Maliye politikası: amaçlar, araçlar ve amaçlar arası çatışma
Maliye · Maliye Politikası · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaPiyasa aksaklıkları nelerdir? Devlet ekonomiye neden müdahale eder?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Maliye teorisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Piyasa aksaklığı, piyasanın kaynakları etkin (Pareto optimal) dağıtamadığı durumdur. Başlıca nedenleri kamusal mallar, dışsallıklar, doğal tekel ve azalan maliyetler, asimetrik bilgi ve eksik piyasalardır. Bunlara makro düzeyde işsizlik ve enflasyon ile etkinlikten bağımsız bir sorun olan gelir dağılımındaki adaletsizlik eklenir. Devlet müdahalesinin iktisadi gerekçesi bu aksaklıklardır.
✎Konu anlatımı
Maliye politikası nedir? Amaçları ve araçları nelerdir, amaçlar arasında çatışma olur mu?
Kısa cevap: Maliye politikası, devletin vergi, harcama, borçlanma ve bütçe dengesini ekonomik ve sosyal hedeflere ulaşmak için bilinçli olarak kullanmasıdır. Başlıca amaçları tam istihdam, fiyat istikrarı, büyüme, gelir dağılımında adalet ve dış dengedir. Amaçlar çatışabilir; Tinbergen kuralına göre her bağımsız amaç için en az bir araç gerekir.Ekonomi yavaşlıyor, işsizlik artıyor; aynı anda enflasyon da yüksek ve cari açık büyüyor. Hükûmet vergileri indirse işsizlik azalabilir ama fiyatlar ve ithalat artabilir. Tek bir araçla üç hedefe birden ulaşılabilir mi?
Maliye teorisi sayfasında gördüğümüz Musgrave'in üç işlevinden istikrar işlevi, maliye politikasının çıkış noktasıdır; bölüşüm ve tahsis işlevleri de aynı araçlarla yürür. Maliye politikasını para politikasından ayıran, aracı ve yürütücüsüdür: maliye politikası bütçe yoluyla yürütme ve yasama tarafından, para politikası para miktarı ve faiz yoluyla merkez bankası tarafından uygulanır. Türk bütçe sistemi sayfasında gördüğümüz 5018 de maliye politikasının “makroekonomik ve sosyal hedefler ile uyumlu” yürütülmesini kamu maliyesinin temel ilkeleri arasında sayar (m.5).
| Amaçlar | Araçlar |
|---|---|
| Tam istihdam | Vergiler: oran, matrah, istisna ve indirimler |
| Fiyat istikrarı | Kamu harcamaları: cari, yatırım, transfer |
| Ekonomik büyüme | Borçlanma ve borç yönetimi |
| Gelir dağılımında adalet | Bütçe dengesi: açık ya da fazla verme |
| Dış denge (ödemeler dengesi) | Kamu fiyatlandırması (kamu mal ve hizmet fiyatları) |
Amaçlar çatıştığında
- Tam istihdam ve fiyat istikrarı: talebi canlandıran politika kısa dönemde fiyatları da artırabilir.
- Büyüme ve gelir dağılımı: yatırımı özendirmek için sermaye gelirine tanınan vergi kolaylığı dağılımı bozabilir.
- İç denge ve dış denge: genişleme ithalatı artırır, dış açığı büyütür.
Jan Tinbergen'in adıyla bilinen kurala göre birbirinden bağımsız amaç sayısı kadar politika aracı gerekir. Bu yüzden maliye politikası tek başına değil, para politikasıyla birlikte, bir politika karması içinde kullanılır.
Nasıl sorulurAmaç ve araçlar öncüllerle sorulur ya da bir uygulamanın hangi amaca hizmet ettiği istenir.
TuzakFaiz ve para arzını maliye politikası aracı saymaktır; onlar para politikasının araçlarıdır. İkinci tuzak, amaçların her zaman birbirini desteklediğini sanmaktır.
⇄Bilgi eşleştirme uygulama → amaç
?Soru çöz
Maliye politikasıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?