Gelişim ilkeleri: baştan ayağa, merkezden uca, genelden özele
Okul Öncesi ÖABT · Erken çocuklukta gelişim · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaErken çocukluk eğitimi nedir, hangi yaşları kapsar? Okul öncesi eğitimin amaçları nelerdir?Bağlantılı konudan (Erken çocukluk eğitimine giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Erken çocukluk eğitimi, doğumdan ilkokula kadar çocuğun bütün gelişim alanlarını bakım ve eğitimi birlikte sunarak destekler; uluslararası kaynaklar dönemi 0–8 yaş sayar. Türkiye'de okul öncesi eğitim, zorunlu ilköğretim çağına gelmemiş çocukları kapsar ve isteğe bağlıdır. Maarif Modeli okul öncesi programı 36–72 aylık çocuklar için hazırlanmıştır.
✎Konu anlatımı
Gelişim ilkeleri nelerdir? Sefalokaudal ve proksimodistal gelişim ne demektir?
Kısa cevap: Gelişim süreklidir, belli bir sırayı izler ve öngörülebilirdir; sıra herkeste aynı, hız kişiden kişiye farklıdır. Beden denetimi baştan ayağa (sefalokaudal), gövdeden uçlara (proksimodistal) ve genel tepkilerden özel tepkilere doğru kazanılır. Gelişim alanları birbirini etkiler ve gelişim, kalıtım ile çevrenin etkileşiminin ürünüdür.Bu konunun sonunda: gelişimin üç yönünü örnekten tanıyabilir, sıralılığı bireysel farklılıktan ayırt edebilir, bir öğretmen davranışının dayandığı ilkeyi bulabilirsin.
Kum havuzunda üç yaşındaki Arda kovayı iki koluyla bütün bedenini kullanarak taşıyor; beş yaşındaki ablası aynı kovayı bir eliyle, parmaklarını kulpa geçirerek alıyor.
Gelişim ilkeleri “Bu çocuktan şimdi ne bekleyebilirim?” sorusunu cevaplar. Erken çocukluk eğitimine giriş sayfasında okul öncesi eğitimin çocuğun bütün gelişim alanlarını birlikte desteklediğini gördük; nedeni aşağıdaki bütünlük ilkesidir: bir alandaki gecikme ötekileri de etkiler.
| İlke | Okul öncesi sınıfında |
|---|---|
| Sıralılık, öngörülebilirlik | Çocuk önce daireyi, sonra kareyi, en son üçgeni kopyalar; basamak atlanmaz. |
| Bireysel farklılık | Aynı sınıfta makası rahat kullanan da, henüz açıp kapayan da vardır; sıra aynı, zaman farklı. |
| Süreklilik, farklı hız | Gelişim durmaz ama her dönemde aynı hızda da ilerlemez; ilk iki yıl en hızlısıdır. |
| Bütünlük | Sık kulak iltihabı geçiren çocukta dil gecikir, oyuna katılım da azalır. |
| Kalıtım-çevre etkileşimi | Uzun boya yatkın çocuk yetersiz beslenirse bu boya ulaşamaz. |
Merkezden uca ilkesi okul öncesinin en önemli uygulama kuralını verir: ince işler kaba hareketin üstüne kurulur. Omzu ve kolu güçlenmemiş üç yaşındaki çocuğa noktalı satırda kalem çalışması vermek bu ilkeye aykırıdır; önce tırmanma, kum kazma, hamur yoğurma gelir.
Nasıl sorulurBir öğretmen davranışı verilir, “dikkate aldığı” ya da “göz ardı ettiği” gelişim ilkesi sorulur.
TuzakSıralılık ile bireysel farklılığı karıştırmaktır: “çocuklar aynı becerileri farklı zamanlarda kazanır” diyen öğretmen bireysel farklılığa dayanır. Baş-gövde-bacak sırası baştan ayağa, kol-el-parmak sırası merkezden ucadır.
?Soru çöz
Ekim ayındaki veli toplantısında, 36–48 ay grubundaki Duru'nun annesi endişelidir. Kızının merdiveni hâlâ her basamakta iki ayağını birleştirerek çıktığını, sınıftaki çocukların çoğunun ise ayak değiştirerek çıkabildiğini söyler; komşusunun aynı yaştaki oğlunun bunu çoktan yaptığını da ekler. Öğretmen gelişim gözlem formunu açar: Duru koşma, iki ayakla sıçrama ve üç tekerlekli bisiklete binme becerilerini akranlarıyla aynı sırayla kazanmıştır ve bunlar yaşına uygundur. “Duru bu basamağa da gelecek, büyük olasılıkla birkaç ay içinde. Çocuklar aynı yoldan geçer ama herkes kendi hızında yürür.” der ve bahçedeki tırmanma oyunlarını önerir. Öğretmenin açıklaması en çok hangi gelişim ilkesine dayanır?