersine işler ve aşırı ısınmayı frenler.

Gelir düşünce vergiler azalır, transferler artar; bütçe hiçbir karar alınmadan açığa geçer ve talebi destekler.Görsel: Sınav Defteri

Üstünlüğü, karar beklemeden anında devreye girmesidir. Sınırı, dalgalanmayı yalnız hafifletmesi, tamamen gidermemesidir; gücü vergi sisteminin artan oranlılığına ve sosyal güvenlik ağının genişliğine bağlıdır.

Yapısal ve konjonktürel açık

Gerçekleşen açığın bir kısmı otomatik stabilizatörlerden, yani konjonktürden doğar: konjonktürel açık ekonomi tam istihdama dönünce kendiliğinden kapanır. Ekonomi tam istihdamda olsaydı bile kalacak açık yapısal açıktır; ancak ihtiyari bir kararla kapanır. Bütçe teorisi sayfasında gördüğümüz konjonktürel denk bütçe fikri bu ayrımı ölçüme çevirir.

Gerçekleşen açık = yapısal açık + konjonktürel açıkPolitikanın duruşu yapısal dengedeki değişimle izlenir
Akılda kalsın: Stabilizatör = kararsız, kendiliğinden, ters yönde. Durgunlukta vergi ↓, transfer ↑, açık ↑. Konjonktürel açık kendiliğinden kapanır, yapısal açık karar ister.
Sınavda

Nasıl sorulurOtomatik stabilizatör örnekleri öncüllerle sorulur ya da gerçekleşen ve konjonktürel açıktan yapısal açık hesaplatılır.

TuzakDurgunlukta açılan bir altyapı programını otomatik stabilizatör saymaktır; karar gerektirdiği için ihtiyaridir. İkinci tuzak, otomatik stabilizatörlerin dalgalanmayı tamamen ortadan kaldırdığını sanmaktır.

✎Boşluk doldurma yapısal açık

Bir ülkede gerçekleşen bütçe açığı GSYH'nin %5'idir; bunun %2'si durgunluktan kaynaklanmaktadır. Yapısal açık GSYH'nin yüzde kadardır. Ekonomi tam istihdama döndüğünde kendiliğinden kapanacak olan açıktır.

konjonktürelyapısal

?Soru çöz

Otomatik stabilizatörlerle ilgili;
I. Durgunlukta artan oranlı gelir vergisinin hasılatı gelirden daha hızlı düşer.
II. Otomatik stabilizatörlerin işlemesi için meclisin yeni bir kanun kabul etmesi gerekir.
III. İşsizlik sigortası ödemeleri durgunlukta kendiliğinden artar.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ A. Artan oranlı tarifede gelir düşünce ortalama oran da düşer (I); işsizlik ödemeleri işsiz sayısıyla kendiliğinden artar (III). II yanlıştır: stabilizatörlerin özü yeni bir karar gerektirmemesidir. B ve C kararı şart sayar, D bunu doğru öncüllere ekler.
MALİYE POLİTİKASI · KURAM

Maliye politikası neden her zaman işlemez? Gecikmeler, dışlama ve beklentiler

Maliye · Maliye Politikası · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaRicardo denkliği nedir? Kamu borçlanmasının dışlama etkisi nasıl ortaya çıkar?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Kamu borçları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ricardo (Barro) denkliğine göre rasyonel hane halkı bugünkü borcun gelecekte vergiyle ödeneceğini bilir ve borçla finanse edilen vergi indirimini harcamak yerine biriktirir; borçla ve vergiyle finansman toplam talebi aynı biçimde etkiler. Dışlama etkisinde kamu borçlanması ödünç verilebilir fon talebini artırır, faizi yükseltir ve faize duyarlı özel yatırımı azaltır.

Ricardo denkliği ve dışlama

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Maliye politikasının etkisini azaltan gecikmeler nelerdir? Dışlama etkisi ve Ricardo denkliği maliye politikasını nasıl etkiler?

Kısa cevap: Maliye politikasının etkisini üç sorun zayıflatır. İç gecikmeler (tanıma, karar, uygulama) ve dış gecikme (etki) yüzünden önlem yanlış zamanda gelebilir. Borçla finanse edilen harcama faizi yükseltip özel yatırımı dışlayabilir. Ricardo denkliğine göre ileriye bakan haneler borçla finanse edilen vergi indirimini harcamayıp biriktirir.

Durgunluk Ocak'ta başladı; veriler Nisan'da açıklandı, teşvik paketi Eylül'de kanunlaştı, yatırımların ihalesi ertesi yılın baharında yapıldı. O sırada ekonomi zaten toparlanıyordu. Paket yardım mı etti, yoksa aşırı ısınmayı mı besledi?

Gecikmeler

Vergi ve harcama değişikliği çoğu zaman kanun ve bütçe süreci gerektirdiği için maliye politikasında iç gecikme uzundur.Görsel: Sınav Defteri

Tanıma gecikmesi sorunun veriler gelene kadar fark edilmemesi, karar gecikmesi önlemin tasarlanıp yasama sürecinden geçmesi, uygulama gecikmesi ihalenin ve ödemenin zaman alması, etki gecikmesi önlemin gelire ve istihdama yayılmasıdır. Gecikmeler uzarsa genişletici önlem toparlanma döneminde etkisini gösterir ve dalgalanmayı büyütebilir. Yaygın kabule göre iç gecikme maliye politikasında, dış gecikme para politikasında daha uzundur.

Dışlama ve beklentiler

Kamu borçları sayfasında gördüğümüz dışlama etkisi maliye politikasının gücünü ekonominin durumuna bağlar. IS-LM çerçevesinde özetle (grafik çözümlemesi İktisat (KPSS A) serisindeki IS-LM ve toplam arz-talep sayfasında yapılır):

Genişletici maliye politikasının etkinliği
DurumDışlamaMaliye politikası
Likidite tuzağı (LM yatay)Yok: faiz yükselmezTam etkili
Klasik bölge (LM dikey)TamEtkisiz
Yatırım faize duyarsız (IS dikey)Çok küçükEtkili
Hane halkı Ricardo denkliğine uygun davranırsaTasarruf, vergi indirimini dengelerBorçla finanse edilen vergi indirimi etkisiz
Açık ekonomi, sermaye tam hareketli (Mundell-Fleming)Sabit kurda yok: merkez bankası kuru korurken para arzı artar; esnek kurda ulusal para değer kazanır, net ihracat düşerSabit kurda güçlü, esnek kurda etkisiz
Akılda kalsın: Tanı, karar ver, uygula (iç), etkisini bekle (dış). Maliye politikası LM yatayken güçlü, LM dikeyken güçsüzdür. Ricardo'cu hane “bugünkü indirim yarının vergisi” der ve biriktirir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir gecikme örneği verilip türü sorulur ya da IS-LM'de maliye politikasının hangi durumda tam etkili olduğu istenir.

TuzakLikidite tuzağında maliye politikasını etkisiz saymaktır; etkisiz olan para politikasıdır. İkinci tuzak, otomatik stabilizatörlerin karar gecikmesi taşıdığını sanmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme örnek → gecikme

?Soru çöz

IS-LM modelinde genişletici maliye politikası aşağıdaki durumların hangisinde dışlama etkisi olmadan tam etkili olur?

✓ B. Likidite tuzağında LM yataydır; harcama artışı faizi yükseltmez, dışlama olmaz. A tam dışlamanın, D güçlü dışlamanın olduğu durumdur; C'de borçla finanse edilen vergi indirimi tasarrufla dengelenir.
MALİYE POLİTİKASI · KARŞILAŞTIRMA

Maliye politikasına yaklaşımlar: fonksiyonel maliyeden mali kurallara

Maliye · Maliye Politikası · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaVerginin gelir etkisi ve ikame etkisi nedir? Vergi çalışmayı, tasarrufu ve yatırımı nasıl etkiler?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Verginin etkileri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Gelir etkisi, verginin kişinin reel gelirini azaltması ve kaybı telafi etmek için daha çok çalışmaya ya da biriktirmeye yöneltmesidir. İkame etkisi, verginin göreli fiyatları değiştirmesidir: ücret vergisi boş zamanı ucuzlatır, faiz vergisi bugünkü tüketimi ucuzlatır. İki etki çoğu zaman ters yöndedir; net etki hangisinin baskın olduğuna bağlıdır. Götürü vergi yalnız gelir etkisi doğurur.

Gelir ve ikame etkisi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fonksiyonel maliye nedir? Monetaristler, yeni klasikler ve arz yanlı iktisatçılar maliye politikasına nasıl bakar? Mali kural nedir?

Kısa cevap: Lerner'in fonksiyonel maliye yaklaşımına göre vergi, harcama ve borçlanma bütçe denkliğine göre değil, ekonomiye etkilerine göre yargılanır. Monetarist ve yeni klasik iktisatçılar ihtiyari politikaya kuşkuyla bakar, kurala dayalı politikayı savunur. Arz yönlü iktisat marjinal vergi oranlarını indirerek çalışma, tasarruf ve yatırım isteğini artırmayı hedefler; mali kurallar açık ve borca sayısal sınır koyar.

Bir iktisatçı “Bütçe açığı önemli değil, işsizlik önemli” diyor; bir başkası “Hükûmetin elini kurallarla bağlayın” diye karşılık veriyor; üçüncüsü “Vergi oranlarını indirin, gerisi kendiliğinden gelir” diyor.

Maliye politikasına dört bakış
YaklaşımTemel görüşÖneri
Fonksiyonel maliye (Lerner)Bütçe dengesi amaç değildir; politikalar etkilerine göre yargılanırToplam harcamayı tam istihdam ve fiyat istikrarına göre ayarla
Monetarizm (Friedman)Gecikmeler ve dışlama yüzünden ihtiyari politika istikrarı bozabilirKurala dayalı, öngörülebilir politika
Yeni klasik (rasyonel beklentiler)Önceden beklenen politika reel üretimi etkilemezGüvenilir kurallar, sürpriz yok
Arz yönlü iktisatYüksek marjinal vergi oranları çalışma, tasarruf ve yatırımı caydırırMarjinal oranları indir, vergi tabanını genişlet

Bütçe teorisi sayfasında gördüğümüz telafi edici bütçenin en uç biçimi fonksiyonel maliyedir: Lerner'e göre toplam harcama tam istihdamı ve fiyat istikrarını sağlayacak düzeyde tutulur; borçlanma da açığı kapatmak için değil, faizi ve piyasadaki para miktarını istenen düzeyde tutmak için kullanılır. 1970'lerin stagflasyonu bu iyimserliği sarstı. Monetaristler gecikmelere ve dışlamaya, yeni klasikler beklentilere dikkat çekerek ihtiyari politikanın gücünü sorguladı.

Arz yönlü iktisat 1980'lerde ABD ve İngiltere'de etkili oldu. Verginin etkileri sayfasında gördüğümüz Laffer eğrisine göre oranlar eğrinin yüksek bölgesindeyse indirim hasılatı bile artırabilir. Eleştirmenler, oranlar zaten bu bölgede değilse indirimin hasılatı düşürüp açığı büyüteceğini vurgular.

Mali kurallar

Maliye teorisi sayfasında gördüğümüz kamu tercihi kuramı, siyasetçinin açığa eğilimli olduğunu söyler. Buna karşı geliştirilen mali kurallar bütçe politikasına kalıcı sayısal sınır koyar: bütçe dengesi kuralı (Maastricht ölçütünde açık en çok GSYH'nin %3'ü), borç kuralı (borç stoku en çok %60), harcama kuralı (harcama artışına tavan). Kural güven verir, ama durgunlukta otomatik stabilizatörleri çalışamaz hâle getirmemesi için genellikle konjonktüre göre düzeltilmiş dengeye ya da kaçış hükmüne bağlanır.

Akılda kalsın: Lerner: “denklik değil, etki.” Friedman: “takdir değil, kural.” Yeni klasik: “beklenen politika etkisiz.” Arz yönlü: “oranı indir, üretim artsın.” Mali kural: açık %3, borç %60, harcama tavanı.
Sınavda

Nasıl sorulurBir görüş verilip hangi yaklaşıma ait olduğu sorulur; mali kural türleri ve Maastricht ölçütleri istenir.

TuzakFonksiyonel maliyeyi denk bütçe savunusu sanmaktır; tam tersine denkliği amaç olmaktan çıkarır. İkinci tuzak, arz yönlü iktisadı talebi canlandıran Keynesyen vergi indirimiyle karıştırmaktır; hedef üretim isteğidir.

⇄Bilgi eşleştirme yaklaşım → görüş

?Soru çöz

I. Fonksiyonel maliye yaklaşımı bütçenin her yıl denk olmasını şart koşar.
II. Arz yönlü iktisat, marjinal vergi oranlarının indirilmesiyle çalışma ve yatırım isteğinin artacağını savunur.
III. Monetaristler, gecikmeler nedeniyle ihtiyari maliye politikasının ekonomiyi istikrarsızlaştırabileceğini ileri sürer.
Yukarıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

✓ D. Arz yönlü iktisat marjinal oran indirimini (II), monetarizm ihtiyari politikanın istikrar bozucu olabileceğini (III) savunur. I yanlıştır: fonksiyonel maliye bütçe denkliğini amaç olmaktan çıkarır. A ve C yanlış öncülü kapsar; B arz yönlü görüşü atlar.
MALİYE POLİTİKASI · KAVRAM

Büyüme ve gelir dağılımı için maliye politikası; Türkiye'deki çerçeve

Maliye · Maliye Politikası · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla5018 sayılı Kanun hangi idareleri kapsar? Genel bütçe, özel bütçe ve düzenleyici-denetleyici kurum bütçesi arasındaki fark nedir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Türk bütçe sistemi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

5018 sayılı Kanun genel yönetim kapsamındaki idareleri, yani merkezi yönetim, sosyal güvenlik kurumları ve mahalli idareleri kapsar (m.2). Merkezi yönetim bütçesi üç cetvelden oluşur: (I) genel bütçe, (II) özel bütçeli idareler, (III) düzenleyici ve denetleyici kurumlar. (IV) sayılı cetvel sosyal güvenlik kurumlarıdır ve merkezi yönetim bütçesinin dışındadır.

5018'in kapsamı: genel yönetim ve bütçe türleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Maliye politikası büyümeyi ve gelir dağılımını nasıl etkiler? Türkiye'de maliye politikası hangi belgelerle belirlenir?

Kısa cevap: Büyüme için maliye politikası fiziki ve beşeri sermaye birikimini destekler: altyapı yatırımları, eğitim ve Ar-Ge harcamaları, yatırım teşvikleri. Gelir dağılımında artan oranlı vergiler ve transfer harcamaları kullanılır; dolaylı vergilerin ağırlığı dağılımı bozabilir. Türkiye'de maliye politikası orta vadeli program ve bütçe kanunuyla belirlenir, para politikası ise fiyat istikrarı amacıyla Merkez Bankasındadır.

Bir ülke hem daha hızlı büyümek hem de gelir eşitsizliğini azaltmak istiyor. Vergi indirimini kime yapmalı, kamu harcamasını nereye yöneltmeli?

Büyüme

Kısa dönemli istikrar politikasından farklı olarak büyüme politikası ekonominin üretim kapasitesini artırmayı hedefler. Yol, liman, enerji gibi altyapı yatırımları özel yatırımın verimini yükseltir; bu durumda kamu yatırımı özel yatırımı dışlamak yerine onu çekebilir. Eğitim ve sağlık harcamaları beşeri sermayeyi, Ar-Ge destekleri teknolojiyi geliştirir. Vergi tarafında yatırım indirimleri ve teşvikler kullanılır; bunlar devletin vazgeçtiği gelirdir (vergi harcaması) ve Türk bütçe sistemi sayfasında gördüğümüz gibi bütçe kanunu teklifine eklenen vazgeçilen kamu gelirleri cetvelinde gösterilir.

Gelir dağılımı

Vergi tarafında artan oranlı gelir vergisi ve servet vergileri dağılımı düzeltir; tüketim üzerinden alınan dolaylı vergiler ise düşük gelirlinin gelirinden daha büyük pay aldığı için geriletici etki yapar. Harcama tarafında sosyal yardımlar, işsizlik ödemeleri gibi nakdî transferler ve eğitim, sağlık gibi ücretsiz ya da düşük bedelli kamu hizmetleri yani ayni transferler kullanılır. Eşitsizlik çoğunlukla Gini katsayısıyla ölçülür: 0 tam eşitliği, 1 tam eşitsizliği gösterir.

Türkiye'deki çerçeve

Türk bütçe sistemi sayfasında gördüğümüz orta vadeli program üç yıllık makro hedefleri, bütçe dengesini ve borçlanma durumunu belirler; bütçe kanunu bunu ödeneğe, vergi harcamasına ve borçlanma sınırına çevirir. Para politikasında Merkez Bankasının temel amacı fiyat istikrarıdır ve araçlarını kendisi belirler (1211 sayılı Kanun m.4). Bu yüzden maliye ve para politikasının uyumu, Tinbergen kuralının gösterdiği gibi, amaçlara ulaşmanın koşuludur.

Akılda kalsın: Büyüme: altyapı, beşeri sermaye, Ar-Ge, teşvik. Dağılım: artan oranlı vergi + transfer; dolaylı vergi geriletici. Gini 0 = eşit, 1 = eşitsiz. Türkiye: OVP + bütçe kanunu (maliye), Merkez Bankası fiyat istikrarı (para).
Sınavda

Nasıl sorulurBir aracın büyümeye mi gelir dağılımına mı hizmet ettiği ya da dağılıma etkisinin yönü sorulur.

TuzakTemel tüketim mallarında dolaylı vergi artışını dağılımı düzelten bir araç saymaktır. İkinci tuzak, Gini katsayısı büyüdükçe dağılımın iyileştiğini sanmaktır.

✎Boşluk doldurma gelir dağılımı

Gini katsayısı sıfıra yaklaştıkça gelir dağılımı yaklaşır. Temel tüketim mallarına uygulanan KDV gibi dolaylı vergiler gelir dağılımı üzerinde genellikle etki yapar.

eşitliğegerileticieşitsizliğeartan oranlı

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi gelir dağılımını düzeltmeye yönelik bir maliye politikası aracı değildir?

✓ C. Temel gıdadaki KDV, düşük gelirlinin gelirinden daha büyük pay alır; oranı artırmak dağılımı bozar. A vergi tarafından, B nakdî transferle, D ayni transferle dağılımı düzeltir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Sıfır tabanlı bütçeyle ilgili;
I. Her yıl harcamaların tamamı yeniden gerekçelendirilir.
II. Ödenekler geçen yılın ödeneğine belirli bir artış oranı eklenerek belirlenir.
III. Birimler farklı harcama düzeylerini gösteren karar paketleri hazırlar.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ C. Sıfır tabanlı bütçe harcamaları her yıl baştan sorgular ve karar paketleriyle çalışır. II artımcı yaklaşımı anlatır, sıfır tabanlı bütçenin tepki gösterdiği yöntem budur. A karar paketlerini, B artımcılığı doğru sayar; D artımcılığı da sisteme katar.Kaynak: Bütçe teorisi · Sıfır tabanlı bütçe ve program bütçe

?Soru 2

Bütçe ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Vergi kanunundan doğar; gelir tahmini aşılırsa fazla tutar da toplanır. Üst sınır olan ödenektir. A tahmin unsurunu, B izin unsurunu ve ödeneğin sınır işlevini, D 5018 m.3/o'daki mali yıl tanımını doğru anlatır.Kaynak: Bütçe teorisi · Bütçenin tanımı, unsurları ve nitelikleri

?Soru 3

5018 sayılı Kanun'a göre iç denetimle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?

✓ A. İç denetçi görevinde bağımsızdır ve asli görevi dışında görev verilemez (m.64). B ön mali kontrolü tarif eder; C raporun gittiği yeri yanlış verir, rapor üst yöneticiye sunulur; D kurulu Sayıştaya bağlar, oysa kurul Hazine ve Maliye Bakanlığına bağlıdır (m.66).Kaynak: Türk bütçe sistemi · İç kontrol, ön mali kontrol ve iç denetim

?Soru 4

Bir yılda bütçe gelirleri 2.400, bütçe giderleri 2.700 milyar TL'dir. Giderlerin 450 milyar TL'si faiz ödemesidir. Bu yılın faiz dışı dengesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Faiz hariç giderler 2.700 − 450 = 2.250; faiz dışı denge 2.400 − 2.250 = 150 fazla. A faiz dahil bütçe dengesidir (2.400 − 2.700); B faizi giderlerden çıkarmak yerine açığa ekler; C sonucu doğru bulup işaretini ters okur.Kaynak: Bütçe teorisi · Denk bütçe ve bütçe açığı yaklaşımları

?Soru 5

5018 sayılı Kanun'a göre aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Yedek ödenekten aktarma yapmaya Cumhurbaşkanı yetkilidir (m.23). A m.20'nin, B m.26'nın, D m.24'ün hükmüdür.Kaynak: Türk bütçe sistemi · Bütçenin uygulanması: ödenek, aktarma, yüklenme

?Soru 6

Merkezi yönetim bütçesinin hazırlanması ve kabulüyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Teklif mali yılbaşından en az 75 gün önce sunulur; 55 gün Bütçe Komisyonunun görüşme süresidir (Anayasa m.161). B 5018 m.16'yı, C m.161 ve m.19'u, D m.18'in son fıkrasını doğru aktarır.Kaynak: Türk bütçe sistemi · Bütçenin hazırlanması ve kabulü: takvim

?Soru 7

Piyasa faizlerinin düştüğü bir dönemde Hazine, yüksek faizli eski borcu için alacaklılara düşük faizli yeni senet almayı ya da anaparalarını geri almayı önermektedir. Bu uygulama aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Faiz oranının düşürülmesi konversiyondur; alacaklıya seçenek sunulduğu için gönüllü konversiyondur. A vadeyi uzatır, faizi değil; B borcun hiç tanınmamasıdır; C ödemelerin ertelenmesidir.Kaynak: Kamu borçları · Borç ödeme, konversiyon, sürdürülebilirlik

?Soru 8

Kamu borçlarının türleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. 4749 m.3'e göre vadesi bir yıldan kısa senet hazine bonosudur; devlet tahvilinin vadesi bir yıl ve daha uzundur. A dış borcun döviz ihtiyacını, B dalgalı borcun kullanım amacını, C zorunlu borcun vergiye benzerliğini doğru anlatır.Kaynak: Kamu borçları · Kamu borçlarının türleri

?Soru 9

4749 sayılı Kanun'a göre;
I. Yıllık borçlanma limiti, yıl içinde sınırsız olarak artırılabilir.
II. Devlet iç borçlanma senetlerinin faiz ve anapara ödemeleri, gelir ve kurumlar vergisi hükümleri saklı kalmak üzere her türlü vergi, resim ve harçtan istisnadır.
III. Devlet borçlarının faizleri bütçeye konulan ödeneklerle karşılanır.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ A. II m.15'in, III m.14'ün hükmüdür. I yanlıştır: limit değiştirilemez; yıl içinde en fazla %5, Cumhurbaşkanı kararıyla ilave %5 artırılabilir (m.5). B faiz ödeneği kuralını atlar; C ve D limiti sınırsız sayar.Kaynak: Kamu borçları · 4749: borçlanma yetkisi ve limit

?Soru 10

5018 sayılı Kanun'a göre aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. SGK (IV) sayılı cetveldedir; merkezi yönetim bütçesi yalnız (I), (II) ve (III) sayılı cetvellerden oluşur (m.12). A m.12'yi, B genel bütçe tanımını, C m.6'daki Hazine birliği kuralını doğru aktarır.Kaynak: Türk bütçe sistemi · 5018'in kapsamı: genel yönetim ve bütçe türleri
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Maliye soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →