Okula uyum ve erken okuryazarlık: öğrenme yaklaşımları, hazırbulunuşluk ve ses bilinci

Okula başlarken uyumu desteklemeyi, ilkokula hazırbulunuşluğu, erken okuryazarlığın bileşenlerini ve okuma yazmaya hazırlık etkinliklerini öğren.

7 durakÖABT
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
YAKLAŞIM · ÖĞRENME

Öğrenme yaklaşımları: kim başlatıyor, kim yönetiyor?

Okul Öncesi ÖABT · Alan eğitimi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaProje yaklaşımı nedir? Katz ve Chard'a göre projenin aşamaları nelerdir?Bağlantılı konudan (Erken çocuklukta program yaklaşımları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Proje yaklaşımı, çocukların ilgisini çeken gerçek bir konunun bir grup tarafından günler ya da haftalar boyunca derinlemesine araştırılmasıdır. Lilian Katz ve Sylvia Chard yaklaşımı okul öncesi için sistemleştirdi. Proje üç aşamada ilerler: başlangıç (ön bilgi, sorular, konu ağı), araştırma (alan gezisi, uzman, gözlem, temsil) ve sonuç (paylaşım, sergi, değerlendirme).

Proje yaklaşımı (Katz ve Chard)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Okul öncesinde hangi öğrenme yaklaşımları kullanılır? Oyun temelli öğrenme, sorgulama, proje ve doğrudan öğretim arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Okul öncesinde dört öğrenme yaklaşımı öne çıkar: oyun temelli öğrenme (öğrenme oyunun içinde olur), sorgulamaya dayalı öğrenme (çocuğun sorusu tahmin ve gözlemle yanıtlanır), proje yaklaşımı (bir konu günler boyunca derinlemesine araştırılır) ve doğrudan öğretim (öğretmen kısa, açık bir modelle gösterir). Maarif Modeli okul öncesi programı oyun temelli ve çocuk merkezlidir.

Bu konunun sonunda: dört yaklaşımı vakadan ayırt edebilir, doğrudan öğretimin okul öncesinde nerede yerinde olduğunu söyleyebilirsin.

Pazartesi sabahı bahçede bir salyangoz bulunuyor. Bir çocuk “Evini nereden alıyor?” diye soruyor; öğretmen büyüteçleri getiriyor.

Bu sahne dört yoldan birine dönüşebilir. Salyangoz dramatik oyun merkezindeki “hayvan hastanesi” oyununa girerse oyun temelli öğrenme olur. Çocuklar tahmin edip büyüteçle gözlemlerse sorgulamadır; Erken çocuklukta fen eğitimi sayfasında bu döngüyü gördük. Merak haftalara yayılır, çocuklar salyangoz evi kurup uzmana sorar ve sergi açarsa projedir; Erken çocuklukta program yaklaşımları sayfasında Katz ve Chard'ın aşamalarını gördük. Öğretmen büyütecin nasıl tutulacağını kısaca gösterirse doğrudan öğretimdir.

Önce öğretmenin rolüne, sonra sürenin uzunluğuna bak; geriye çocuğun oyunu kalırsa yaklaşım oyun temellidir.Görsel: Sınav Defteri

Oyun temelli öğrenme serbest oyundan rehberli oyuna uzanır: rehberli oyunda yön yine çocuktadır, öğretmen bir soru, materyal ya da rolle oyunu hedefe doğru zenginleştirir. Doğrudan öğretim okul öncesinde günün ana yöntemi olmaz; makas tutmak, el yıkama sırası, yangın tatbikatı gibi açık model gereken durumlarda kısa ve yerinde kullanılır.

Akılda kalsın: Çocuğun oyunu: oyun temelli. Çocuğun “neden?”i: sorgulama. Haftalara yayılan merak: proje. Öğretmenin kısa gösterisi: doğrudan öğretim.
Sınavda

Nasıl sorulurBir etkinlik betimlenir ya da bir yaklaşımın özellikleri verilir; hangi öğrenme yaklaşımı olduğu sorulur.

TuzakTek günlük bir deneyi proje saymaktır; proje günler ya da haftalar süren, ürün ve paylaşımla biten bir araştırmadır. İkinci tuzak, doğrudan öğretimi okul öncesinde tümden yanlış saymaktır; kısa güvenlik ve beceri gösterilerinde yerindedir, sorun onu günün ana yöntemi yapmaktır.

?Soru çöz

Bir etkinliğin özellikleri şunlardır:
• Etkinlik bir çocuğun “Gölgemiz neden öğlen kısalıyor?” sorusuyla başlar.
• Çocuklar önce tahminlerini söyler, sonra bahçede gölgelerini sabah ve öğlen işaretleyip karşılaştırır.
• Etkinlik aynı gün, bulguların konuşulmasıyla biter.
Bu etkinlikte ağır basan öğrenme yaklaşımı hangisidir?

✓ C. Çocuğun sorusu, tahmin ve gözlemle sınama sorgulama döngüsüdür. A öğretmen bir beceriyi gösterip yaptırmıyor; B aynı gün biten çalışma proje değildir, proje günler ya da haftalar sürer; D etkinlik bir soruya yönelik araştırmadır, çocuğun kendi seçtiği oyun değil.

⇄Bilgi eşleştirme etkinlik ve yaklaşım

KAVRAM · DAP

Gelişimsel olarak uygun uygulama: yaşa, çocuğa, bağlama göre

Okul Öncesi ÖABT · Alan eğitimi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOkul öncesinde aylık eğitim planı ve günlük plan nasıl hazırlanır? Zenginleştirme ve destekleme nedir?Bağlantılı konudan (Okul öncesi eğitim programı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Öğretmen ay başında aylık eğitim planını hazırlar: yaş grubuna uygun tablodan o ayın alan becerilerini, öğrenme çıktılarını ve süreç bileşenlerini, eğilimleri, programlar arası bileşenleri, kavramları, belirli gün ve haftaları seçer. Günlük plan bu seçimi o günün etkinliklerine ve rutinlerine çevirir. Farklılaştırma iki yoldur: zenginleştirme beceriyi derinleştirir, destekleme geçici ve geri çekilen yardım verir.

Aylık plan, günlük plan, farklılaştırma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Gelişimsel olarak uygun uygulama (DAP) nedir? NAEYC'nin üç uygunluk boyutu nelerdir?

Kısa cevap: Gelişimsel olarak uygun uygulama (DAP), ABD'deki NAEYC'nin (Küçük Çocukların Eğitimi için Ulusal Dernek) öğretmen kararları için önerdiği çerçevedir. Öğretmen her kararda üç bilgiyi birlikte kullanır: yaş grubunun gelişim özellikleri (yaşa uygunluk), o çocuğun ilgi ve gereksinimi (bireysel uygunluk), ailenin kültürü ve toplumsal bağlam (kültürel uygunluk).

Bu konunun sonunda: DAP'in üç boyutunu vakada adlandırabilir, DAP'e ilişkin yaygın yanılgıları ayırt edebilirsin.

Aynı sınıfta dört yaşında iki çocuk: Eda makasla kesmeye başlamış, Ali makası henüz açıp kapayamıyor. Bir de evde Arapça konuşan, Türkçeyi yeni öğrenen Yusuf var.

Öğretmen üç bilgiye dayanır. Dört yaş çevresinde makas kullanmanın başladığını bilir: bu yaşa uygunluktur. Ali'ye yırtma ve hamurla el kaslarını güçlendiren seçenek, Eda'ya eğri çizgi kesme sunar: bu bireysel uygunluktur. Yusuf'un evdeki dilinden birkaç sözcüğü selamlaşma şarkısına katar: bu kültürel uygunluktur. Okul öncesi eğitim programı sayfasında gördüğümüz farklılaştırma, bu düşüncenin programdaki karşılığıdır.

DAP: yanılgı ve doğrusu
YanılgıDoğrusu
DAP'te öğretmen geri çekilir, çocuk ne isterse yaparÖğretmen ortamı planlar, gözlemler, gerektiğinde doğrudan gösterir
DAP dil ve matematik gibi içerikleri dışlarİçerik vardır; oyun ve somut yaşantıyla, gelişime uygun yoldan verilir
Aynı yaştaki herkese aynı etkinlik uygundurYaş bilgisi başlangıçtır; etkinlik her çocuğa göre uyarlanır
Ailenin dili ve kültürü sınıfın konusu değildirAilenin dili ve kültürü sınıfa taşınır
Akılda kalsın: DAP'in üç sorusu: Bu yaş ne yapabilir? Bu çocuk neye hazır, neyi seviyor? Bu aile ve toplum neyi anlamlı buluyor? Üçüne birden bakmadan karar verilmez.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğretmen kararı verilir; DAP'in hangi boyutunu yansıttığı ya da hangi uygulamanın DAP'e uymadığı sorulur.

TuzakDAP'i “her şeyi çocuğa bırakmak” diye okumaktır; DAP, öğretmen yönlendirmesiyle çocuğun seçimini dengeleyen bir karar verme biçimidir. İkinci tuzak, herkese aynı çalışma kâğıdını aynı sürede bitirtmeyi “yaşa uygun” saymaktır; bireysel uygunluk göz ardı edilir.

Sınavda işaretlekaynaklar boyutlara “yaş açısından”, “birey açısından” ve “sosyokültürel açıdan uygunluk” da der.

?Soru çöz

Bir öğretmenin uygulamaları şunlardır:
I. Sınıfın çoğu 48 aylık olduğu için uzun süre oturmayı gerektiren etkinlikleri kısa tutuyor.
II. Kalemi tutmakta zorlanan bir çocuğa kalın pastel ve büyük kâğıt veriyor.
III. Bütün çocukların aynı çalışma kâğıdını aynı sürede bitirmesini bekliyor.
Bu uygulamalardan hangileri gelişimsel olarak uygun uygulamayla tutarlıdır?

✓ A. I yaş grubunun dikkat süresini gözetir (yaşa uygunluk), II çocuğun gereksinimine göre malzeme sunar (bireysel uygunluk). III herkese aynı iş ve süreyi dayatır, bireysel farklılığı yok sayar; bu yüzden III'ü içeren B, C ve D yanlıştır.

✎Boşluk doldurma vakadaki boyutu adlandır

Öğretmen, 48–60 ay çocuklarının dikkat süresini bildiği için hikâyeyi kısa tutuyor; bu uygunluktur. Dinozorları çok seven Can için fen merkezine fosil kalıpları koyuyor; bu uygunluktur. Köyden gelen çocukların bildiği hasat türküsünü sınıfın şarkılarına katıyor; bu uygunluktur.

yaşa · bireysel · kültürel · akademik · ürün
PROGRAM · OKULA UYUM

Okula uyum: güvenli üsten sınıfa küçük adımlarla

Okul Öncesi ÖABT · Alan eğitimi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOkul öncesi çocukta korkular ve ayrılık kaygısı normal mi? Seçici konuşmazlık ve gece korkusu nedir?Bağlantılı konudan (Çocuk ruh sağlığı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Okul öncesinde karanlık, hayvan, gürültü ve hayali yaratık korkuları ile okula başlarken ayrılık kaygısı gelişime uygundur ve çoğu zamanla geçer. Kaygı yaşıtlarından belirgin biçimde yoğunsa, haftalarca sürüyor ve günlük yaşamı bozuyorsa dikkat ister. Seçici konuşmazlıkta çocuk evde konuşur ama okulda konuşmaz. Gece korkusunda çocuk uykunun ilk saatlerinde çığlıkla uyanır ve sabah hatırlamaz.

Korkular, kaygı, uyku sorunları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Okul öncesinde okula uyum süreci nasıl planlanır? Oryantasyon ve kademeli uyum nedir?

Kısa cevap: Okula uyum, çocuğun ve ailenin okulun insanlarını, mekânını ve işleyişini tanıyıp orada kendini güvende hissetmesi sürecidir. Okulun ilk günlerinde çocuk ve aile için oryantasyon yapılır; uyum kademeli ilerler: kısa sürelerle başlanır, aile giderek geri çekilir. Kısa ve öngörülebilir veda, tutarlı rutin ve aynı öğretmenin karşılaması ayrılığı kolaylaştırır.

Bu konunun sonunda: kademeli uyumun adımlarını sıralayabilir, bir uyum vakasında uyumu zorlaştıran uygulamayı bulabilirsin.

Eylülün ilk sabahı. Kapıda annesinin eteğine sarılan Zeynep, köşede sessizce bloklara bakan Arda, sınıfa koşup oyuncak dolabını açan Efe.

Üç çocuk, üç ayrı uyum. Okul öncesi, pek çok çocuk için aileden ayrı geçen ilk düzenli deneyimdir. Dil ve sosyal-duygusal gelişim sayfasında öğretmenin çocuk için ikinci bir güvenli üs olabileceğini, Çocuk ruh sağlığı sayfasında ayrılık kaygısının okul başında olağan olduğunu gördük. Uyum planı bu iki bilgiye dayanır.

Uyumu kolaylaştıran ve zorlaştıran uygulamalar
KolaylaştırırZorlaştırır
Kısa, her gün aynı veda: “Öğle yemeğinden sonra geleceğim”Çocuk oyuna dalınca habersiz çıkıp gitmek
Evden getirilen oyuncak ya da aile fotoğrafı“Ağlarsan annen gelmez” gibi tehditler
Kademeli süre: önce birkaç saat, sonra tam günİlk gün tam gün ve kalabalık etkinlik
Aynı öğretmenin karşılaması, tutarlı rutinHer gün değişen karşılayan ve akış

Oryantasyon ve aile

Maarif Modeli okul öncesi programında uyum çalışmaları, çocuğun okulu ve okuldaki insanları tanımasını, kuralları benimseyip kendini güvende hissetmesini ve bir üst kademeye hazırlanmasını hedefler. Uyum ailenin de sürecidir: ilk günlerde ailelere okul ve eğitim süreci tanıtılır, uyumdaki rolleri konuşulur. Ayrılık güçlüğü haftalarca sürer, çocuk yemek ve uyku gibi günlük işlerini aksatırsa öğretmen rehber öğretmen ve aileyle birlikte destek planlar.

Akılda kalsın: Uyumun üç anahtarı: önceden tanıt, kısa ve hep aynı veda, kademeli süre. Kaçarak gitmek bugünü kolaylaştırır, yarını zorlaştırır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir uyum vakası verilir; öğretmenin ya da ailenin hangi uygulamasının uyumu zorlaştırdığı ya da hangi ilkenin göz ardı edildiği sorulur.

TuzakÇocuk oyuna dalınca ailenin sessizce çıkmasını ağlamayı önleyen doğru davranış saymaktır; çocuğun güvenini sarsar, ertesi sabahki ayrılığı zorlaştırır. İkinci tuzak, uyumu yalnız çocuğa ait sanmaktır; aile de oryantasyonun hedefidir.

?Soru çöz

Selin Öğretmen eylül ayında 36–48 ay grubunu karşılar. Okul açılmadan önce velilerle bir toplantı yapmamış, çocuklar için sınıf ve okul gezisi de düzenlememiştir. İlk gün bütün çocuklar sabahtan akşama kadar okulda kalır; gün boyunca kalabalık grup etkinlikleri birbirini izler. Mira sabah annesinden ayrılırken ağlamaya başlayınca öğretmen anneye “Siz çaktırmadan çıkın, o oyuna dalınca unutur” der. Ertesi sabah Mira kapıda annesini bırakmak istemez ve uzun süre ağlar. Öğretmen, ağlamayı sürdüren çocukların ailelerine birkaç gün çocuklarını okula getirmemelerini önerir. Selin Öğretmen'in uygulamalarıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ D. Vakada sınıf ve okul gezisinin düzenlenmediği açıkça söyleniyor; bu yüzden D söylenemez. A veli toplantısı yapılmamış, aile hazırlanmamış; B ilk gün tam gün ve kalabalık etkinlikle başlanmış, süre kademeli artırılmamış; C “çaktırmadan çıkın” habersiz ayrılmadır ve Mira'nın ertesi sabahki direnci bunun sonucudur.

↕Sıralama kademeli uyum

  1. Aile kısa bir vedayla ayrılıyor, söylediği saatte geri dönüyor
  2. Okul açılmadan çocuk ve ailesi sınıfı geziyor, öğretmenle tanışıyor
  3. Çocuk tam gün kalıyor; aileyle günlük kısa bilgi paylaşımı sürüyor
  4. İlk günler çocuk birkaç saat kalıyor, aile okulda bekliyor
KAVRAM · HAZIRBULUNUŞLUK

Hazırbulunuşluk: okumayı bilmek değil, öğrenmeye hazır olmak

Okul Öncesi ÖABT · Alan eğitimi · Okuma 3 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOkul öncesinde öz bakım becerileri nelerdir? Çocuk ne zaman kendi giyinir, tuvalet eğitimi ne zaman başlar?Bağlantılı konudan (Dil ve sosyal-duygusal gelişim). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Öz bakım becerileri çocuğun yemek, giyinmek, tuvalet ve temizlik gereksinimlerini kendi başına karşılamasıdır. Çocuk giysiyi giymeden önce çıkarmayı öğrenir; düğme yaklaşık dört, bağcık beş-altı yaşta gelir. Tuvalet kontrolü olgunlaşmaya bağlıdır; gündüz denetimi gece denetiminden önce kazanılır. Öğretim küçük adımlara bölünür ve zorlamadan yapılır.

Öz bakım: yeme, giyinme, tuvalet

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İlkokula hazırbulunuşluk nedir, hangi gelişim alanlarını kapsar? Okul öncesinden ilkokula geçiş nasıl desteklenir?

Kısa cevap: İlkokula hazırbulunuşluk, çocuğun yeni öğrenmelere bilişsel, dil, motor, sosyal-duygusal ve öz bakım bakımından hazır olması ve öğrenmeye merak, dikkat ve sebatla yaklaşmasıdır. Tek bir test puanı ya da takvim yaşı değildir; okuma bilmek ön koşulu değildir. Geçişte yalnız çocuk değil, onu karşılayan okul ve aile de hazır olmalıdır.

Bu konunun sonunda: hazırbulunuşluk alanlarını bir çocuğun davranışından adlandırabilir, hazırbulunuşluğa ilişkin yanılgıları ayırt edebilirsin.

Mayıs veli toplantısında bir baba soruyor: “Oğlum harfleri bilmiyor, birinci sınıfa hazır değil mi?” Öğretmen gelişim raporunu açıyor.

Raporda harf yok. Çocuğun yönergeyi izleyip izlemediği, işini bitirene kadar sürdürüp sürdürmediği, sırasını bekleyip bekleyemediği, ceketini tek başına giyip giymediği, kalemi nasıl tuttuğu yazıyor. Hazırbulunuşluk bu becerilerin toplamıdır; birinci sınıfta okuma-yazma bu temelin üstüne kurulur.

Hazırbulunuşluğun alanları
AlanBirinci sınıfa yaklaşan çocukta örnek
BilişselBirkaç adımlı yönergeyi izler, dikkatini bir süre sürdürür
Dilİsteğini ve duygusunu sözle anlatır, bir olayı sırasıyla aktarır
MotorKalemi üç parmakla tutar, makas kullanır, top yakalar
Sosyal-duygusalSırasını bekler, öfkesini yatıştırır, yardım ister
Öz bakımTuvalet, giyinme ve beslenmede kendi işini görür
Öğrenmeye yaklaşımMerak eder, zorlanınca vazgeçmez, yeni işe isteklidir

UNICEF hazırbulunuşluğu üç yönlü anlatır: hazır çocuk, hazır okul, hazır aile. Geçişi kolaylaştıran uygulamalar ilkokulu ziyaret etmek, birinci sınıf öğretmeniyle tanışmak, okul oyunu oynamak ve aileyi geçiş konusunda bilgilendirmektir.

Akılda kalsın: Hazırbulunuşluk harf değildir; yönerge, dikkat, sebat, sıra, öz bakım ve kalem tutuşudur. Hazır çocuk + hazır okul + hazır aile.
Sınavda

Nasıl sorulurBir çocuğun davranışı verilip hangi hazırbulunuşluk alanına girdiği ya da hangisinin hazırbulunuşluk ölçütü olmadığı sorulur.

TuzakHarf ve sayı yazabilmeyi hazırbulunuşluk ölçütü saymaktır; okul öncesinde bunlar öğretilmez, ölçüt hazırlık becerileridir. İkinci tuzak, hazırbulunuşluğu yalnız takvim yaşıyla ölçmektir; aynı yaştaki çocuklar farklı alanlarda farklı yerdedir.

?Soru çöz

Okul öncesi öğretmeni, ilkokula geçecek çocukların hazırbulunuşluğunu değerlendirirken aşağıdakilerden hangisini bir ölçüt olarak kullanmamalıdır?

✓ B. Okul öncesinde harf ve yazma öğretilmediği için harf bilgisi hazırbulunuşluk ölçütü olamaz. A bilişsel alan ve öğrenmeye yaklaşımın, C öz bakımın, D sosyal-duygusal alanın göstergesidir; üçü de birinci sınıfa geçişte gözlenir.

⇄Bilgi eşleştirme davranış ve alan

BECERİ · SESBİLGİSEL FARKINDALIK

Sesbilgisel farkındalık: sözcükten sese, kulakla

Okul Öncesi ÖABT · Alan eğitimi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNinni, tekerleme, sayışmaca, parmak oyunu, bilmece ve yanıltmaca nedir? Okul öncesinde ne işe yarar?Bağlantılı konudan (Erken çocukluk dönemi edebiyatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bunlar çoğu anonim, kuşaktan kuşağa sözlü aktarılan kısa türlerdir. Ninni çocuğu uyutmak için ezgiyle söylenir; tekerlemede anlamdan çok ses, uyak ve ritim öndedir; sayışmaca oyunda ebeyi belirler; parmak oyunu sözle birlikte el ve parmak hareketi içerir; bilmecede bir şey dolaylı özellikleriyle anlatılıp sorulur; yanıltmaca, söylenmesi zor ses dizileriyle dili dolaştırır.

Ninni, tekerleme, sayışmaca, bilmece

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Erken okuryazarlık nedir? Sesbilgisel farkındalığın basamakları nelerdir?

Kısa cevap: Erken okuryazarlık, çocuğun okuma-yazmayı öğrenmeden önce yazılı dile ilişkin edindiği bilgi ve becerilerdir; okuma-yazma öğretimi değildir. Bileşenlerinden sesbilgisel farkındalık, konuşma dilinin daha küçük ses birimlerinden oluştuğunu fark etmektir ve büyükten küçüğe ilerler: sözcük, hece, uyak, ilk ses, son ses. Tamamen işitseldir; harf bilgisi gerektirmez.

Bu konunun sonunda: sesbilgisel farkındalığın basamaklarını sıralayabilir, bir oyunun hangi basamağı çalıştırdığını söyleyebilir, bu beceriyi harf bilgisinden ayırabilirsin.

Halkada öğretmen “ka-ra-pu-ze” diye her heceye bir alkış vuruyor; çocuklar sayıyor: dört. Sonra soruyor: “Kedi ile ne uyaklı?” Ece hemen yanıtlıyor: “Dedi!”

Eskiden okumaya hazırlık için çocuğun olgunlaşması beklenirdi (okuma hazırlığı görüşü). Erken okuryazarlık görüşüne göre okuryazarlık, çocuğun kitapla, yazıyla ve konuşmayla karşılaştığı ilk günden başlar. Okul öncesi eğitim programı sayfasında Türkçe alanında yazma becerisinin yerini erken okuryazarlığın aldığını gördük. Programda sesbilgisel farkındalık yaşla genişler: 36–48 ayda iki sözcüklü cümle ve iki heceli sözcük, 48–60 ayda üç sözcük, üç hece, uyak ve ilk ses, 60–72 ayda dört sözcük, dört hece ve son ses.

Merdivenin hiçbir basamağında harf yok: hepsi kulakla yapılır. Son basamak (ilk ve son ses) okul öncesinin sonuna, 60–72 aya düşer.Görsel: Sınav Defteri

Sanat ve müzik eğitimi sayfasında adları hecelerine göre alkışlamayı ritim olarak gördük; aynı alkış burada heceyi duyurur. Ses, harf adıyla değil sesin kendisiyle söylenir: “kedi” /k/ sesiyle başlar.

Akılda kalsın: Kulak önce büyük parçayı duyar: sözcük → hece → uyak → ilk ses → son ses. Göz ve harf gerekmez; sesbilgisel farkındalık karanlıkta da çalışılır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir oyun betimlenir ve hangi basamağı çalıştırdığı sorulur ya da basamaklar sıralatılır.

TuzakSesbilgisel farkındalığı harf öğretimiyle karıştırmaktır; harf yazdırmak ya da harf adı ezberletmek bu beceri değildir. İkinci tuzak, uyakla ilk sesi karıştırmaktır: uyak sözcük sonundaki ses benzerliğidir (kedi-dedi), ilk ses sözcüğün başındadır (kedi-kapı).

Sınavda işaretleprogram “ses bilgisel farkındalık” diye ayrı yazar; kaynaklarda “fonolojik farkındalık” da geçer.

?Soru çöz

Öğretmenin halka zamanındaki oyunları şunlardır:
I. “Kapı, kalem, kuş… Hepsi hangi sesle başlıyor?”
II. “Bal ile hangisi uyaklı: dal mı, süt mü?”
III. “Karpuz sözcüğünü söylerken kaç kez alkışlarız?”
Bu oyunların çalıştırdığı sesbilgisel farkındalık basamakları sırasıyla hangisidir?

✓ A. I sözcüklerin başındaki ortak sesi, yani ilk sesi; II sözcük sonundaki ses benzerliğini, yani uyağı; III kar-puz diye alkışlanan heceyi çalıştırır. B ve D I ile III'ün yerini karıştırır; C II'yi heceye, III'ü uyağa yazar.

↕Sıralama kolaydan zora

  1. “Masa” ile uyaklı bir sözcük buluyor: “kasa”
  2. “Ali top attı” cümlesinde kaç sözcük olduğunu sayıyor
  3. “Elma” sözcüğünün hangi sesle bittiğini söylüyor
  4. “Ke-le-bek” sözcüğünü alkışlayarak hecelerine ayırıyor
BECERİ · YAZI FARKINDALIĞI

Yazı farkındalığı: yazının bir anlamı, yönü ve işi var

Okul Öncesi ÖABT · Alan eğitimi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKaba motor ve ince motor gelişim nedir? Çocuk kaç aylıkken oturur, yürür, sıçrar? Temel hareket becerileri nelerdir?Bağlantılı konudan (Fiziksel ve bilişsel gelişim). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kaba motor beceriler büyük kasları kullanır (oturma, yürüme, koşma, sıçrama); ince motor beceriler küçük kasları ve el-göz koordinasyonunu ister (kavrama, boncuk dizme, makas, kalem). Çocuk yaklaşık 6–8 ayda desteksiz oturur, 12–15 ayda yürür, 4 yaş dolayında tek ayak üstünde durur. Temel hareket becerileri yer değiştirme, denge ve nesne kontrolüdür.

Kaba ve ince motor gelişim

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yazı farkındalığı nedir? Okul öncesinde okuma öncesi ve yazma öncesi beceriler nelerdir?

Kısa cevap: Yazı farkındalığı, çocuğun yazıyı resim ve logodan ayırt etmesi, yazının bir anlam taşıdığını, soldan sağa ve yukarıdan aşağı okunduğunu ve iletişim için kullanıldığını fark etmesidir. Okuma öncesi beceriler kitabı doğru tutmak, sayfa çevirmek ve kitabın bölümlerini tanımaktır; yazma öncesi beceriler uygun oturuş, üç parmakla kalem tutuşu ve ince motor kontroldür.

Bu konunun sonunda: yazı farkındalığını, sözcük-harf ilişkisini, okuma ve yazma öncesi becerileri vakada ayırt edebilir, yazılı çevrenin bunları nasıl desteklediğini söyleyebilirsin.

Market oyununda Defne bir kutuyu gösteriyor: “Bak, burada süt yazıyor!” Okuyamıyor; kutudaki resmi ve yazıyı birlikte tanıyor.

Defne yazının bir şey söylediğini biliyor: bu yazı farkındalığıdır. Program bu beceriyi yaşla basamaklandırır: önce logo ve amblemler arasından yazıyı ayırt etmek, sonra yazının yönünü göstermek ve yazıya neden gerek duyulduğunu söylemek, en son nokta ve soru işareti gibi işaretlerin varlığını fark etmek.

Dört beceri, dört davranış
BeceriÇocukta görünüşü
Yazı farkındalığıLogodan yazıyı ayırır; parmağıyla yazının soldan sağa gittiğini gösterir
Sözcük-harf ilişkisiSözcüklerin harflerden oluştuğunu söyler; adının ilk harfinin büyük yazıldığını fark eder
Okuma öncesiKitabı doğru tutar, sayfayı tek tek çevirir; ön kapağı, yazarı, resimleyeni gösterir
Yazma öncesiMasada dik oturur, kalemi üç parmakla tutar ve tutuşu sürdürür

Sözcük-harf ilişkisinde amaç harf adlarını ya da bütün harfleri öğretmek değil, harflerin varlığını ve farklı biçimlerini fark ettirmektir. Yazma öncesi becerinin dayanağı ince motor gelişimdir; Fiziksel ve bilişsel gelişim sayfasında gördüğümüz parmak kontrolü hamur, boncuk, makas ve serbest çizimle güçlenir. Bunları besleyen ortam yazılı çevredir: merkezlerin adları, dolaptaki çocuk adı, günlük akış panosu, çocuğun anlattığını öğretmenin yazıp okuduğu notlar.

Akılda kalsın: Yazı farkındalığı “yazı bir şey söyler”, sözcük-harf ilişkisi “sözcük harflerden oluşur”, okuma öncesi “kitap böyle tutulur”, yazma öncesi “kalem böyle tutulur”. Hiçbiri harf yazmak değildir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir çocuğun davranışı verilip hangi erken okuryazarlık becerisini gösterdiği sorulur.

TuzakKitabın kapağını ve yazarını göstermeyi yazı farkındalığı saymaktır; kitabın yapısını tanımak okuma öncesi beceridir, yazı farkındalığı yazının anlamı, yönü ve işleviyle ilgilidir. İkinci tuzak, yazma öncesi beceriyi harf ya da çizgi yazdırmak diye okumaktır; o, oturuş, kalem tutuşu ve ince motor kontrolüdür.

✎Boşluk doldurma vakadaki beceriyi adlandır

Kerem süt kutusundaki markanın resmini değil, altındaki yazıyı gösterip “Burada yazı var” diyor; bu davranış gösterir. Elif ters tutulan kitabı çevirip “Önce bu kapak” diyor; bu becerisidir. Can masada dik oturup kalemi üç parmağıyla tutuyor; bu becerisidir.

yazı farkındalığı · okuma öncesi · yazma öncesi · sesbilgisel farkındalık · harf bilgisi

?Soru çöz

Öğretmen öğrenme merkezlerine adlarını yazıyor, çocukların dolaplarına adlarını yapıştırıyor; her sabah çocukların söylediği hava durumunu panoya yazıp parmağıyla izleyerek okuyor. Öğretmenin bu uygulamalarla öncelikle desteklediği beceri hangisidir?

✓ C. Etiketli sınıf ve sözün yazıya geçirilip parmakla izlenerek okunması, yazının anlam taşıdığını ve bir yönü olduğunu gösteren yazılı çevredir. A işitsel bir beceridir, yazı gerektirmez; B oturuş ve kalem tutuşuyla ilgilidir; D yeni sözcüklerle zenginleşir, burada amaç yazıyı fark ettirmek.
ETKİNLİK · OKUMA YAZMAYA HAZIRLIK

Okuma yazmaya hazırlık: zengin sözcük, iyi anlatı, harfsiz bir hazırlık

Okul Öncesi ÖABT · Alan eğitimi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEtkileşimli kitap okuma (diyalojik okuma) nedir? Okuma öncesi, sırası ve sonrasında öğretmen ne yapar?Bağlantılı konudan (Erken çocukluk dönemi edebiyatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Etkileşimli okumada yetişkin kitabı baştan sona okumak yerine çocukla kitap üzerine konuşur; zamanla anlatıcı çocuk olur. Grover Whitehurst'ün geliştirdiği diyalojik okumada yetişkin çocuğu konuşmaya teşvik eder, cevabını değerlendirir, genişletir ve yeni biçimini tekrar ettirir. Okumadan önce kapak ve başlıkla tahmin, okurken soru ve resim inceleme, okuduktan sonra yeniden anlatma ve yaşamla ilişkilendirme yapılır.

Etkileşimli (diyalojik) okuma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Okul öncesinde okuma yazmaya hazırlık nasıl yapılır? Okul öncesinde neden harf ve okuma-yazma öğretilmez?

Kısa cevap: Okuma yazmaya hazırlık, okul öncesinde harf ve okuma-yazma öğretmeden; sözcük dağarcığını, dinlemeyi, anlatı becerisini, sesbilgisel ve yazı farkındalığını ve ince motor kontrolü oyunla geliştirmektir. Harf yazdırmak, harf adı ezberletmek ve çalışma kâğıdıyla okuma öğretmek önerilmez; okuma-yazma birinci sınıfta, sistemli bir yöntemle öğretilir.

Bu konunun sonunda: okuma yazmaya hazırlık etkinliklerini amacına göre sınıflayabilir, okul öncesinde harf öğretiminin neden önerilmediğini açıklayabilirsin.

Bir veli öğretmene bir alıştırma kitabı uzatıyor: “Komşunun kızı anaokulunda okumayı söktü. Bizimkine de harf yazdıralım mı?”

Öğretmenin cevabı hayırdır ve gerekçesi vardır. Okul öncesinde okuma-yazma öğretilmez; harf-ses eşlemesi ve yazma birinci sınıfta, öğretmenin izlediği yöntemle sistemli biçimde öğretilir. El kasları hazır olmadan başlayan zorlamalı harf çalışması yanlış kalem tutuşuna, kaygıya ve okumadan soğumaya yol açabilir. Erken çocuklukta program yaklaşımları sayfasında Montessori'de hazır olan çocuğun harflere erken başlayabildiğini gördük; Maarif Modeli okul öncesi programı ise okuma-yazma öğretmez, yalnız hazırlık becerilerini destekler.

Okuma yazmaya hazırlık etkinlikleri
AmaçEtkinlik örneği
Sözcük dağarcığıEtkileşimli kitap okuma; yeni sözcüğü gün içinde yeniden kullanma
Anlatı becerisiResimli kartları sıralayıp anlatma; hikâyeyi yeniden anlatma
Sesbilgisel farkındalıkHece alkışı, uyak oyunu, ilk ses avı
Yazı farkındalığıEtiketli sınıf; çocuğun anlattığını yazıp okuma
Yazma öncesiHamur, boncuk, makas; kumda ve büyük kâğıtta serbest çizim

Erken çocukluk dönemi edebiyatı sayfasında gördüğümüz etkileşimli okuma, sözcük dağarcığının ve anlatının en güçlü kaynağıdır. Bu hazırlığın ilkokulda nasıl sürdüğü Sınıf Öğretmenliği (ÖABT) serisindeki İlk okuma yazma öğretimi sayfasında anlatılır.

Akılda kalsın: Okul öncesinde okuma yazmaya hazırlık sözle, kulakla, elle ve kitapla yapılır; kalemle harf yazarak yapılmaz.
Sınavda

Nasıl sorulurBir okuma yazmaya hazırlık uygulaması verilir; hangisinin programla çeliştiği ya da öğretmenin göz ardı ettiği ilke sorulur.

TuzakHarf yazdırılan çalışma kâğıdını “hazırlık” saymaktır; okul öncesinde okuma-yazma öğretilmez. İkinci tuzak, Montessori'deki erken okuma-yazmayı güncel programın uygulaması sanmaktır.

Hepsi bir arada: öğrenme yaklaşımları, okula uyum ve erken okuryazarlık
KonuÖzüSınavın ipucu
YaklaşımlarOyun temelli, sorgulama, proje, doğrudan öğretimHaftalara yayılan araştırma projedir
DAPYaşa, bireye, kültüre uygunlukDAP öğretmeni geri çekmez
Okula uyumOryantasyon, kademeli süre, kısa vedaHabersiz gitmek uyumu zorlaştırır
HazırbulunuşlukAltı alan; hazır çocuk, okul, aileHarf bilmek ölçüt değildir
Sesbilgisel farkındalıkSözcük → hece → uyak → ilk ses → son sesİşitseldir, harf gerekmez
Yazı farkındalığıYazının anlamı, yönü, işleviKapak ve yazar okuma öncesidir
HazırlıkSözcük, anlatı, ses, yazı, ince motorHarf yazdırmak programla çelişir
  • □ Dört öğrenme yaklaşımını bir etkinlikten ayırt edebiliyorum.
  • □ DAP'in üç boyutunu vakada adlandırabiliyorum.
  • □ Kademeli uyumun adımlarını ve uyumu zorlaştıran davranışları sayabiliyorum.
  • □ Hazırbulunuşluk alanlarını bir çocuğun davranışından tanıyabiliyorum.
  • □ Sesbilgisel farkındalık basamaklarını kolaydan zora sıralayabiliyorum.
  • □ Yazı farkındalığını okuma ve yazma öncesi becerilerden ayırabiliyorum.
  • □ Okul öncesinde harf öğretiminin neden önerilmediğini açıklayabiliyorum.

?Soru çöz

Öğretmen ailelerin isteği üzerine her sabah çocuklara bir harf tanıtıyor, harfi çalışma kâğıdında satır boyunca yazdırıyor ve en düzgün yazanın kâğıdını panoya asıyor. Öğretmenin göz ardı ettiği ilke hangisidir?

✓ D. Harf tanıtıp satır satır yazdırmak okuma-yazma öğretimidir; okul öncesinde yalnız hazırlık becerileri desteklenir. A aileyi dinlemek kendi başına yanlış değildir, sorun isteğin programla çelişmesidir; B sergileme bir ilke ihlali değildir; C rutinlerle ilgili bir eksik anlatılmıyor.

⇄Bilgi eşleştirme etkinlik ve amaç

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Sabah sınıfa giren çocuklar pencerede bir örümcek ağı fark edip heyecanlanır. Öğretmen o gün için planladığı etkinliği erteler; çocuklarla ağı büyüteçle inceler, “Örümcek ağı nasıl örüyor olabilir?” diye sorar. Öğretmenin bu uygulaması en çok hangisiyle açıklanır?

✓ D. İnceleme önceden planlanmamış, çocukların o anki merakından doğmuş; öğretmen fırsatı fark edip soruyla genişletmiş. A planlı etkinlik önceden hazırlanır, burada plan ertelenmiş; B serbest keşifte çocuk merkezdeki materyalle kendi başına çalışır; C sınıf dışına amaçlı bir çıkış yok.Kaynak: Erken çocuklukta fen eğitimi · Fen etkinliği türleri ve fen merkezi

?Soru 2

Öğretmen “sayılar” etkinliğine çalışma kâğıdıyla başlar: çocuklardan sayfadaki rakamların üzerinden geçmelerini ve her rakamı satır boyunca yazmalarını ister. Sınıfta hiçbir nesne kullanılmaz. Öğretmenin göz ardı ettiği ilke hangisidir?

✓ C. Öğretmen nesne ve resim basamaklarını atlayıp doğrudan rakamla (soyut) başlamış. A matematik dili vakada konu edilmiyor; B çocuklar zaten tek tek çalışıyor, bu bir eksik değil; D süreye dair bilgi verilmiyor, sorun basamağın atlanmasıdır.Kaynak: Erken çocuklukta matematik eğitimi · Erken matematiğin ilkeleri

?Soru 3

Hava durumu çalışmasında öğretmen Ela'nın davranışlarını not eder:
• Sınıfın bir haftalık hava çizelgesine bakıp “Beş gündür sabah bulut, öğleden sonra yağmur var” der.
• Henüz gelmemiş olan yarın için “Öğleden sonra yine yağmur yağar” der.
• Ertesi gün pencereye koşup söylediğinin çıkıp çıkmadığına bakar.
Ela, Maarif Modeli okul öncesi programındaki hangi fen becerisini kullanmıştır?

✓ A. Ela henüz olmamış bir sonucu söylüyor, dayanağı da bir haftalık kayıt: veriye dayalı tahmin. B o anki ipucuna (gökteki bulut) dayanır; C olmuş bir durumu açıklar, ileriye bakmaz; D bir düşünceyi veriyle gerekçelendirir, sonuç kestirmez.Kaynak: Erken çocuklukta fen eğitimi · Tahmin, çıkarım, kanıt ve model

?Soru 4

Matematik merkezinde gözlenen davranışlar:
I. Ahmet zarın üstündeki dört noktayı görür görmez saymadan “dört” der.
II. Elif masadaki yedi kalemi tek tek dokunarak sayar.
III. Mert kartta üstte üç, altta iki nokta görünce “üç ve iki, beş” der.
Hangilerinde bir bakışta sayılama vardır?

✓ B. Ahmet dördü doğrudan görüyor (algısal), Mert tanıdığı iki küçük grubu birleştiriyor (kavramsal sayılama). A eksiktir, III de saymadan yapılmıştır; C ve D II'yi içerir, oysa nesnelere tek tek dokunmak saymadır.Kaynak: Erken çocuklukta matematik eğitimi · Sayı hissi ve bir bakışta sayılama

?Soru 5

Beş yaşındaki bir çocuğun resminde şunlar görülüyor:
I. Bütün figürler kâğıdın altına çekilmiş düz bir çizginin üstünde sıralanmış.
II. Anne, yanındaki evden daha büyük çizilmiş.
III. Evin duvarının arkasındaki yatak ve oyuncaklar görünüyor.
Bu özelliklerden hangileri şema öncesi dönem resmiyle tutarlıdır?

✓ D. Önemli olanı büyük çizmek abartma, duvarın arkasındakini göstermek saydamlıktır; ikisi de şema öncesi resimde görülür. I'deki taban çizgisi şematik dönemin işaretidir: A, B ve C bu öncülü içerdiği için yanlıştır.Kaynak: Sanat ve müzik eğitimi · Şema öncesi dönem ve resmin özellikleri

?Soru 6

Elma incelenen bir etkinlikte çocukların söyledikleri:
I. “Bu elma kırmızı ve parlak.”
II. “Elmanın içinde kurt var, çünkü kabuğunda küçük bir delik var.”
III. “Elimde tutunca bu elma şu armuttan daha ağır geliyor.”
Bu ifadelerden hangileri yalnız duyularla elde edilen veriye dayanır?

✓ D. Renk ve parlaklık (I) görme, iki meyveyi elde tartmak (III) dokunma duyusuyla elde edilen veridir. A eksiktir, III de duyuya dayanan bir karşılaştırmadır; B ve C II'yi içerir, oysa görülmeyen kurda delikten varmak gözlem değil çıkarımdır.Kaynak: Erken çocuklukta fen eğitimi · Temel bilimsel süreç becerileri

?Soru 7

Ölçme etkinliğinde çocukların söyledikleri:
I. “Benim ipim Ayşe'ninkine eşit, Ayşe'ninki de Can'ınkine; o zaman benimki Can'ınkine eşit.”
II. “Kalemi masanın öbür ucuna götürdük ama boyu değişmedi.”
III. “Ataşla ölçünce 10, kitapla ölçünce 2 çıktı, çünkü kitap ataştan büyük.”
Bu ifadelerden hangileri ölçmeye ilişkin bir kavramın kazanıldığını gösterir?

✓ D. I üçüncü ip aracılığıyla karşılaştırma, yani geçişlilik; II yer değişince uzunluğun aynı kalması, yani korunum; III birim büyüdükçe sayının küçülmesi, yani birim ve sayı ilişkisidir. A ve B III'ü, C de I'i dışarıda bırakır; üç ifadenin her biri bir ölçme kavramıdır.Kaynak: Erken çocuklukta matematik eğitimi · Ölçme ve veri

?Soru 8

Müze gezisinde bir tablonun önünde öğretmen çocuklara şunları sorar:
I. “Bu tabloda neler görüyorsunuz?”
II. “Sizce ressam bu resimle ne anlatmak istemiş?”
III. “Bu tabloyu beğendiniz mi, neden?”
Sorular Feldman'ın eser inceleme basamaklarıyla eşleştirildiğinde hangisi doğru olur?

✓ C. Görüleni söyletmek betimleme, anlamı sormak yorumlama, beğeniyi gerekçesiyle istemek yargılamadır. A görüleni saymak çözümleme değildir; çözümleme renk ve biçimin nasıl düzenlendiğine bakar. B anlam sorusunu çözümlemeye yazar; D yorumlama ile yargılamanın yerini değiştirir.Kaynak: Sanat ve müzik eğitimi · Sanat teknikleri, malzeme ve eser inceleme

?Soru 9

Öğretmen metalofonun uzun çubuklarına vurunca çocuklar ayı gibi yere çömeliyor, kısa çubuklarına vurunca kuş gibi parmak uçlarında kollarını açıyor. Öğretmen her vuruşta aynı güçle ve aynı hızda çalıyor. Bu etkinlikte çalışılan müziksel özellik hangisidir?

✓ D. Uzun çubuk kalın, kısa çubuk ince ses verir; çocuklar kalın-ince farkını hareketle gösteriyor. A hız değişmiyor; B vuruş gücü aynı, ses kuvvetlenip hafiflemiyor; C çalgı değişmediği için ses rengi de aynı.Kaynak: Sanat ve müzik eğitimi · Ritim, müziğin ögeleri, çalgılar ve hareket

?Soru 10

Ayla Öğretmen, 48–60 ay grubunda Anneler Günü için bir sanat etkinliği planlar. Etkinlikten önce kendi yaptığı karanfil modelini masanın ortasına koyar ve çocuklara önceden kestiği, aynı büyüklükte yeşil sap, pembe yaprak ve kartonları dağıtır. Her parçanın nereye yapıştırılacağını tek tek gösterir; çocuklar onu adım adım izler. Etkinlik sırasında Kerem yaprakları mor boyar ve sapı kartonun köşesine eğik yapıştırır. Öğretmen “Karanfil pembe olur, sapı da ortada durur; gel birlikte yeniden yapalım” der. Gün sonunda bütün karanfiller panoya yan yana asılır ve birbirine çok benzer. Ayla Öğretmen'in bu etkinlikte göz ardı ettiği ilke aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Model, hazır parçalar ve rengin düzeltilmesi herkesi aynı ürüne götürür; çocuğun seçimi ve kendi ifadesi yok sayılır. B malzemenin güvenliğiyle ilgili bir sorun anlatılmıyor; C bir günü konu almak kendi başına yanlış değildir; D karanfiller panoya asılmış, sergileme yapılmıştır; sorun ürünlerin birbirinin aynısı olmasıdır.Kaynak: Sanat ve müzik eğitimi · Süreç odaklı sanat ve öğretmenin tutumu
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Okul Öncesi ÖABT soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler, sondaki karma tekrar ve tekrar listenle kendini dene.
Soru çöz →