Verginin yansıması: ileri, geri, yan ve döner yansıma, vergi amortismanı
Maliye · Kamu Gelirleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaKamu gelirleri nelerdir ve nasıl sınıflandırılır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Kamu gelirleri ve vergi teorisi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Kamu gelirleri, devletin ve öteki kamu tüzel kişilerinin kamu hizmetlerini finanse etmek için elde ettiği gelirlerdir. Elde ediliş biçimine göre cebrî gelirler (vergi, harç, resim, harcamalara katılma payı, parafiskal gelir, para cezası) ve iradi gelirler (devletin mülk ve teşebbüs gelirleri, bağışlar) diye ayrılır. Borçlanma, para basma ve varlık satışı olağanüstü gelirdir.
Kamu gelirlerinin sınıflandırılması
✎Konu anlatımı
Verginin yansıması nedir? İleri, geri, yan ve döner yansıma arasındaki fark nedir?
Kısa cevap: Yansıma, kanuni vergi mükellefinin vergiyi fiyat mekanizmasıyla başkasına aktarmasıdır. Satış fiyatını artırarak alıcıya aktarmak ileri, girdi fiyatını ya da ücreti düşürerek satıcıya aktarmak geri yansımadır. Vergiyi vergilenmeyen başka bir malın fiyatına yüklemek yan, zincirin sonunda vergiyi ilk ödeyene geri getirmek döner yansımadır. Dayanıklı varlıkta vergi varlığın fiyatına indirgenir: vergi amortismanı.Bir şeker fabrikasının sattığı ürüne yeni bir vergi konuyor. Vergiyi vergi dairesine fabrika ödeyecek; ama birkaç ay sonra marketteki şeker de pahalanıyor, pancar üreticisine ödenen fiyat da düşüyor. Vergiyi kim ödedi?
Kamu gelirleri ve vergi teorisi sayfasında gördük: dolaylı vergide kanuni mükellef vergiyi fiyata ekler, yükü başkası taşır. Bu aktarmaya yansıma denir. Üç kişiyi ayırmak gerekir: kanuni mükellef (kanunun vergiyi borçlandırdığı kişi), aracılar ve vergi yüklenicisi (verginin yükünü son olarak taşıyan, gelirinde fiilen azalma olan kişi). Yansıma yasal bir ekonomik süreçtir; vergiyi ödememek değil, yükünü başkasına geçirmektir.
Yansıma türleri
- İleri yansıma: Vergi satış fiyatına eklenir ve alıcıya, sonunda tüketiciye geçer. En yaygın biçimdir.
- Geri yansıma: Mükellef vergiyi girdi satıcılarına ya da emeğe geçirir: hammaddeyi daha ucuza almak, ücreti düşürmek. Pancar fiyatının düşmesi geri yansımadır.
- Yan (dolambaçlı) yansıma: Vergilenen malın fiyatı değişmez, mükellef yükü vergilenmeyen başka bir malın fiyatına bindirir; örneğin akaryakıta konan vergiyi istasyonun markette sattığı ürünlere yansıtması.
- Döner yansıma: Vergi zincir boyunca el değiştirdikten sonra ilk ödeyene, bu kez alıcı sıfatıyla geri döner.
Yansımayı ne kolaylaştırır?
Yansıma her zaman tam olmaz. Talep esnekliği düşükse, piyasada tekel gücü varsa, ekonomi genişleme dönemindeyse ve vergi bütün rakipleri birlikte kapsıyorsa yansıma kolaylaşır. Dolaylı vergiler kolay, kişisel durumu dikkate alan gelir vergisi zor yansır. Yansıtamayan üretici vergiyi verimliliğini artırarak ya da kârından feragat ederek “hazmetmek” zorunda kalır.
Vergi amortismanı: yük bir defada düşer
Toprak, bina, hisse senedi gibi getiri sağlayan dayanıklı varlıklara yeni ve sürekli bir vergi konunca varlığın net getirisi azalır; alıcılar bu yüzden daha düşük fiyat önerir. Fiyat, gelecekteki bütün vergilerin bugünkü değeri kadar düşer. Yıllık 12.000 TL kira getiren ve faizin %8 olduğu bir dairenin değeri 12.000 ÷ 0,08 = 150.000 TL'dir; yıllık 2.000 TL vergi gelince değer 10.000 ÷ 0,08 = 125.000 TL'ye iner. Bu vergi amortismanıdır (verginin kapitalizasyonu da denir): yükün tamamını vergi konulduğu anda malı elinde tutan taşır, sonraki alıcı vergiyi indirimli fiyatla “peşin” düşmüş olur. Vergi kaldırılırsa süreç ters işler ve varlığın değeri artar.
Nasıl sorulurBir senaryo verilir ve yansımanın türü sorulur; ya da yansımayı kolaylaştıran koşullar öncüllerle istenir.
TuzakYansımayı vergi kaçakçılığı ya da kaçınma saymaktır: yansımada vergi tam olarak ödenir, yalnız yükü el değiştirir. İkinci tuzak, amortismanda yükün her yıl yeni alıcıya geçtiğini düşünmektir; yük ilk sahipte kalır.
⇄Bilgi eşleştirme durum → kavram
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi verginin ileri yansımasını güçleştiren bir durumdur?