Çocuk hakları: BM sözleşmesi, temel ilkeler ve çocuğu koruma

Çocuk haklarının tarihini, BM sözleşmesinin temel ilkelerini ve hak gruplarını, Türkiye’de çocuğu koruyan düzenlemeleri ve öğretmenin görevini öğren.

6 durakÖABT
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
1924 → 1995 · HAK · TARİHÇE

Çocuk haklarının tarihi: Cenevre Bildirgesi'nden Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'ye

Okul Öncesi ÖABT · Aile ve haklar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Çocuk hakları düşüncesi nasıl gelişti? Cenevre Bildirgesi, 1959 Bildirgesi ve 1989 Çocuk Haklarına Dair Sözleşme arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Çocuk hakları üç belgeyle gelişti: 1924 Cenevre Çocuk Hakları Bildirgesi (Milletler Cemiyeti), 20 Kasım 1959 BM Çocuk Hakları Bildirgesi ve 20 Kasım 1989'da BM Genel Kurulunda kabul edilen Çocuk Haklarına Dair Sözleşme. Bildirgeler ilke koyar ama bağlayıcı değildir; sözleşme onaylayan devleti hukuken bağlar. Türkiye sözleşmeyi 14 Eylül 1990'da imzaladı; onay kararı 27 Ocak 1995 tarihli Resmî Gazete'de yayımlandı.

Bu konunun sonunda: üç belgeyi yıl ve kurumuyla sıralayabilir, bildirge ile sözleşmeyi bağlayıcılık açısından ayırt edebilir, Türkiye'nin onay sürecini özetleyebilirsin.

Panoda 20 Kasım afişi: “Benim de haklarım var.” Bu cümlenin hukuki geçmişi bir asır öncesine uzanır.

Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra Avrupa'da yetim ve aç kalan çocuklar için yardım örgütleri kuruldu. Save the Children'ın kurucusu Eglantyne Jebb'in hazırladığı kısa metin, 1924'te Milletler Cemiyeti tarafından benimsendi: Cenevre Çocuk Hakları Bildirgesi. Çocuğu korunacak ve yardım edilecek bir varlık olarak görüyordu. İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra Birleşmiş Milletler 20 Kasım 1959'da on ilkeli Çocuk Hakları Bildirgesini kabul etti.

Bildirgeden sözleşmeye

Bildirge iyi niyet beyanıdır; uyulmazsa yaptırımı yoktur. 1979 Uluslararası Çocuk Yılı'nda başlayan çalışmalar on yıl sürdü ve BM Genel Kurulu 20 Kasım 1989'da Çocuk Haklarına Dair Sözleşmeyi kabul etti; sözleşme 1990'da yürürlüğe girdi. Sözleşme bağlayıcıdır: taraf devlet yasasını sözleşmeye uydurmayı ve düzenli rapor vermeyi üstlenir. Bakış da değişti: çocuk artık yalnız korunan değil, hak sahibi ve görüşü alınan bir öznedir.

İki bildirge yol açtı, sözleşme bağladı.Görsel: Sınav Defteri

Türkiye'nin onay süreci

Türkiye sözleşmeyi 14 Eylül 1990'da imzaladı; TBMM 9 Aralık 1994 tarihli 4058 sayılı Kanunla onaylanmasını uygun buldu, Bakanlar Kurulu kararı 27 Ocak 1995 tarihli Resmî Gazete'de yayımlandı. Türkiye bir ihtirazi kayıt (çekince) koydu: 17, 29 ve 30. maddeleri Anayasa ve 1923 Lozan Antlaşması'na uygun yorumlama hakkını saklı tuttu.

Akılda kalsın: 24 – 59 – 89: Cenevre, BM bildirgesi, BM sözleşmesi. İki 20 Kasım vardır (1959 ve 1989); Dünya Çocuk Hakları Günü bu yüzden 20 Kasım'dır.
Sınavda

Nasıl sorulurBelgeler ve yıllar verilir, hangisinin bağlayıcı olduğu ya da Türkiye'nin onay tarihi sorulur.

Tuzak1959 bildirgesini “sözleşme” sanmaktır; bağlayıcı olan yalnız 1989 sözleşmesidir.

Sınavda işaretleResmî Gazete'deki Türkçe metin 1924 ve 1959 belgelerine “Bildiri” der; soru “Bildirge” derse aynı belgeleri kastediyordur.

↕Sıralama dört belge, dört tarih

  1. BM Genel Kurulu Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'yi kabul eder
  2. Milletler Cemiyeti Cenevre Bildirgesi'ni benimser
  3. Türkiye'nin onay kararı Resmî Gazete'de yayımlanır
  4. BM on ilkeli Çocuk Hakları Bildirgesi'ni kabul eder

?Soru çöz

Çocuk haklarına ilişkin belgelerle ilgili:
I. 1959 BM Çocuk Hakları Bildirgesi, onaylayan devletlere rapor verme yükümlülüğü getirir.
II. Cenevre Bildirgesi Milletler Cemiyeti tarafından benimsenmiştir.
III. Türkiye, Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'yi bazı maddelere ihtirazi kayıt koyarak onaylamıştır.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ C. Cenevre Bildirgesi'ni BM'den önceki Milletler Cemiyeti benimsedi (II); Türkiye 17, 29 ve 30. maddelere ihtirazi kayıt koydu (III). A, B ve D I'i içerir, oysa rapor yükümlülüğü bağlayıcı 1989 sözleşmesine aittir; bildirge kimseyi bağlamaz.
HAK · DÖRT TEMEL İLKE

Sözleşmenin dört temel ilkesi: ayrımcılık yasağı, yüksek yarar, yaşama ve gelişme, katılım

Okul Öncesi ÖABT · Aile ve haklar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'nin dört temel ilkesi nelerdir? Çocuğun yüksek yararı ne demektir?

Kısa cevap: Sözleşme on sekiz yaşından küçük herkesi çocuk sayar ve 54 maddedir. Bütün maddelerin yorumuna yön veren dört temel ilkesi vardır: ayrımcılık yasağı (madde 2), çocuğun yüksek yararı (madde 3), yaşama ve gelişme hakkı (madde 6) ve çocuğun görüşlerine saygı, yani katılım (madde 12). Uygulamayı Çocuk Hakları Komitesi izler; taraf devlet ilk raporunu iki yıl içinde, sonra beş yılda bir verir.

Bu konunun sonunda: dört temel ilkeyi madde numaralarıyla sayabilir, bir öğretmen kararının hangi ilkeye uyduğunu vakada bulabilir, ilkeleri hak gruplarından ayırt edebilirsin.

Sınıf gezisi için otobüs seçiliyor: en ucuz teklif mi, çocukların güvenliği mi? Sözleşmenin üçüncü maddesi cevabı verir.

Sözleşme üç kısımdır: haklar (madde 1–41), izleme düzeni (Komite, raporlar), imza ve onay usulü. Madde 1 çocuğu tanımlar: kendisine uygulanan yasaya göre daha erken reşit olmadıkça on sekiz yaşına kadar her insan. Komite, sözleşmenin dört maddesini genel ilke saydı; öteki bütün haklar bu dördünün ışığında okunur.

Dört temel ilke ve sınıftaki karşılığı
İlkeMaddeOkul öncesi sınıfta
Ayrımcılık yasağı2Dili, engeli, ailesinin durumu ne olursa olsun her çocuk etkinliğe katılır
Çocuğun yüksek yararı3Çocuğu ilgilendiren kararda ölçüt kolaylık ya da maliyet değil, çocuğun yararıdır
Yaşama ve gelişme hakkı6Güvenli ortam, beslenme, gelişimine uygun uyarıcı
Görüşlerine saygı (katılım)12Sınıf kuralları, merkez seçimi, gezi yeri çocuklara sorulur

Yüksek yarar ve katılım: en çok sorulan ikisi

Çocuğun yüksek yararı, kamu ya da özel kurum, mahkeme, idare, yasama organı fark etmeksizin çocuğu ilgilendiren her işlemde temel düşüncedir. Okul gezisinde ucuz ama emniyet kemeri olmayan otobüs reddedilir; ölçüt çocuğun yararıdır. Katılım ise çocuğun kendini ilgilendiren konularda görüşünü serbestçe söyleme hakkıdır; görüşe çocuğun yaşı ve olgunluğu ölçüsünde ağırlık verilir. Dört yaşındaki çocuk sınıf kurallarının tamamını belirlemez, ama kurallar konuşulurken sözü dinlenir.

Akılda kalsın: Dört ilke dört madde: 2 – 3 – 6 – 12. “Ayrım yok, yarar önce, yaşa ve geliş, söz senin.”
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğretmen ya da kurum kararı verilir, hangi temel ilkeye uygun ya da aykırı olduğu sorulur.

TuzakKatılım ilkesini “çocuğun her istediğinin yapılması” sanmaktır: görüş alınır ve yaşına göre ağırlık verilir, karar her zaman çocuğa bırakılmaz. Öteki tuzak, temel ilkelerle hak gruplarını karıştırmaktır; ilkelerde korunma yoktur, ayrımcılık yasağı ve yüksek yarar vardır.

?Soru çöz

Bir ilkenin özellikleri:
– Mahkemeler, idari makamlar ve sosyal yardım kuruluşlarının çocuğu ilgilendiren bütün işlemlerinde geçerlidir.
– Çocuk hakkında karar verilirken öncelikli ölçüttür.
– Ana-babanın sorumluluğunu kullanırken de gözetmesi gereken ölçüttür.
Bu özellikler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'nin hangi temel ilkesine aittir?

✓ A. Çocuğu ilgilendiren her işlemde, mahkemeden ana-babaya kadar herkesin öncelikli ölçütü çocuğun yüksek yararıdır (madde 3 ve 18). B haklardan eşit yararlanmayı güvenceye alır; C hayatta kalma ve gelişmeyi korur; D çocuğun kendi görüşünü söyleme hakkıdır, karar ölçütü değildir.

✎Boşluk doldurma vakadaki ilkeyi adlandır

Bahar gezisi için en ucuz yer yerine çocukların yaşına uygun etkinlikleri olan çiftliği öneren öğretmen, kararda çocuğun ilkesini ölçüt alır. Türkçe bilmeyen Amir'i dili öğrenmesini beklemeden bütün etkinliklere katan öğretmen ilkesine uyar. Kurallar konuşulurken dört yaşındaki Ece'nin önerisini dinleyip panoya ekleyen öğretmen, çocuğun ilkesini uygular.

yüksek yararı · ayrımcılık yasağı · görüşlerine saygı · korunma · yaşama ve gelişme
HAK · HAK GRUPLARI

Hak grupları: yaşama, gelişme, korunma ve katılım hakları

Okul Öncesi ÖABT · Aile ve haklar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÇocuk ihmali ve istismarının türleri ve belirtileri nelerdir? Çocuk anlatırsa öğretmen ne yapmalı?Önceki sayfadan (Çocuk ruh sağlığı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İstismar çocuğa bir yetişkinin ya da büyük çocuğun zarar veren eylemidir: fiziksel, duygusal ve cinsel istismar. İhmal ise çocuğun beslenme, bakım, sağlık, eğitim ve sevgi gereksinimlerinin karşılanmamasıdır. Açıklanamayan yaralar, yaşına uymayan cinsel bilgi, sürekli açlık ve bakımsızlık uyarıcı işaretlerdir. Çocuk anlatırsa öğretmen sakin dinler, yönlendirici soru sormaz, sözlerini olduğu gibi kaydeder ve okul yönetimine bildirir.

İhmal ve istismar belirtileri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Çocuk hakları hangi gruplara ayrılır? Yaşama, gelişme, korunma ve katılım haklarına örnekler nelerdir?

Kısa cevap: Sözleşmedeki haklar dört grupta toplanır. Yaşama hakları: hayatta kalma, isim ve vatandaşlık, sağlık, beslenme, barınma. Gelişme hakları: eğitim, oyun, dinlenme, kültürel ve sanatsal yaşam. Korunma hakları: her türlü şiddet, ihmal, istismar, ekonomik ve cinsel sömürüden korunma. Katılım hakları: görüş bildirme, ifade, düşünce, dernek kurma ve bilgiye erişim.

Bu konunun sonunda: dört hak grubunu sayabilir, bir sınıf olayını doğru gruba yerleştirebilir, oyunun neden katılım değil gelişme hakkı olduğunu açıklayabilirsin.

Bahçe saatinde Zeynep “Ben bugün oynamak istemiyorum, dinlenmek istiyorum” diyor. Öğretmen onu sessiz köşeye alıyor; bir cümlede iki hak birden işledi.

Dört grup UNICEF'in sözleşmeyi anlatmak için kullandığı sınıflamadır; maddeleri ezberlemek yerine bir vakayı bir gruba yerleştirmeyi sağlar. Aynı vaka birden çok gruba dokunabilir; soru çoğu zaman “en çok” hangisini arar.

Hak grupları ve örnek maddeler
GrupNeyi güvenceye alır?Örnek maddeler
YaşamaHayatta kalma, temel ihtiyaçlarYaşama hakkı (6), doğumda kayıt, isim ve vatandaşlık (7), sağlık (24), yeterli yaşam düzeyi (27)
GelişmePotansiyelin açılmasıEğitim (28), eğitimin amaçları (29), dinlenme, oyun, kültür ve sanat (31)
KorunmaZarardan uzak tutulmaŞiddet, ihmal ve istismardan korunma (19), ekonomik sömürü (32), cinsel sömürü (34)
KatılımSöz ve etki sahibi olmaGörüş bildirme (12), ifade özgürlüğü (13), düşünce, vicdan ve din (14), dernek ve toplanma (15)

Okul öncesi öğretmeni için en yakın maddeler

Okul öncesi sınıfı en çok üç maddeye dokunur. Madde 31 oynama ve dinlenme hakkıdır; oyun bir ödül değil, haktır, bu yüzden “yaramazlık yaptın, bahçeye çıkmayacaksın” cezası bu hakla çelişir. Madde 29 eğitimin amacını çocuğun kişiliğinin ve yeteneklerinin en geniş ölçüde gelişmesi, insan haklarına, ailesine ve kültürel kimliğine, başka kültürlere ve doğal çevreye saygı olarak koyar. Madde 23 engelli çocuğun onurlu bir yaşam ve topluma etkin katılım hakkını tanır; kaynaştırma ve kapsayıcı sınıf bu maddenin karşılığıdır.

Akılda kalsın: Yaşa – geliş – korun – katıl. Oyun gelişme, şiddet korunma, söz katılım, aşı yaşama hakkıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir durum verilir (çocuğun nüfusa kaydı, bahçede oyun, görüşünün sorulması, şiddetten korunması), hangi hak grubuna girdiği sorulur.

TuzakOyunu “katılım” sanmaktır: oyun ve dinlenme gelişme hakkıdır; çocuğun bir karara söz katması katılımdır. Nüfusa kayıt ve isim hakkı da eğitim değil, yaşama grubundadır.

✎Boşluk doldurma vakadaki hak grubunu adlandır

Yeni gelen göçmen çocuğun nüfus kaydı için aileye yol gösteren öğretmen hakkını, her gün öğle sonrası bahçede serbest oyuna zaman ayıran öğretmen hakkını gözetir. Çocuğu sarsan bir yetişkine okul kapısında müdahale etmek , bahar gezisinin yerini çocuklarla oylamak hakkının gereğidir.

yaşama · gelişme · korunma · katılım · ayrımcılık yasağı · yüksek yarar

?Soru çöz

Bir okul öncesi öğretmeninin uygulamaları:
I. Kuralı bozan çocuğu bahçe saatinde sınıfta bekletir.
II. Sınıf kurallarını çocuklarla birlikte belirleyip resimlerle panoya asar.
III. Türkçe bilmeyen çocuğu, dili öğrenene kadar grup etkinliklerine almaz.
Bu uygulamalardan hangileri Çocuk Haklarına Dair Sözleşme ile çelişir?

✓ D. Oyunu ceza olarak kesmek oyun ve dinlenme hakkıyla (madde 31), dili nedeniyle çocuğu dışarıda bırakmak ayrımcılık yasağıyla (madde 2) çelişir. A III'ü atlar; B ve C II'yi içerir, oysa kuralları çocuklarla belirlemek katılım hakkının (madde 12) uygulamasıdır.
MEVZUAT · ANAYASA VE 5395

Anayasa madde 41 ve 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu: koruyucu ve destekleyici tedbirler

Okul Öncesi ÖABT · Aile ve haklar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOkul öncesinde aile eğitim programları nelerdir? AÇEP, HIPPY ve Portage programlarının özellikleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Anne-baba eğitimi ve aile katılımı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Aile eğitim programları ev temelli, merkez temelli ya da karma uygulanır. AÇEP Türkiye'de geliştirilen anne-çocuk programıdır, bugün AÇEV yürütür. HIPPY İsrail kökenli, ev ziyaretçisinin anneyle rol oynadığı programdır. Portage ABD'de geliştirilen, gelişim geriliği olan çocuğa ev ziyaretiyle ulaşan programdır.

Aile eğitim programları: AÇEP, HIPPY, Portage

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkiye'de çocuğu koruyan düzenlemeler nelerdir? 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu'na göre koruyucu ve destekleyici tedbirler nelerdir?

Kısa cevap: Anayasa madde 41, 2010'da eklenen fıkralarla her çocuğun korunma ve bakımdan yararlanma hakkını ve Devletin çocuğu istismar ve şiddete karşı koruma görevini yazar. 2005 tarihli 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu beş koruyucu ve destekleyici tedbir sayar: danışmanlık, eğitim, bakım, sağlık, barınma. Karar çocuk hâkiminindir; amaç çocuğu önce ailesinde korumaktır.

Bu konunun sonunda: Anayasa madde 41'i özetleyebilir, 5395'teki beş tedbiri tanımından tanıyabilir, danışmanlığı eğitim tedbirinden ayırt edebilirsin.

Kreşe her sabah kirli kıyafetle ve aç gelen Can'ın annesi “Tek başıma bakamıyorum” diyor. Kanun bu anne için de bir yol öngörür.

Anayasa

Madde 41 “Ailenin korunması ve çocuk hakları” başlığını taşır. 2010 değişikliğiyle iki fıkra eklendi: her çocuk korunma ve bakımdan yararlanma, yüksek yararına açıkça aykırı olmadıkça ana ve babasıyla kişisel ve doğrudan ilişki kurma hakkına sahiptir; Devlet her türlü istismara ve şiddete karşı çocukları koruyucu tedbirleri alır. Madde 42 eğitim hakkını düzenler: kimse eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamaz; ilköğretim zorunludur ve Devlet okullarında parasızdır.

5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu

Kanun 3 Temmuz 2005'te kabul edildi, 15 Temmuz 2005'te Resmî Gazete'de yayımlandı. On sekiz yaşını doldurmamış kişiyi çocuk sayar ve iki grubu tanımlar: korunma ihtiyacı olan çocuk (gelişimi ya da kişisel güvenliği tehlikeye girmiş, ihmal ya da istismara uğramış, bir suçun mağduru olmuş çocuk) ve adli süreçteki çocuk. Temel ilkeleri sözleşmeyle uyumludur: yaşama, gelişme, korunma ve katılım haklarının güvencesi, çocuğun yarar ve esenliği, ayrımcılık yapılmaması, kurumda bakımın son çare olması.

Koruyucu ve destekleyici tedbirler (5395, madde 5)
TedbirNeye yöneliktir?
DanışmanlıkÇocuğun bakımından sorumlu kişiye çocuk yetiştirme konusunda, çocuğa eğitim ve gelişim sorunlarında yol göstermek
EğitimÇocuğun gündüzlü ya da yatılı bir eğitim kurumuna devamı, meslek edinmesi
BakımBakım sorumlusu görevini yapamıyorsa resmî ya da özel bakım kurumu veya koruyucu aile
SağlıkFiziksel ve ruhsal sağlık için tıbbi bakım, rehabilitasyon, bağımlılık tedavisi
BarınmaBarınma yeri olmayan çocuklu kişiye ya da hayatı tehlikedeki hamile kadına barınma yeri

Tedbir kararını anne, baba, vasi, bakım sorumlusu, Bakanlık ya da Cumhuriyet savcısının istemiyle veya kendiliğinden çocuk hâkimi verir; uygulama en geç üç ayda bir incelettirilir. Kanun önce çocuğun kendi aile ortamında korunmasını amaçlar; kuruma yerleştirme son çaredir.

Akılda kalsın: Beş tedbir D-E-B-S-B: danışmanlık, eğitim, bakım, sağlık, barınma. Aileye yol göstermek danışmanlık, çocuğu kurumda büyütmek bakımdır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir tedbirin tanımı verilir, adı sorulur: “bakımından sorumlu kişiye çocuk yetiştirme konusunda yol gösterme” danışmanlık tedbiridir.

Tuzak“eğitim” sözcüğünü görünce aileye verilen rehberliği eğitim tedbiri sanmaktır; eğitim tedbiri çocuğun bir kuruma devamıdır.

Sınavda işaretle2026 değişikliğiyle kanundaki “suça sürüklenen çocuk” ibaresi “adli süreçteki çocuk” oldu; eski sorularda eski ad geçer.

?Soru çöz

Ana sınıfına giden dört yaşındaki Kerem sık sık uykusuz ve aç geliyor. Öğretmen durumu okul yönetimine bildiriyor; yapılan sosyal incelemede annenin çocuğu sevdiği ama “Ne zaman yatırmalı, ne yedirmeli, ‘hayır’ deyince ne yapmalı, bilmiyorum.” dediği görülüyor. Çocuk hâkimi, Kerem'in evinde kalmasına ve bir uzmanın anneyle düzenli görüşüp uyku, beslenme ve sınır koyma konularında ona yol göstermesine karar veriyor. 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu'na göre bu karar hangi koruyucu ve destekleyici tedbirdir?

✓ B. Kerem evinde kalıyor; desteğin hedefi annenin çocuk yetiştirme bilgisi. Çocuğun bakımından sorumlu kişiye yol göstermek, Kanunun 5. maddesine göre danışmanlık tedbiridir. A eğitim tedbiri çocuğun bir eğitim kurumuna ya da meslek kursuna devamıdır; “yol gösterme” sözü onu çağrıştırsa da ailenin eğitimini anlatmaz. C bakım tedbiri çocuğun aileden alınıp kuruma ya da koruyucu aileye verilmesidir, oysa Kerem evde kalıyor. D sağlık tedbiri tıbbi bakım ve tedavidir; Kerem'in uykusuzluğu ve açlığı hastalıktan değil annenin bilgisizliğinden geliyor.

⇄Bilgi eşleştirme karar → tedbir

MEVZUAT · BİLDİRİM YÜKÜMLÜLÜĞÜ

İhmal ve istismar şüphesinde bildirim: öğretmenin yasal yükümlülüğü

Okul Öncesi ÖABT · Aile ve haklar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOkul öncesinde DEHB ve otizm spektrumunun erken belirtileri nelerdir? Öğretmen çocuğu nereye yönlendirir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Çocuk ruh sağlığı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Okul öncesi çocuk hareketlidir; yaşıtlarından belirgin farklı, birden çok ortamda süren dikkat dağınıklığı, aşırı hareketlilik ve dürtüsellik DEHB açısından dikkat ister. Göz temasının azlığı, adına tepki vermeme, işaret ederek ilgisini paylaşmama, sembolik oyunun yokluğu ve tekrarlayıcı davranışlar otizm spektrumunun erken işaretleridir. Öğretmen tanı koymaz: gözlem kaydı tutar, aileyle görüşür, rehberlik servisine ve aile aracılığıyla RAM'a yönlendirir.

DEHB, otizm işaretleri, yönlendirme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Öğretmen ihmal ve istismar şüphesinde ne yapmalıdır? Okul öncesi öğretmeninin bildirim yükümlülüğü nedir?

Kısa cevap: 5395 sayılı Kanun'un 6. maddesine göre eğitim kuruluşları, korunma ihtiyacı olan çocuğu sosyal hizmet kurumuna (bugün Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı) bildirmekle yükümlüdür. Suç şüphesini yetkili makama bildirmeyen kamu görevlisi, Türk Ceza Kanunu'nun 279. maddesine göre suç işler. Öğretmen gözlediğini yorumsuz kaydeder, okul yönetimi ve rehberlik servisiyle bildirir; çocuğu sorguya çekmez, kanıt aramaz.

Bu konunun sonunda: bildirim yükümlülüğünün iki dayanağını söyleyebilir, şüphe gören öğretmenin adımlarını sıralayabilir, vakadaki yanlış davranışı bulabilirsin.

Beş yaşındaki Elif'in kolunda yine morluk var; bu kez “Merdivenden düştüm” derken gözünü kaçırıyor.

Çocuk ruh sağlığı sayfasında ihmal ve istismarın türlerini ve belirtilerini gördük. Burada belirtiyi fark eden öğretmenin ne yapması gerektiğine, yani hukuki yükümlülüğe bakıyoruz. Sözleşmenin 19. maddesi de devletten, çocuğa kötü muamelenin belirlenmesi, bildirilmesi, yetkili makama havale edilmesi ve izlenmesi için etkili yollar kurmasını ister.

İki ayrı dayanak

  • 5395, madde 6: adli ve idari merciler, kolluk, sağlık ve eğitim kuruluşları, sivil toplum kuruluşları korunma ihtiyacı olan çocuğu bildirmekle yükümlüdür. Kanun metninde muhatap Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu olarak geçer; kurumun görevleri bugün Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığındadır. Bakanlığın ihbar hattı 183'tür.
  • TCK, madde 279: görevi sırasında soruşturmayı gerektiren bir suçu öğrenip yetkili makama bildirmeyen ya da geciktiren kamu görevlisi cezalandırılır. Fiziksel ya da cinsel istismar şüphesi suçtur; bildirim savcılığa ya da kolluğa yapılır.

Öğretmen ne yapar, ne yapmaz?

Yapar: gördüğünü ve çocuğun kendiliğinden söylediğini tarih, saat ve kelimesi kelimesine yazar; okul müdürünü ve rehber öğretmeni hemen bilgilendirir; bildirimin okul yoluyla yapılmasını izler; çocuğa güvende olduğunu hissettirir ve sınıftaki rutini korur. Yapmaz: çocuğa yönlendirici sorular sormaz (“Baban mı vurdu?”), soyunmasını istemez ya da fotoğraf çekmez, şüpheli kişiyle ya da aileyle yüzleşmez, “emin olayım” diyerek beklemez, bilgiyi başka velilerle paylaşmaz. Şüphe yeterlidir; kanıtlamak öğretmenin değil yetkili makamın işidir.

Öğretmen şüpheyi kaydeder ve bildirir; kanıtlamak yetkili makamın işidir.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Gör – yaz – bildir – koru. Öğretmen dedektif değildir: soru sormaz, kanıt toplamaz, beklemez.
Sınavda

Nasıl sorulurİstismar belirtisi gören öğretmenin davranışları sıralanır; doğru ilk adım ya da yanlış davranış aranır.

Tuzak“önce aileyi çağırıp konuşmak” seçeneğidir: istismar aile içindeyse çocuk daha büyük tehlikeye girer, kanıt karartılabilir. Öteki tuzak, kesin kanıt olana kadar beklemektir; yükümlülük şüpheyle başlar.

↕Sıralama Elif için doğru yol

  1. Okul yönetimiyle birlikte durumu yetkili makama bildirir
  2. Morluğu ve Elif'in kendiliğinden söylediği cümleyi tarih ve saatle yazar
  3. Elif'in sınıftaki günlük düzenini bozmadan ona güven verir
  4. Kaydı aynı gün okul müdürü ve rehber öğretmenle paylaşır

?Soru çöz

Beş yaşındaki Defne son iki haftadır sınıfa geç ve yorgun geliyor, öğle yemeğinde tabağını hızla bitirip ek yemek istiyor. Pazartesi sabahı giyinme köşesinde Hande Öğretmen, Defne'nin iki kolunda da parmak izine benzeyen morluklar görür. Defne öğretmenin baktığını fark edince kolunu çekip “Merdivenden düştüm” der ve gözünü kaçırır. Öğle arasında annesi kapıya gelip Defne'nin ilacını bırakır; telaşlıdır ve öğretmenle konuşmadan ayrılır. Hande Öğretmen o gün Defne'nin dramatik oyun merkezinde bir oyuncak bebeği sertçe sarstığını da görür. Bu durumda Hande Öğretmen'in aşağıdaki davranışlarından hangisi doğrudur?

✓ C. Kollardaki morluk, gözünü kaçırarak verilen açıklama ve oyundaki sarsma birlikte bir şüphe oluşturur; yükümlülük şüpheyle doğar, yorumsuz kayıt ve okul yoluyla bildirim doğru yoldur. A yönlendirici sorudur, çocuğun anlatımını bozar; B istismar aile içindeyse çocuğu tehlikeye atar ve kanıtı karartabilir; D beklemek yükümlülüğü geciktirir, kanıtlamak öğretmenin işi değildir.
HAK · OKUL ÖNCESİNDE HAK EĞİTİMİ

Okul öncesinde çocuk hakları eğitimi: anlatmak değil yaşatmak

Okul Öncesi ÖABT · Aile ve haklar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOkul öncesinde günlük akış nasıldır? Güne başlama zamanı, öğrenme merkezlerinde oyun, rutinler ve günü değerlendirme nedir?Bağlantılı konudan (Okul öncesi eğitim programı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Gün güne başlama zamanıyla açılır (selamlaşma, yoklama, sohbet, merkez seçimi), öğrenme merkezlerinde oyunla sürer, beslenme-toplanma-temizlik rutinleri ve planlı etkinliklerle ilerler, açık havada oyunu içerir ve günü değerlendirmeyle kapanır. Etkinlikler bireysel, küçük grup, büyük grup ya da bütünleştirilmiş uygulanır; etkinlikleri art arda dizmek onları bütünleştirmek değildir.

Günlük akış, rutinler, etkinlik biçimleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Okul öncesinde çocuk hakları eğitimi nasıl yapılır? Öğretmen sınıfta çocuk haklarını nasıl yaşatır?

Kısa cevap: Okul öncesinde çocuk hakları madde ezberletilerek değil, sınıfın gündelik düzeninde yaşatılarak öğretilir: kuralları çocuklarla birlikte koymak, seçim ve oylama yapmak, oyuna hak olarak zaman ayırmak, bedenine ve mahremiyetine saygı göstermek, farklılıkları kabul etmek. Sözleşme haklarının çocuklara ve yetişkinlere tanıtılmasını devletin görevi sayar; güncel program da aileleri çocuk hakları konusunda bilinçlendirmeyi aile eğitiminin amaçları arasında sayar.

Bu konunun sonunda: hak eğitiminin neden yaşantıya dayandığını açıklayabilir, bir etkinliğin hangi hakkı işlediğini bulabilir, okul öncesine uygun olmayan uygulamayı ayırt edebilirsin.

Halka saatinde öğretmen bir kukla çıkarıyor: “Pıtırcık bugün oyuna alınmamış. Ne hissetmiştir?” On dört çocuk aynı anda söz istiyor.

Sözleşmenin 42. maddesi, taraf devletlerin sözleşmenin ilke ve hükümlerini yetişkinler kadar çocuklara da yaygın biçimde tanıtmasını ister. Dört-beş yaşındaki çocuk “hak” kavramını soyut bir tanımla değil, kendi deneyimiyle kavrar: sözünün dinlendiği, sırasının korunduğu, “hayır” deme hakkının tanındığı bir sınıfta hakkı yaşayarak öğrenir. İşlem öncesi dönemdeki çocuğun somut deneyime ihtiyacı burada da belirleyicidir.

Sınıfta hakkı görünür kılmak

  • Katılım: sınıf kuralları çocuklarla konuşulup resimlerle yazılır; merkez seçimi, gezi yeri, kitap seçimi oylanır; günü değerlendirmede her çocuğun görüşü alınır.
  • Korunma ve mahremiyet: “Bedenim bana ait” fikri, çocuğun tuvalette ve giyinmede mahremiyetine saygıyla öğretilir; programın değerleri arasında mahremiyet de vardır. Çocuk rahatsız olduğu dokunuşa “hayır” diyebileceğini ve güvendiği bir yetişkine anlatabileceğini öğrenir.
  • Ayrımcılık yasağı: farklı dil, görünüş ve engellilik durumları resimli kitaplarla, kuklalarla, oyuncak bebeklerle sınıfa girer.
  • Gelişme: oyun ve dinlenme zamanı ceza olarak kesilmez.

Etkinlik araçları okul öncesine uygundur: hikâye ve resimli kitap, kukla ile drama, “hakkım var” afişi, 20 Kasım Dünya Çocuk Hakları Günü ve 23 Nisan etkinlikleri. Hikâye seçerken Erken çocukluk dönemi edebiyatı sayfasında gördüğümüz ölçütler geçerlidir: korkutucu, cezalandırıcı ya da kalıp yargı taşıyan metin seçilmez.

Akılda kalsın: Okul öncesinde hak eğitimi anlatılan bir ders değil, yaşanan bir sınıf düzenidir. Hakkı anlatıp oyunu ceza olarak kesen öğretmen, verdiği dersi kendi eliyle siler.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğretmenin hak eğitimi etkinliği verilir; hangi hakkı ya da ilkeyi işlediği ya da hangi uygulamanın okul öncesine uygun olmadığı sorulur.

TuzakSözleşme maddelerini sırayla anlatıp ezberletmeyi “etkili hak eğitimi” saymaktır; bu yaşta somut, yaşantıya dayalı etkinlik esastır.

Hepsi bir arada: çocuk hakları
KonuÖzüSınavın ipucu
Tarihçe1924 Cenevre, 1959 BM bildirgesi, 1989 sözleşmeBağlayıcı olan yalnız 1989 sözleşmesi
Dört temel ilkeMadde 2, 3, 6, 12İlkelerde korunma yok
Hak gruplarıYaşama, gelişme, korunma, katılımOyun gelişme, söz katılım
Anayasa ve 5395Madde 41; beş koruyucu ve destekleyici tedbirAileye yol göstermek danışmanlık
Bildirim5395 madde 6, TCK 279Şüphe yeter; önce aileyi çağırmak yanlış
Hak eğitimiMadde 42; anlatmak değil yaşatmakMadde ezberletmek uygun değil
  • □ Bildirge ile sözleşmeyi bağlayıcılık açısından ayırt edebiliyorum.
  • □ Dört temel ilkeyi maddeleriyle sayıp vakada tanıyabiliyorum.
  • □ Bir sınıf olayının hangi hak grubuna girdiğini ayırt edebiliyorum.
  • □ 5395'teki beş tedbiri tanımından ayırt edebiliyorum.
  • □ İstismar şüphesinde doğru adımı ve yanlış davranışı ayırt edebiliyorum.
  • □ Bir hak eğitimi etkinliğinin okul öncesine uygunluğunu değerlendirebiliyorum.

?Soru çöz

Çocuk hakları haftasında öğretmen sınıfa “Haklarımız” afişi asmış, çocuklara sözleşmenin maddelerini okuyup tekrar ettirmiştir. Aynı hafta merkez seçimini kendisi yapmış, sınıf kurallarını hazır bir listeden panoya asmıştır. Bu öğretmenin en çok göz ardı ettiği ilke hangisidir?

✓ A. Merkez seçimi ve sınıf kuralları çocukların söz hakkı olan kararlar; öğretmen ikisini de kendisi yapmış, hak eğitimini ezbere indirmiştir. B güvenlik ve gelişim olanağıyla ilgilidir, vakada bir sorun yok; C bir çocuğun dışlanması yok; D yetişkinlere tanıtma vakanın konusu değildir.

✎Boşluk doldurma hak eğitimi

Sözleşmenin . maddesi hakların çocuklara da tanıtılmasını ister. Dünya Çocuk Hakları Günü her yıl tarihinde anılır. Öğretmenin çocuğun tuvalette ve giyinirken bedenine saygı göstermesi, programın değerlerinden ile ilgilidir.

42 · 20 Kasım · mahremiyet · 23 Nisan · 12

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Anne-babası yeni boşanan Ege için öğretmen:
I. Sınıfta günlük akışı her zamanki gibi sabit tutar.
II. Okul etkinliklerini yalnız Ege'yi getiren anneye bildirir.
III. Ege'nin blokla kurduğu “iki ev” oyununa karışmadan eşlik eder.
IV. Durumu diğer velilere açıklayarak destek ister.
Bu davranışlardan hangileri uygundur?

✓ A. Sabit rutin güven verir (I); çocuk duygusunu oyunda işler, öğretmen eşlik eder (III). B ve C II'yi içerir, oysa mahkeme kararı yoksa iki ebeveyn de eşit bilgilendirilir; C ve D IV'ü içerir, oysa ailenin özel bilgisi gizli tutulur.Kaynak: Anne-baba eğitimi ve aile katılımı · Özel durumdaki aileler

?Soru 2

Ayşe Öğretmen'in yıl içindeki çalışmaları:
I. Formla belirlediği “uyku düzeni” ihtiyacı üzerine velilere bir uzmanla oturum düzenler.
II. Bir annenin çocuklarla birlikte bahçeye fide dikmesini sağlar.
III. Babalara “öfke anında çocukla konuşma” atölyesi yapar.
Bu çalışmalardan hangileri aile eğitimine örnektir?

✓ B. I ve III'te ebeveyn bilgi ve beceri kazanan taraftır; ikisi de aile eğitimidir. A III'ü atlar; C ve D II'yi içerir, oysa sınıfta çocuklarla fide diken anne öğrenen değil katkı veren taraftır: bu aile katılımıdır.Kaynak: Anne-baba eğitimi ve aile katılımı · Aile eğitimi ve aile katılımı farkı

?Soru 3

Bir anaokulunda öğretmen bir hafta boyunca aynı masalı aynı sözcüklerle anlatıyor; çocuklar her sabah bahçede oynayıp sonra halkada şarkı söylüyor; sınıfta plastik oyuncak ve ekran yok; beş yaşındakilere harf öğretilmiyor. Bu uygulamalar en çok hangi yaklaşımla örtüşür?

✓ D. Masalın tekrarı ve serbest-odaklı dönüşüm ritmi, ekransız sınıf doğal materyali, harf öğretilmemesi yedi yaş öncesi akademik öğretim olmamasını gösterir. A Montessori'de hazır çocuk harflere erken başlayabilir; B High/Scope'un imzası çocuğun planıdır; C Bank Street'inki yakın çevre gezileridir.Kaynak: Erken çocuklukta program yaklaşımları · Waldorf yaklaşımı

?Soru 4

Bir okul öncesi programının özellikleri:
– Hedefler alan becerileri altında öğrenme çıktısı olarak yazılır.
– Değerler ve eğilimler etkinliklere yedirilir.
– Dönem sonunda e-Okul üzerinden bir beceri raporu doldurulur.
Bu özellikler hangi programa aittir ve dönem sonu belgesinin adı nedir?

✓ D. Öğrenme çıktısı, değerler ve eğilimler güncel programın terimleridir; dönem sonu belgesi Beceri Edinim Raporu'dur. A program da belge de 2013'ündür; B 2013 kazanım-gösterge diliyle yazılmıştı; C programı doğru, belgeyi yanlış verir: dönem sonu belgesi gözlem formu değil, rapordur.Kaynak: Okul öncesi eğitim programı · 2013 programı ile farklar

?Soru 5

Bir öğretmen adayının eşleştirmeleri:
I. Mekânın üçüncü öğretmen sayılması – Reggio Emilia
II. Yüz ifadesi çizilmemiş bez bebek – Montessori
III. Çocuğun çalışma zamanından sonra yaptığını anlatması – High/Scope
Bu eşleştirmelerden hangileri doğrudur?

✓ C. Mekânın üçüncü öğretmen sayılması (I) Reggio Emilia'ya, çalışmadan sonra yapılanı anlatmak, yani gözden geçirme (III) High/Scope'a aittir. A ve B eksiktir; D II'yi içerir, oysa yüzsüz bez bebek hayal gücünü öne çıkaran Waldorf'un oyuncağıdır, Montessori gerçekçi ve amaçlı materyal kullanır.Kaynak: Erken çocuklukta program yaklaşımları · Head Start, doğa okulları, karşılaştırma

?Soru 6

ABD'de başlatılan bir program düşük gelirli ailelerin okul öncesi çağdaki çocuklarına yöneliktir; sınıf eğitiminin yanında sağlık taraması, beslenme ve aileye sosyal hizmet sunar, ailelerin yönetime katılmasını ister. Bu program hangisidir?

✓ A. Dezavantajlı hedef kitle ve eğitimle birlikte sağlık, beslenme, aile desteği Head Start'ın telafi edici, bütüncül yapısıdır. B High/Scope bir sınıf programıdır, sağlık-beslenme paketi onun değildir; C Bank Street bir öğretim yaklaşımıdır; D Reggio Emilia İtalya kökenlidir.Kaynak: Erken çocuklukta program yaklaşımları · Head Start, doğa okulları, karşılaştırma

?Soru 7

Bir öğretmen merkezleri resimli tabelalarla tanıtmış, materyalleri etiketli açık raflara yerleştirmiş, her merkezin girişine kaç çocuğun girebileceğini gösteren yaka kartları asmıştır. Ancak kitap merkezini blok ve müzik merkezlerinin arasına kurmuştur. Bu öğretmenin göz ardı ettiği ilke hangisidir?

✓ A. Odak isteyen kitap merkezi en sesli iki merkezin arasında kalmış; sessiz merkezler sakin bölgede olmalıydı. B etiketli açık raflarla karşılanmış; C resimli tabelalar merkezleri tanıtıyor; D yaka kartları kişi sınırını gösteriyor.Kaynak: Okul öncesi eğitim programı · Öğrenme merkezleri ve okul dışı öğrenme

?Soru 8

Bir aile eğitim programının özellikleri:
– İsrail'de geliştirilmiştir ve ev temellidir.
– Ev ziyaretçisi haftanın etkinliklerini anneyle rol oynayarak önce kendisi uygular.
– Anne aynı etkinlikleri evde okul öncesi dönemdeki çocuğuyla yapar.
Bu özellikler aşağıdaki programlardan hangisine aittir?

✓ B. İsrail kökeni, ev ziyaretçisinin anneyle rol oynaması ve etkinliğin anne tarafından evde uygulanması HIPPY'nin üç imzasıdır. A Portage ABD'dendir ve özel gereksinimli çocuğa kontrol listesiyle hedef seçer; C babalarla grup hâlinde yürür; D Head Start ABD'de yoksul ailelerin çocuklarına eğitim, sağlık ve beslenmeyi birlikte sunan kapsamlı bir hizmet programıdır (merkezde ya da ev temelli seçenekle); İsrail kökeni ve rol oynayan ev ziyaretçisi ona ait değildir.Kaynak: Anne-baba eğitimi ve aile katılımı · Aile eğitim programları: AÇEP, HIPPY, Portage

?Soru 9

Okul öncesi öğretmeni Murat Bey, 48–60 ay grubunda “ağaçlar” temalı bir hafta planlamıştır. Pazartesi çocuklarla bahçedeki çınarın yapraklarını incelemiştir. Cuma günü her çocuğa kapağını kendisinin süslediği bir “yaprak defteri” verir ve ailelere kısa bir not yazar: hafta sonu çocuklarıyla parkta yürümelerini, üç farklı yaprak toplayıp deftere yapıştırmalarını ve çocuğun her yaprak için söylediği bir cümleyi altına yazmalarını ister. Pazartesi sabahı çocuklar defterlerini halkada arkadaşlarına gösterir; öğretmen yaprakları sınıfın ağaç panosuna ekler. Murat Bey'in hafta sonu için ailelerden istediği çalışma Epstein'ın hangi katılım türüne örnektir?

✓ A. Sınıfta başlayan ağaç konusu görev defteriyle evde ve parkta sürüyor; bu evde öğrenmedir. B gönüllülükte aile okulda emek verir; C not yalnız görevi taşır, haberleşme değildir; D park bir kurum değildir.Kaynak: Anne-baba eğitimi ve aile katılımı · Epstein'ın altı katılım türü

?Soru 10

Nisan ayında 60–72 ay grubundaki Derya Öğretmen, yirmi çocukla halıda yarım ay biçiminde oturur ve “Renkli Çizmeler” hikâyesini okumaya başlar. Derya Öğretmen okumayı bir yerde durdurur, çocuklardan resimdeki kırmızı çizmeleri saymalarını ister; ardından önlerine koyduğu karton çizmeleri büyük ve küçük diye iki gruba ayırmalarını söyler. Hikâye yağmurun başladığı yere gelince çocuklar tef, marakas ve parmaklarıyla yağmur sesini canlandırır; öğretmen okumaya kaldığı yerden devam eder. Etkinlik boyunca bütün çocuklar aynı görev üzerinde çalışır ve hikâyenin dışına çıkılmaz. Derya Öğretmen'in bu etkinliğinin uygulama biçimi en doğru nasıl adlandırılır?

✓ C. Sayma ve gruplama (matematik) ile yağmur sesi (müzik) hikâyenin (Türkçe) içine yerleştirilmiş; “hikâyenin dışına çıkılmaz” ipucu tek kurguyu, yirmi çocuğun aynı görevde çalışması büyük grubu gösterir. A ayrı etkinlikleri peş peşe dizmektir, burada okuma durup aynı hikâyeye dönülüyor; B grubu çocuklar ilgisine göre seçmiş olmalıydı; D her çocuğun kendi hızında ayrı çalışmasıdır.Kaynak: Okul öncesi eğitim programı · Günlük akış, rutinler, etkinlik biçimleri
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Okul Öncesi ÖABT soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler, sondaki karma tekrar ve tekrar listenle kendini dene.
Soru çöz →