Çocuk edebiyatı ve çocuğa görelik: küçük okur için doğru metin
Okul Öncesi ÖABT · Erken çocukluk eğitimi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaPiaget'ye göre işlem öncesi dönemin özellikleri nelerdir? Benmerkezcilik, animizm, merkeziyetçilik ve korunum nedir?Bağlantılı konudan (Fiziksel ve bilişsel gelişim). Önce kendin cevapla, sonra aç.
İşlem öncesi dönemde (yaklaşık 2–7 yaş) çocuk sembol kullanır: konuşur, resim yapar, sopayı ata çevirir. Düşüncesi henüz mantıksal işlemlere dayanmaz: benmerkezcidir, cansıza can verir (animizm), doğayı insan yapısı sanır (yapaycılık), tek boyuta odaklanır (merkeziyetçilik), işlemi tersine çeviremez ve korunumu kazanmamıştır.
✎Konu anlatımı
Çocuk edebiyatı nedir? Okul öncesi çocuğa uygun edebiyat ürününde çocuğa görelik ilkesi ne demektir?
Kısa cevap: Çocuk edebiyatı, çocuğun dil, düşünce ve duygu düzeyine göre yazılmış, onun hayal gücünü ve dil zevkini besleyen ürünlerdir. Temel ilkesi çocuğa göreliktir: konu, dil, kurgu, kahraman ve resimler okurun yaşına uyar. Okul öncesinde bu; kısa cümle, tanıdık sözcük, tek ve çizgisel olay örgüsü, az sayıda kahraman, tekrar ve ritim, umut veren bir son demektir. Öğüt yağdıran metin çocuğa görelikle çelişir.Bu konunun sonunda: çocuğa göreliğin beş başlığını sayabilir, bir kitabın özelliklerinden ilkeye uyanları aykırı olanlardan ayırt edebilirsin.
Halka zamanında öğretmen bir kitabın ilk sayfasını okuyor: üç uzun cümle, beş yeni sözcük. Dördüncü cümlede çocukların gözü pencereye kaymış bile.
Çocuk edebiyatı “yetişkin edebiyatının basitleştirilmişi” değildir; okuru çocuk olan, kendi ölçütleri olan bir sanattır. Bir çocuk kitabı çocuğa hem bir şey yaşatır (merak, gülme, heyecan, teselli) hem de dilini zenginleştirir. Dil ve sosyal-duygusal gelişim sayfasında gördük: okul öncesi çocuğun sözcük dağarcığı hızla büyür ama soyut sözcükleri ve uzun cümleleri izlemekte zorlanır. Metin bu gelişim düzeyine göre seçilir.
Çocuğa görelik nerede görünür?
- Konu: çocuğun dünyasından: aile, arkadaş, oyuncak, hayvan, okula başlama, yeni kardeş.
- Dil: kısa ve açık cümle, somut ve tanıdık sözcük, ses ve ritim oyunu; yer yer yeni bir sözcük, bağlamdan anlaşılır biçimde.
- Kurgu: tek bir olay çizgisi, baştan sona sırayla; geri dönüşlü, iç içe kurgu yok. Tekrar eden kalıplar çocuğun olayı tahmin etmesini sağlar.
- Kahraman: az sayıda, kolay tanınan, çoğu zaman çocuk ya da hayvan. Fiziksel ve bilişsel gelişim sayfasında gördüğümüz animizm, konuşan hayvanları ve eşyaları çocuğa doğal kılar.
- İleti: değer, olay içinden sezdirilir; sonunda ders cümlesi ezberletilmez. Son umut verir.
Çocuğa görelik çocuğu küçümsemek de değildir: aşırı sevimlileştirilmiş, “bebek dili”yle yazılmış metin de bu ilkeye aykırıdır. Çocuk, kendine saygı duyan, düşündüren bir metni sever.
Ek bilgi: Türkiye'de çocuk edebiyatının ilk adımları
Türkçede çocuklar için çıkarılan ilk süreli yayın, 1869'da yayımlanan Mümeyyiz gazetesidir. Tevfik Fikret'in 1914'te yayımlanan Şermin'i çocuklar için yazılmış şiirlerden oluşur. Halk kültüründe ise ninni, tekerleme, bilmece ve masal yüzyıllardır çocukla birlikte yaşar.
Nasıl sorulurBir kitabın özellikleri öncüllerle verilir; çocuğa görelik ilkesine uyanlar seçtirilir ya da öğretmenin seçtiği kitapta göz ardı edilen ilke sorulur.
TuzakAçık öğüt cümleleriyle biten metni “değer eğitimi için uygun” saymaktır; değer olaydan sezdirilir. Türk çocuk edebiyatının ilk süreli yayını da sorulabilir.
?Soru çöz
Nehir Öğretmen, 60–72 ay grubundaki çocukların son haftalarda halka zamanında yeni kardeşlerini ve okula ilk gelişlerini sık sık anlattığını fark eder. Kitap merkezini yenilemek için kütüphaneden dört kitap alır ve her biri için kısa bir not yazar:
I. Bir kuzunun sabah ağıldan çıkıp akşam geri dönüşüne kadar başına gelenler baştan sona sırayla anlatılıyor.
II. Her sayfa “Unutmayın çocuklar, yalan söylemek çok kötüdür” gibi bir öğüt cümlesiyle bitiyor.
III. Bulut'un anaokuluna başladığı ilk gün yaşadığı heyecan ve annesinden ayrılışı anlatılıyor.
IV. Olay, kahramanın anılarıyla geçmişe ve bugüne dönerek iç içe ilerliyor.
Nehir Öğretmen'in notlarına göre hangi kitapların özellikleri çocuğa görelik ilkesine uygundur?
✎Boşluk doldurma temel ilke
Konu, dil, kurgu ve kahramanların okurun gelişim düzeyine uygun olmasına ilkesi denir. Okul öncesi kitabında olaylar geri dönüşsüz, sırayla, yani bir kurguyla anlatılır. Sonunda açık ders cümleleri sıralayan, öğüt yüklü metinlere metin denir.