Erken çocukluk dönemi edebiyatı: resimli kitap, tekerleme ve kitap seçimi

Okul öncesi çocuğa uygun kitabı seçmeyi, resimli kitabı değerlendirmeyi, sözlü halk edebiyatı türlerini ve etkileşimli kitap okumayı öğren.

7 durakÖABT
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · ÇOCUK EDEBİYATI

Çocuk edebiyatı ve çocuğa görelik: küçük okur için doğru metin

Okul Öncesi ÖABT · Erken çocukluk eğitimi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPiaget'ye göre işlem öncesi dönemin özellikleri nelerdir? Benmerkezcilik, animizm, merkeziyetçilik ve korunum nedir?Bağlantılı konudan (Fiziksel ve bilişsel gelişim). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İşlem öncesi dönemde (yaklaşık 2–7 yaş) çocuk sembol kullanır: konuşur, resim yapar, sopayı ata çevirir. Düşüncesi henüz mantıksal işlemlere dayanmaz: benmerkezcidir, cansıza can verir (animizm), doğayı insan yapısı sanır (yapaycılık), tek boyuta odaklanır (merkeziyetçilik), işlemi tersine çeviremez ve korunumu kazanmamıştır.

İşlem öncesi dönem

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Çocuk edebiyatı nedir? Okul öncesi çocuğa uygun edebiyat ürününde çocuğa görelik ilkesi ne demektir?

Kısa cevap: Çocuk edebiyatı, çocuğun dil, düşünce ve duygu düzeyine göre yazılmış, onun hayal gücünü ve dil zevkini besleyen ürünlerdir. Temel ilkesi çocuğa göreliktir: konu, dil, kurgu, kahraman ve resimler okurun yaşına uyar. Okul öncesinde bu; kısa cümle, tanıdık sözcük, tek ve çizgisel olay örgüsü, az sayıda kahraman, tekrar ve ritim, umut veren bir son demektir. Öğüt yağdıran metin çocuğa görelikle çelişir.

Bu konunun sonunda: çocuğa göreliğin beş başlığını sayabilir, bir kitabın özelliklerinden ilkeye uyanları aykırı olanlardan ayırt edebilirsin.

Halka zamanında öğretmen bir kitabın ilk sayfasını okuyor: üç uzun cümle, beş yeni sözcük. Dördüncü cümlede çocukların gözü pencereye kaymış bile.

Çocuk edebiyatı “yetişkin edebiyatının basitleştirilmişi” değildir; okuru çocuk olan, kendi ölçütleri olan bir sanattır. Bir çocuk kitabı çocuğa hem bir şey yaşatır (merak, gülme, heyecan, teselli) hem de dilini zenginleştirir. Dil ve sosyal-duygusal gelişim sayfasında gördük: okul öncesi çocuğun sözcük dağarcığı hızla büyür ama soyut sözcükleri ve uzun cümleleri izlemekte zorlanır. Metin bu gelişim düzeyine göre seçilir.

Çocuğa görelik nerede görünür?

  • Konu: çocuğun dünyasından: aile, arkadaş, oyuncak, hayvan, okula başlama, yeni kardeş.
  • Dil: kısa ve açık cümle, somut ve tanıdık sözcük, ses ve ritim oyunu; yer yer yeni bir sözcük, bağlamdan anlaşılır biçimde.
  • Kurgu: tek bir olay çizgisi, baştan sona sırayla; geri dönüşlü, iç içe kurgu yok. Tekrar eden kalıplar çocuğun olayı tahmin etmesini sağlar.
  • Kahraman: az sayıda, kolay tanınan, çoğu zaman çocuk ya da hayvan. Fiziksel ve bilişsel gelişim sayfasında gördüğümüz animizm, konuşan hayvanları ve eşyaları çocuğa doğal kılar.
  • İleti: değer, olay içinden sezdirilir; sonunda ders cümlesi ezberletilmez. Son umut verir.

Çocuğa görelik çocuğu küçümsemek de değildir: aşırı sevimlileştirilmiş, “bebek dili”yle yazılmış metin de bu ilkeye aykırıdır. Çocuk, kendine saygı duyan, düşündüren bir metni sever.

Ek bilgi: Türkiye'de çocuk edebiyatının ilk adımları

Türkçede çocuklar için çıkarılan ilk süreli yayın, 1869'da yayımlanan Mümeyyiz gazetesidir. Tevfik Fikret'in 1914'te yayımlanan Şermin'i çocuklar için yazılmış şiirlerden oluşur. Halk kültüründe ise ninni, tekerleme, bilmece ve masal yüzyıllardır çocukla birlikte yaşar.

Akılda kalsın: Çocuğa görelik beş başlıkta: konu, dil, kurgu, kahraman, ileti. Hepsinin ölçüsü takvim yaşı değil, çocuğun gelişim düzeyidir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kitabın özellikleri öncüllerle verilir; çocuğa görelik ilkesine uyanlar seçtirilir ya da öğretmenin seçtiği kitapta göz ardı edilen ilke sorulur.

TuzakAçık öğüt cümleleriyle biten metni “değer eğitimi için uygun” saymaktır; değer olaydan sezdirilir. Türk çocuk edebiyatının ilk süreli yayını da sorulabilir.

?Soru çöz

Nehir Öğretmen, 60–72 ay grubundaki çocukların son haftalarda halka zamanında yeni kardeşlerini ve okula ilk gelişlerini sık sık anlattığını fark eder. Kitap merkezini yenilemek için kütüphaneden dört kitap alır ve her biri için kısa bir not yazar:
I. Bir kuzunun sabah ağıldan çıkıp akşam geri dönüşüne kadar başına gelenler baştan sona sırayla anlatılıyor.
II. Her sayfa “Unutmayın çocuklar, yalan söylemek çok kötüdür” gibi bir öğüt cümlesiyle bitiyor.
III. Bulut'un anaokuluna başladığı ilk gün yaşadığı heyecan ve annesinden ayrılışı anlatılıyor.
IV. Olay, kahramanın anılarıyla geçmişe ve bugüne dönerek iç içe ilerliyor.
Nehir Öğretmen'in notlarına göre hangi kitapların özellikleri çocuğa görelik ilkesine uygundur?

✓ C. Baştan sona sırayla ilerleyen çizgisel kurgu (I) ve çocukların o günlerde yaşadığı okula başlama konusu (III) çocuğa göreliktir. A öğüt cümlesini değer eğitimi sanır (II); B hem öğüdü hem iç içe kurguyu uygun sayar; D geçmişle bugün arasında gidip gelen kurgunun (IV) okul öncesi çocukça izlenebileceği yanılgısıdır.

✎Boşluk doldurma temel ilke

Konu, dil, kurgu ve kahramanların okurun gelişim düzeyine uygun olmasına ilkesi denir. Okul öncesi kitabında olaylar geri dönüşsüz, sırayla, yani bir kurguyla anlatılır. Sonunda açık ders cümleleri sıralayan, öğüt yüklü metinlere metin denir.

çocuğa görelik · çizgisel · didaktik · iç içe · lirik
KAVRAM · RESİMLİ KİTAP

Resimli kitap: resim ile metnin ilişkisi ve kitap türleri

Okul Öncesi ÖABT · Erken çocukluk eğitimi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Resimli kitap nedir? Resimli öykü kitabı, sözsüz (sessiz) kitap, kavram kitabı ve büyük kitap arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Resimli kitapta anlam resim ile metnin birlikte çalışmasından doğar: resim metni aynen yansıtabilir, metnin söylemediğini tamamlayabilir ya da metinle çelişip mizah yaratabilir. Okul öncesinde başlıca türler resimli öykü kitabı, sözsüz (sessiz) kitap, kavram kitabı, dokun-hisset ve açılır-katlanır gibi oyuncak kitaplar ile grup okuması için büyük kitaptır.

Bu konunun sonunda: resim ile metnin üç ilişkisini ayırt edebilir, bir kitabın türünü betimlemesinden adlandırabilirsin.

Kitapta yalnızca “Ayı uyuyordu” yazıyor; ama resimde ayının arkasında, ağacın dalında bir sincap bütün kışlık fındıklarını çalıyor. Çocuklar yazıyı değil sincabı konuşuyor.

Okuma bilmeyen çocuk için resimli kitabın asıl metni resimdir. Bu yüzden resim süs değil, anlatının yarısıdır: çocuk resimden olayı izler, duyguyu okur, tahmin yürütür. Güncel programda çocukların resimli öykü kitabı gibi görsel materyalleri seçmesi, anlamlandırması ve değerlendirmesi okuma becerisinin parçası sayılır.

Resim metni yansıtabilir, tamamlayabilir ya da onunla oyun oynayabilir.Görsel: Sınav Defteri

Kitap türleri

  • Resimli öykü kitabı: kısa bir öykü, her sayfada resimle birlikte; okul öncesinin temel kitabı.
  • Sözsüz (sessiz) kitap: hiç yazı yoktur, öykü yalnız resimlerle ilerler; çocuk öyküyü kendi sözcükleriyle anlatır, anlatı becerisi ve sözcük dağarcığı gelişir.
  • Kavram kitabı: öykü yerine bir kavramı öğretir: renkler, sayılar, şekiller, zıtlar, hayvan sesleri.
  • Oyuncak kitaplar: dokun-hisset (farklı dokular), açılır-katlanır ya da üç boyutlu, kapakçıklı, kumaş ve banyo kitapları; bebek ve küçük çocuğun duyularıyla keşfi için.
  • Büyük kitap: bütün grubun uzaktan görebileceği boyutta basılmış kitap; öğretmen okurken parmağıyla yazıyı izler, çocuk yazının soldan sağa ilerlediğini, sözcüklerin boşlukla ayrıldığını fark eder.
Akılda kalsın: Yazı yoksa sözsüz kitap (anlatıyı çocuk kurar); öykü yoksa kavram kitabı (bir kavram öğretir); grup görsün diye büyükse büyük kitap (yazı farkındalığı).
Sınavda

Nasıl sorulurBir kitabın özellikleri ya da öğretmenin kitapla yaptığı etkinlik verilir, kitap türü sorulur.

TuzakSözsüz kitabı yalnız bebeklere ait sanmaktır; büyük çocukların anlatı becerisi için de kullanılır.

Sınavda işaretlegüncel programda yazısız kitaplar “sessiz kitap”, açılır-katlanır kitaplar “üç boyutlu kitap” adıyla geçer; kaynaklarda “sözsüz kitap”, “hareketli kitap” da denir.

?Soru çöz

Bir öğretmenin kitap merkezine koyduğu kitabın özellikleri şunlardır:
• Sayfalarının hiçbirinde yazı yoktur.
• Bir kedinin evden kaçıp geri dönüşü birbirini izleyen resimlerle verilmiştir.
• Öğretmen çocuklardan kitaptaki olayları kendi sözcükleriyle anlatmalarını ister.
Özellikleri verilen kitap türü aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Yazının hiç olmaması ve öykünün yalnız resimlerle ilerleyip çocuk tarafından anlatılması sözsüz kitabın özelliğidir. A kavram kitabı öykü değil bir kavram öğretir; C büyük kitapta yazı vardır ve grup okuması için büyütülmüştür; D dokun-hisset kitabın ayırıcı özelliği dokulardır.

⇄Bilgi eşleştirme kitap ve tür

KAVRAM · KİTAP SEÇİMİ

Kitap seçme ölçütleri: iç yapı, dış yapı ve sakıncalı öğeler

Okul Öncesi ÖABT · Erken çocukluk eğitimi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOkul öncesi çocukta korkular ve ayrılık kaygısı normal mi? Seçici konuşmazlık ve gece korkusu nedir?Bağlantılı konudan (Çocuk ruh sağlığı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Okul öncesinde karanlık, hayvan, gürültü ve hayali yaratık korkuları ile okula başlarken ayrılık kaygısı gelişime uygundur ve çoğu zamanla geçer. Kaygı yaşıtlarından belirgin biçimde yoğunsa, haftalarca sürüyor ve günlük yaşamı bozuyorsa dikkat ister. Seçici konuşmazlıkta çocuk evde konuşur ama okulda konuşmaz. Gece korkusunda çocuk uykunun ilk saatlerinde çığlıkla uyanır ve sabah hatırlamaz.

Korkular, kaygı, uyku sorunları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Okul öncesi çocuğa kitap seçerken iç yapı ve dış yapı ölçütleri nelerdir? Çocuk kitabında sakıncalı öğeler nelerdir?

Kısa cevap: Çocuk kitabı iki yönden değerlendirilir. Dış yapı kitabın biçimidir: boyut, kapak, cilt, kâğıt, harf büyüklüğü, resimlerin niteliği ve yazıyla yerleşimi. İç yapı içeriktir: konu, tema ve ileti, olay örgüsü, kahramanlar, dil ve anlatım. Korku ve şiddetin ayrıntılı verilişi, kalıp yargılar, öğüt yüklü dil, yanlış bilgi ve kötü davranışın ödüllendirilmesi sakıncalı öğelerdir.

Bu konunun sonunda: bir ölçütün dış yapıya mı iç yapıya mı ait olduğunu ayırt edebilir, bir kitaptaki sakıncalı öğeyi bulabilirsin.

Kitap fuarından dönen öğretmenin çantasında iki kitap var: parlak kâğıtlı, kapağı göz alıcı ama içinde bir “canavar” sahnesi kanlı çizilmiş olan; sade kapaklı ama sayfaları kalın ve mat olan.

Kitabı kapağına bakıp seçmek, iki yapıdan yalnız birine bakmaktır. Öğretmen kitabı önce baştan sona kendisi okur, sonra hem biçimine hem içeriğine bakar. İyi kitap iki yapıda da çocuğa göredir.

Dış yapı ile iç yapı
Dış yapı (biçim)İç yapı (içerik)
Boyut ve çocuğun elinde tutulabilirlikKonu: çocuğun dünyasından mı?
Kapak, cilt sağlamlığı; küçük yaşta kalın karton sayfaTema ve ileti: sezdiriliyor mu, öğüt mü?
Kâğıt: mat, ışığı yansıtmayan, yırtılmazOlay örgüsü: çizgisel, merak uyandıran
Harf büyüklüğü, satır aralığıKahramanlar: az, inandırıcı, özdeşim kurulabilir
Resimlerin niteliği, metinle aynı ya da karşılıklı sayfada olmasıDil ve anlatım: açık, akıcı, yaşa uygun sözcük

Yaşa göre kitap

İki yaşına kadar dayanıklı, karton ya da kumaş sayfalı, her sayfada tek ve gerçekçi bir nesne gösteren kitaplar seçilir. İki-üç yaşında kavram kitapları ve aynı kalıbın tekrarlandığı kısa öyküler, dört-altı yaşında başı, ortası ve sonu olan, neden-sonuç içeren, mizahlı öyküler uygundur.

Sakıncalı öğeler

Korku, şiddet ve acının ayrıntılı, dehşet verici biçimde verilmesi; bir cinsiyeti, etnik grubu ya da engelli bireyleri küçümseyen kalıp yargılar (hep mutfakta anne, hep korkak kız); argo ve kaba dil; yanlış bilgi (fen içerikli bir kitapta yanlış bilgi verilmesi); kötü davranışın ödüllendirilmesi ve sayfa sayfa öğüt sıralanması sakıncalıdır. Çocuk ruh sağlığı sayfasında gördüğümüz yaşa özgü korkular, korkutucu sahnenin bu yaşta neden güçlü etki bıraktığını açıklar. Ölüm, ayrılık gibi zor konular yasak değildir; yaşa uygun, umut veren bir dille işlenmiş kitaplar yas yaşayan çocuğa iyi gelir.

Akılda kalsın: Dış yapı “elime nasıl geliyor?”, iç yapı “bana ne anlatıyor?” sorusudur. Kâğıt, harf, cilt dışarıda; konu, kahraman, dil içeride.
Sınavda

Nasıl sorulurKitap özellikleri öncül olarak verilir; dış yapıya ya da iç yapıya ait olanlar seçtirilir ya da sakıncalı öğe bulunur.

Tuzak“dil ve anlatım”ı yazının büyüklüğüyle karıştırıp dış yapıya koymaktır: harf büyüklüğü dış, sözcük seçimi iç yapıdır. Zor konuyu işleyen kitap tek başına sakıncalı değildir; sakıncalı olan veriliş biçimidir.

?Soru çöz

Bir öğretmenin kitap seçerken dikkat ettiği özellikler şunlardır:
I. Sayfaların mat ve ışığı yansıtmayan kâğıttan olması
II. Kahramanların az sayıda ve kolay tanınır olması
III. Harflerin büyük, satır aralığının geniş olması
IV. Olayların sırayla, neden-sonuç ilişkisi içinde ilerlemesi
Bu özelliklerden hangileri kitabın dış yapısıyla ilgilidir?

✓ D. Kâğıdın niteliği (I) ile harf büyüklüğü ve satır aralığı (III) kitabın biçimine, yani dış yapısına aittir. A ve B kahramanları (II), B ve C olay örgüsünü (IV) içerir; ikisi de içerikle ilgili iç yapı ölçütüdür.

✎Boşluk doldurma kitap değerlendirme

Kitabın cildi, kâğıdı ve harf büyüklüğü ölçütleridir. Konu, kahramanlar ve dil ise içinde değerlendirilir. Bütün kızları korkak, bütün erkekleri cesur gösteren anlatım içerdiği için sakıncalıdır.

dış yapı · iç yapı · kalıp yargı · tema · animizm
KAVRAM · SÖZLÜ EDEBİYAT

Ninni, tekerleme, sayışmaca, parmak oyunu, bilmece ve yanıltmaca

Okul Öncesi ÖABT · Erken çocukluk eğitimi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Ninni, tekerleme, sayışmaca, parmak oyunu, bilmece ve yanıltmaca nedir? Okul öncesinde ne işe yarar?

Kısa cevap: Bunlar çoğu anonim, kuşaktan kuşağa sözlü aktarılan kısa türlerdir. Ninni çocuğu uyutmak için ezgiyle söylenir; tekerlemede anlamdan çok ses, uyak ve ritim öndedir; sayışmaca oyunda ebeyi belirler; parmak oyunu sözle birlikte el ve parmak hareketi içerir; bilmecede bir şey dolaylı özellikleriyle anlatılıp sorulur; yanıltmaca, söylenmesi zor ses dizileriyle dili dolaştırır.

Bu konunun sonunda: kısa sözlü türleri işlevlerinden ayırt edebilir, bir örneğin hangi türe ait olduğunu adlandırabilirsin.

Sabah halkasına geçerken öğretmen ellerini çırpıyor ve bir tekerleme başlatıyor; üçüncü dizede bütün sınıf ona katılmış, kimse “Halkaya gelin” dememiş.

Sözlü halk edebiyatının bu kısa türleri okul öncesinin en eski ve en ucuz materyalidir. Ritim ve uyak çocuğun kulağını seslere açar; bu yüzden tekerleme ve sayışmaca, Okula uyum ve erken okuryazarlık sayfasında göreceğimiz sesbilgisel farkındalığın doğal zeminidir. Güncel programda da günün geçişlerinde parmak oyunu, tekerleme ve bilmece önerilir.

Kısa sözlü türler ve işlevleri
TürAyırıcı özellikOkul öncesinde işlevi
NinniEzgili, yavaş ritim; söyleyenin dileği ve derdi de karışırUyutma, yatıştırma, bağ kurma
TekerlemeSes ve uyak oyunu; dizeler arasında anlam bağı zayıfRitim, ses farkındalığı, geçişler
SayışmacaOyun başında sayarak ebe seçmeKurala uyma, sıra, sayma
Parmak oyunuSöz + el ve parmak hareketiİnce motor, dikkat, dil
BilmeceNesne dolaylı özellikleriyle anlatılır, sorulurAkıl yürütme, sözcük dağarcığı
YanıltmacaBenzer seslerin art arda gelmesiDoğru ve akıcı söyleyiş

Örneklerle

Ninni çoğu zaman anne ya da büyükanne tarafından söylenir; anonim ninnilerden “Dandini dandini dastana / Danalar girmiş bostana” gibi dizeler bugün de yaşar. Tekerlemenin en bilinen kullanımı masal başıdır: “Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde…” Bir sayışmacada çocuklar halka olur, sayan çocuk her hecede birini gösterir: “Bir iki üç, kuşlar göçe; dört beş altı, sen kaldın dışta.” Bir parmak oyununda öğretmen her dizede bir parmağını açar: “Bu parmak elma toplar, bu parmak sepete koyar…” Bir bilmece: “Dalda kızarır, ağaçtan düşer; ısırınca tatlısı dişe değer.” (Elma) Yanıltmacada hız arttıkça dil dolaşır ve çocuklar güler.

Akılda kalsın: Amaca göre ayır: uyutmak → ninni, ses oyunu → tekerleme, ebe seçmek → sayışmaca, el hareketi → parmak oyunu, tahmin → bilmece, dili dolaştırmak → yanıltmaca.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğretmenin kullandığı kısa sözlü ürün ya da özellikleri verilir, türü sorulur.

TuzakSayışmaca ile tekerlemeyi karıştırmaktır: ikisinde de ritim vardır, ama sayışmacanın ayırıcı işi oyunda ebeyi belirlemektir. Söyleyişi zorlaştıran ses dizisi yanıltmaca, anlamsız ama ritimli ses oyunu tekerlemedir.

?Soru çöz

Bahçede saklambaç oynayacak çocuklar halka olur. Bir çocuk ritimli kısa dizeler söyleyip her hecede bir arkadaşını gösterir; dizeler bittiğinde gösterilen çocuk göz yummaya başlar. Çocukların kullandığı sözlü edebiyat ürünü aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Oyun başında hecelere göre sayarak ebeyi belirlemek sayışmacanın ayırıcı işlevidir. B yanıltmaca dili dolaştıran ses dizisidir, ebe seçmez; C bilmece bir şeyi dolaylı anlatıp sordurur; D ninni uyutmak için ezgiyle söylenir.

✎Boşluk doldurma örnekteki türü adlandır

“Bu parmak su getirir, bu parmak çay demler…” derken parmaklar tek tek açılır: . “Yaz kış giyer beyaz şapka, gökyüzüne en yakın.” diye sorulur, cevabı dağdır: . “Bir kartal kara kalpak, kırk kartal kırk kara kalpak…” hızla söylenir: . Beşik sallanırken yavaş bir ezgiyle “Uyusun da büyüsün…” söylenir: .

parmak oyunu · bilmece · yanıltmaca · ninni · tekerleme · sayışmaca
KAVRAM · MASAL VE FABL

Masal, fabl ve gerçekçi öykü: olağanüstü, hayvan kahraman, gündelik yaşam

Okul Öncesi ÖABT · Erken çocukluk eğitimi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Masal ve fablın özellikleri nelerdir? Masal, fabl ve gerçekçi öykü arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Masal; zamanı ve yeri belirsiz, olağanüstü olay ve varlıklarla dolu, iyinin kazandığı, kalıp sözlerle açılıp kapanan sözlü anlatıdır. Fabl; hayvanların ya da eşyaların insan gibi konuşup davrandığı, sonunda açık bir ders veren kısa anlatıdır. Gerçekçi öykü ise gündelik yaşamda olabilecek olayları anlatır. Okul öncesinde değer kazandırmada fabl, hayal gücü ve dil zevkinde masal, yaşantıları anlamlandırmada gerçekçi öykü öne çıkar.

Bu konunun sonunda: masal, fabl ve gerçekçi öyküyü ayırt edebilir, masalın bölümlerini sıralayabilir, değer kazandırma vakasında uygun türü seçebilirsin.

Öğretmen kitabı kapatıyor: “Tilki üzümlere uzanamayınca ‘Zaten ekşiydi’ dedi.” Bir çocuk hemen atılıyor: “Ama ekşi değildi ki, yetişemedi!”

Masal

Masal halkın ortak ürünüdür, anonimdir ve sözlü yayılır. Zaman ve mekân belirsizdir (“bir varmış bir yokmuş”), dev, peri, konuşan hayvan gibi olağanüstü varlıklar vardır. Kahramanlar tiptir: iyi ile kötü keskin biçimde ayrılır ve sonunda iyi kazanır. Üç sayısı sık tekrarlanır: üç kardeş, üç dilek, üç sınav. Türk masallarında Keloğlan en tanınan kahramandır. Masal genellikle şu sırayla ilerler: döşeme (kalıp açılış tekerlemesi), giriş (kahraman ve sorun), gelişme (yolculuk, sınavlar), sonuç (sorunun çözülmesi) ve dilek (“Onlar ermiş muradına…”, “Gökten üç elma düştü…”). Okul öncesinde korkutucu ayrıntılar yaşa göre yumuşatılarak anlatılır.

Fabl ve gerçekçi öykü

Fabl kısadır; kahramanları çoğunlukla insan gibi düşünen ve konuşan hayvanlardır: kurnaz tilki, çalışkan karınca, kibirli tavşan. Amacı ders vermektir ve bu ders çoğu zaman sonda açıkça söylenir (kıssadan hisse). Fablın ilk büyük adı Ezop (Aisopos), en tanınan yeniden yazıcısı La Fontaine'dir. Bir davranışı çocuğun kendisi üzerinden değil hayvanlar üzerinden ele aldığı için çocuğu suçlamadan düşündürür. Gerçekçi öykü ise olağanüstü öğe taşımaz: okula başlama, kardeş doğumu, kaybolan oyuncak gibi çocuğun yaşadığı ya da yaşayabileceği olayları anlatır.

Masal, fabl, gerçekçi öykü
MasalFablGerçekçi öykü
Kahramanİnsan, dev, peri; iyi-kötü tiplerHayvan, bitki, eşya (kişileştirilmiş)Gerçek yaşamdaki insanlar
OlayOlağanüstüKısa, tek olayGündelik, olabilir
Zaman-mekânBelirsizBelirsizBelirli, tanıdık
AmaçHayal gücü, eğlence, iyinin zaferiAçık dersYaşantıyı anlamlandırma
Konuşan hayvan hem masalda hem fablda olur; önce sondaki derse bak.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Masal “bir varmış” diye başlar, fabl “ders” diye biter. Konuşan hayvan hem masalda hem fablda olabilir; ayırt eden, sondaki açık derstir.
Sınavda

Nasıl sorulurÖğretmenin bir değeri ya da davranışı çocuklara nasıl kazandırmak istediği anlatılır; en uygun tür sorulur. Kavram somutlaştırılacak, çocuk doğrudan hedef alınmayacak ve sonda ders olacaksa cevap fabldır.

TuzakKonuşan hayvanı görünce hemen masal demektir. Masalın bölümlerinin sırası da sorulabilir.

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi masalın özelliklerinden biri değildir?

✓ C. Masal olağanüstüdür, yaşanmış ya da yaşanabilir olay anlatmaz; zaman ve yer belirsizdir. A “bir varmış bir yokmuş” belirsizliği masalın özelliğidir; B döşeme ve dilek kalıp sözlerdir; D iyinin zaferi masalın değişmez sonudur.

↕Sıralama bir Keloğlan masalı

  1. Keloğlan devi alt eder, köye su geri gelir
  2. Keloğlan'ın köyünün pınarı bir sabah kurur
  3. “Gökten üç elma düştü…”
  4. “Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde…”
  5. Keloğlan yola çıkar, üç dağ aşar, üç sınavdan geçer
YÖNTEM · KİTAP OKUMA

Etkileşimli (diyalojik) okuma: çocuk dinleyici değil, anlatıcı

Okul Öncesi ÖABT · Erken çocukluk eğitimi · Okuma 3 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÇocuklarda dil gelişimi aşamaları nelerdir? Agulama, babıldama, telgraf konuşması ve aşırı genelleme ne demektir?Bağlantılı konudan (Dil ve sosyal-duygusal gelişim). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dil ağlama ve agulamayla (yaklaşık 2 ay) başlar, babıldama (yaklaşık 6 ay) ile hece tekrarına geçer. İlk sözcük bir yaş civarında gelir; tek sözcük bütün bir cümlenin yerini tutar. İki yaşa doğru ekleri olmayan telgraf konuşması, ardından eklerin ve uzun cümlelerin kullanımı başlar. Çocuk anlamayı konuşmadan önce kazanır.

Dil gelişiminin aşamaları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Etkileşimli kitap okuma (diyalojik okuma) nedir? Okuma öncesi, sırası ve sonrasında öğretmen ne yapar?

Kısa cevap: Etkileşimli okumada yetişkin kitabı baştan sona okumak yerine çocukla kitap üzerine konuşur; zamanla anlatıcı çocuk olur. Grover Whitehurst'ün geliştirdiği diyalojik okumada yetişkin çocuğu konuşmaya teşvik eder, cevabını değerlendirir, genişletir ve yeni biçimini tekrar ettirir. Okumadan önce kapak ve başlıkla tahmin, okurken soru ve resim inceleme, okuduktan sonra yeniden anlatma ve yaşamla ilişkilendirme yapılır.

Bu konunun sonunda: diyalojik okumanın dört adımını sıralayabilir, öğretmenin sorduğu sorunun türünü vakadan tanıyabilirsin.

Öğretmen sayfayı çevirmeden duruyor, resmi gösteriyor: “Sence bu kuş neden ağacın tepesinde tek başına?” Ayşe: “Arkadaşları gitti.” Öğretmen: “Evet, arkadaşları güneye uçmuş, o da yalnız kalmış. Sen söyle: arkadaşları nereye uçmuş?”

Okumayı çocuğun “dinlediği” bir etkinlikten “konuştuğu” bir etkinliğe çevirmek sözcük dağarcığını ve anlatı becerisini güçlendirir. Dil ve sosyal-duygusal gelişim sayfasında gördük: dil, çocuğun yetişkinle karşılıklı konuşmasıyla büyür.

Teşvik, değerlendirme, genişletme, tekrar: kısaltması İngilizcede PEER.Görsel: Sınav Defteri

Soru türleri

Teşvik için beş tür soru kullanılır: tamamlama (“Ayı mağarada uzun bir … uyudu”), hatırlama (“Kuş en başta nerede yaşıyordu?”), açık uçlu (“Bu sayfada neler oluyor?”), ne, nerede, neden soruları (“Bu ne?”) ve çocuğun kendi yaşamına bağlayan uzaklaştırma soruları (“Sen hiç bir arkadaşını özledin mi?”). İlk ikisi küçük yaşta, son ikisi büyüdükçe artar.

Okumadan önce kapak, başlık ve yazar-resimleyen adı gösterilir, olay tahmin edilir. Okurken kitap çocuklara dönük tutulur, resimler gösterilir, tahminler sınanır. Okuduktan sonra çocuklar öyküyü sırayla yeniden anlatır, sonu değiştirir ya da canlandırır.

Akılda kalsın: Diyalojik okumanın sırrı genişletmedir: çocuğun iki sözcüğünü öğretmen dört sözcüğe çıkarır, sonra yine çocuğa söyletir.
Sınavda

Nasıl sorulurOkuma sırasında öğretmen-çocuk konuşması verilir; öğretmenin yaptığı adım ya da sorduğu sorunun türü sorulur.

TuzakÇocuğun cevabına bilgi ekleyen öğretmen davranışını “değerlendirme” sanmaktır; ekleme genişletmedir. Kitaptaki olayı çocuğun yaşantısına bağlayan soru uzaklaştırma sorusudur.

?Soru çöz

Yeni kardeşi olan bir ayıcığın öyküsünü okuyan öğretmen, son sayfada çocuklara “Sizin evinize yeni bir bebek geldiğinde siz neler hissettiniz?” diye sorar. Öğretmenin sorduğu soru diyalojik okumadaki soru türlerinden hangisidir?

✓ D. Kitaptaki olayı çocuğun kendi yaşantısına bağlayan soru uzaklaştırma sorusudur. A tamamlama, cümlenin sonunu çocuğa bıraktırır; B hatırlama, kitapta geçen bir olayı sordurur; C ne-nerede-neden soruları sayfadaki bir nesne ya da olaya yöneliktir, çocuğun yaşamına değil.

↕Sıralama bir sayfada diyalojik okuma

  1. “Evet, bu bir tavşan.”
  2. “Haydi sen söyle: kahverengi tavşan havuç taşıyor.”
  3. “Bu ne?”
  4. “Kahverengi bir tavşan, sırtında havuç taşıyor.”
YÖNTEM · HİKÂYE ANLATMA

Hikâye anlatma teknikleri ve kitap merkezi

Okul Öncesi ÖABT · Erken çocukluk eğitimi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Okul öncesinde hikâye anlatma teknikleri nelerdir? Kitap merkezi nasıl düzenlenir?

Kısa cevap: Hikâye kitapla okunarak ya da kitapsız anlatılarak sunulur: resimli kartlar, kukla, flanel (keçe) pano, hikâye önlüğü, nesne kutusu, gölge oyunu ve canlandırma başlıca tekniklerdir. Öğretmen sesini ve hızını değiştirir, göz teması kurar, kitabı çocuklara dönük tutar. Kitap merkezi sessiz, aydınlık, kapakları görünecek biçimde düzenlenmiş, çeşitli türde kitaplar bulunan bir öğrenme merkezidir.

Bu konunun sonunda: bir anlatım sahnesindeki tekniği adlandırabilir, öğretmenin göz ardı ettiği ilkeyi bulabilir, kitap merkezinin doğru yerini seçebilirsin.

Öğretmen bir önlük giyiyor; cebinden sırayla kâğıt bir fare, bir peynir, bir kedi çıkıyor.

Anlatırken

Kitapla okumada öğretmen çocukların karşısında alçak bir yere oturur, kitabı çocuklara dönük tutar; resimleri herkes görmeden sayfa çevrilmez. Grup küçük, düzen yarım dairedir. Kahramanlara farklı ses verilir, merak anında durulur; göz teması herkesle kurulur. Kitap önceden okunmuş olmalıdır: ilk kez okunan kitapta öğretmen metne gömülür, çocuklarla bağını kaybeder.

Teknikler

  • Resimli kartlarla: olayın her aşaması bir kartta; kartlar sonra çocuklara sıralatılır.
  • Kuklayla: el, parmak, çorap ya da çubuk kuklası; çekingen çocuk kuklayla daha kolay konuşur.
  • Flanel (keçe) pano ve hikâye önlüğü: figürler anlatı ilerledikçe panoya ya da önlüğe yapıştırılır.
  • Nesneyle (hikâye kutusu): her nesne bir olayı temsil eder.
  • Gölge oyunu ve canlandırma: ışık ve perdeyle ya da çocukların rol almasıyla; canlandırmayı Oyun ve drama sayfasında göreceğiz.
  • Birlikte hikâye oluşturma: öğretmen başlatır, her çocuk bir cümle ekler ya da çocuklar yarım hikâyeyi tamamlar.

Kitap merkezi

Güncel programda kitap merkezi bir öğrenme merkezidir. Gürültülü blok merkezinden uzak, iyi ışık alan bir köşeye kurulur; minder ve alçak raflar olur. Kitaplar kapakları görünecek biçimde dizilir, çünkü çocuk kitabı kapağından tanır. Resimli öykü, sessiz, kavram, üç boyutlu ve kumaş kitaplar, şiir, tekerleme, bilmece kitapları, dergi ve çocukların kendi yaptığı kitaplar bulunur; Nasreddin Hoca, Keloğlan, Karagöz ile Hacivat gibi geleneksel kahramanlar da yer alır. Kitaplar düzenli yenilenir.

Akılda kalsın: Anlatıcının üç kuralı: önceden oku, kitabı çocuğa çevir, sesi değiştir. Kitap merkezinin üç kuralı: sessiz, aydınlık, kapaklar görünür.
Sınavda

Nasıl sorulurBir anlatım sahnesi verilir; kullanılan teknik ya da göz ardı edilen ilke sorulur.

TuzakKitabı kendine dönük tutup okuyan, resimleri sonra gösteren öğretmeni “dikkat dağıtmıyor” diye doğru bulmaktır. Kitap merkezini blok merkezinin yanına koymak da sık verilen yanlış düzenlemedir.

Hepsi bir arada: çocuk edebiyatı
KonuÖzüSınavın ipucu
Çocuğa görelikKonu, dil, kurgu, kahraman, iletiÖğüt cümlesi ilkeye aykırı
Resimli kitapKoşut, tamamlayıcı, karşıt resimYazı yoksa sözsüz kitap
Kitap seçmeDış yapı biçim, iç yapı içerikHarf büyüklüğü dış yapı
Kısa sözlü türlerNinni, tekerleme, sayışmaca, bilmeceEbe seçiyorsa sayışmaca
Masal ve fablOlağanüstü; sonda açık dersKonuşan hayvan masal demek değil
Diyalojik okumaTeşvik, değerlendir, genişlet, tekrarBilgi eklemek genişletmedir
Hikâye anlatmaKart, kukla, pano, önlükKitap önceden okunur
  • □ Çocuğa göreliğe aykırı özelliği ayırt edebiliyorum.
  • □ Resim-metin ilişkisini ve kitap türünü tanıyabiliyorum.
  • □ Dış yapı ve iç yapı ölçütlerini ayırabiliyorum.
  • □ Kısa sözlü türleri örnekten adlandırabiliyorum.
  • □ Masal, fabl ve gerçekçi öyküyü ayırt edebiliyorum.
  • □ Diyalojik okumada adımı ve soru türünü bulabiliyorum.
  • □ Anlatım tekniğini ve çiğnenen ilkeyi bulabiliyorum.

?Soru çöz

Bir öğretmen, kitap fuarından aldığı ve henüz okumadığı resimli öykü kitabını halka zamanında okumaya başlar. Kitabı kendine dönük tutarak satırları takip eder, her sayfanın sonunda kitabı kısa bir süre çocuklara çevirir. Çocuklar bir süre sonra yan yana fısıldaşmaya başlar. Bu öğretmenin göz ardı ettiği ilkeler aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?

✓ B. Kitabı ilk kez okuduğu için metne gömülmüş, kitabı kendine dönük tutup resimleri geç göstermiştir; çocukların ilgisi bu yüzden dağılmıştır. A ses ve duraklama vakada anılmıyor; C okuma sonrasıyla ilgilidir; D grup büyüklüğü ve oturma düzeni vakada anılmıyor.

⇄Bilgi eşleştirme anlatım tekniği

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir okul öncesi öğretmeni sınıfındaki çocukların ailelerinden şu bilgileri edinmiştir:
I. Ela'nın annesi ve babası günlük bakımında tutarlı, sıcak ve kurallarını açıklayan bir tutum sergilemektedir.
II. Mert'in ailesi son bir yılda üç kez taşınmış, babası uzun süredir işsizdir.
III. Defne güçlükle karşılaşınca bir süre ağlayıp sonra sakinleşerek yeniden denemektedir.
Bu bilgilerden hangileri ruh sağlığı açısından koruyucu etkendir?

✓ B. Sıcak ve tutarlı ebeveynlik (I) ile çocuğun sakinleşip yeniden deneyebilmesi, yani öz düzenleme (III) koruyucudur. A eksiktir, III'ü atlar; C ve D II'yi içerir, oysa sık taşınma ve ekonomik zorluk çevresel risk etkenidir.Kaynak: Çocuk ruh sağlığı · Ruh sağlığı, risk ve koruyucu etkenler

?Soru 2

Dört yaşındaki Aras'ta görülen özellikler şunlardır:
• Hafif ateşle başlayan, çok kaşıntılı döküntü
• Döküntülerin bir kısmı kızarıklık, bir kısmı içi su dolu kabarcık, bir kısmı kabuk hâlinde
• Hekim, bütün kabarcıklar kabuklanana kadar okula gitmemesini önermiş
Bazı özellikleri verilen hastalık aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Kaşıntılı su dolu kabarcıklar, aynı anda farklı evrelerde döküntü ve kabuklanana kadar bulaştırıcılık suçiçeğinin ipuçlarıdır. B kızılda boğaz ağrısı, zımpara gibi döküntü ve çilek dil öne çıkar; C kızamıkta gözde kızarıklık ve yüzden yayılan döküntü görülür; D bit kaşıntı yapar ama döküntülü bir hastalık değildir.Kaynak: Çocuk sağlığı ve ilk yardım · Aşılar ve bulaşıcı hastalıklar

?Soru 3

Bir dil kuramının görüşleri:
• Bütün dillerin altında ortak dilbilgisi ilkeleri vardır.
• Çocuk, duyduğu sınırlı konuşmadan dilin kurallarını kendisi çıkarır.
• Çocukların hiç duymadıkları cümleleri kurabilmesi bu yeteneğin kanıtıdır.
Bu görüşler aşağıdaki kuramcılardan hangisine aittir?

✓ C. Evrensel dilbilgisi ilkeleri ve kuralı çocuğun kendisinin çıkarması doğuştancı kuramın, yani Chomsky'nin görüşüdür. A Skinner dili taklit ve pekiştirmeyle açıklar, duyulmayan cümleyi açıklayamaz; B Piaget dili düşüncenin ardından gelen bir ürün sayar; D Bruner yetişkinin destek sistemini öne çıkarır.Kaynak: Dil ve sosyal-duygusal gelişim · Dil gelişimi kuramları

?Soru 4

Aşağıdakilerden hangisi okul öncesi dönemde otizm spektrumunun erken işaretlerinden biri değildir?

✓ A. Dört yaşında halkada uzun süre oturamamak çoğu çocukta yaşa uygundur ve otizm spektrumuna özgü değildir. B adına tepki vermeme sosyal iletişim işaretidir; C işaret ederek ilgiyi paylaşmamak ortak dikkat eksikliğidir; D nesneleri dizmek tekrarlayıcı davranıştır.Kaynak: Çocuk ruh sağlığı · DEHB, otizm işaretleri, yönlendirme

?Soru 5

Bir çocuğun mizacıyla ilgili gözlemler:
I. Yeni bir etkinlikte önce kenarda durup diğerlerini izliyor.
II. Tepkileri yoğun değil; ağlamak yerine sessizce geri çekiliyor.
III. Birkaç gün aynı etkinlik tekrarlanınca kendiliğinden katılıyor.
Thomas ve Chess'e göre bu gözlemler hangi mizaç türüne aittir?

✓ D. Yeniliğe önce çekingen ama ılımlı tepki (I, II) ve zamanla kendiliğinden uyum (III) geç ısınan mizacı tanımlar. A kolay mizaçlı çocuk yeniliğe hemen uyar; B zor mizaçta tepki yoğun ve olumsuzdur; C kaçınan bağlanma mizaç değil, ilişki biçimidir.Kaynak: Dil ve sosyal-duygusal gelişim · Duygular, duygu düzenleme, mizaç

?Soru 6

Dört yaşındaki Arda konuşurken sözcüklerin ilk hecesini tekrarlıyor. Öğretmeni şunları yapıyor:
I. Arda konuşurken göz temasını sürdürüp sözünü bitirmesini bekliyor.
II. Arda takılınca cümlesini onun yerine tamamlıyor.
III. Kendisi Arda'yla yavaş ve rahat bir tempoda konuşuyor.
IV. Takıldığında “Dur, derin bir nefes al, yavaş söyle” diyor.
Öğretmenin davranışlarından hangileri uygundur?

✓ C. Sabırla bekleyip göz temasını sürdürmek (I) ve rahat bir konuşma modeli olmak (III) gelişimsel akıcısızlıkta önerilen tutumdur. A ve B cümleyi tamamlamayı (II) içerir, bu konuşma hakkını elinden alır; D ve B'deki IV, nefes ve hız öğüdüyle dikkati takılmaya çeker.Kaynak: Çocuk ruh sağlığı · Alışkanlıklar, alt ıslatma, kekemelik

?Soru 7

Çağla Öğretmen, bir kreşin 6–12 ay grubunda sekiz bebekle çalışmaktadır. Serbest oyun saatinde dokuz aylık Defne halının üzerinde oyuncak sepetini karıştırmaktadır. Öğretmen başka bir bebeğin altını değiştirirken Defne'nin aniden sustuğunu fark eder. Yanına koştuğunda bebeğin ağzının açık olduğunu, ne ağladığını ne öksürdüğünü, dudaklarının morarmaya başladığını görür; Defne'nin gözleri açıktır ve elleriyle çırpınmaktadır. Sepetteki oyuncak arabanın küçük tekerleklerinden biri yerinde yoktur. Çağla Öğretmen yan sınıftaki arkadaşına seslenerek 112'yi aratır. Çağla Öğretmen'in bu aşamada Defne'ye ilk uygulaması gereken müdahale aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Ses ve öksürüğün olmaması ile morarma tam tıkanmayı, açık gözler ve çırpınma bilincin yerinde olduğunu, dokuz ay ise bebeği gösterir; bebekte ilk uygulama ön kol üzerinde, baş aşağıda beş sırt vurusudur. A karın basısının bebeğe de yapılabileceği yanılgısıdır; B görünmeyen cismi körlemesine aramak onu arkaya itebilir; C öksürmeyi beklemek kısmi tıkanmanın uygulamasıdır, Defne öksüremiyor.Kaynak: Çocuk sağlığı ve ilk yardım · Yabancı cisim tıkanması: bebek ve çocuk

?Soru 8

Beş yaşındaki Ali, büyüyünce baba olacağını, anne olamayacağını söylemektedir. Ancak öğretmen kukla oyununda ona uzun saçlı bir peruk takınca “Şimdi kız oldum!” diye sevinmektedir. Ali'nin cinsiyet anlayışı hangi basamaktadır?

✓ D. Ali cinsiyetinin zamanla değişmeyeceğini biliyor (durağanlık) ama görünüş değişince değişeceğini sanıyor; sabitlik henüz yok. A Ali erkek olduğunu biliyor, kimlik var; B peruğu takınca kız olduğunu sanması sabitliğin olmadığını gösterir; C vakada bir role ya da etkinliğe dair kalıp yargı yok.Kaynak: Dil ve sosyal-duygusal gelişim · Benlik, toplumsal cinsiyet, akranlar, oyun

?Soru 9

Ateşi yükselen üç yaşındaki Nehir nöbet geçirmeye başlar. Öğretmen giysilerini çıkarır, çevresindeki sandalyeleri uzaklaştırır, 112'yi aratır; ardından ateşi hızla düşsün diye üzerine musluktan soğuk su döker. Öğretmenin göz ardı ettiği uygulama aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Ateşe bağlı nöbette çocuk oda sıcaklığındaki su ve temiz havluyla serinletilir; soğuk su dökülmez. A, B ve D öğretmenin zaten uyguladığı doğru adımlardır: sandalyeleri uzaklaştırması güvenliği, 112'yi aratması çağrıyı, giysileri çıkarması serinletmenin ilk adımını karşılar.Kaynak: Çocuk sağlığı ve ilk yardım · Kırık, zehirlenme, ateşli havale

?Soru 10

Bir velinin getirdiği sağlık kayıtlarına göre beş yaşındaki Mina'nın boyu iki yaşından bu yana 50. persentil çizgisinde ilerlerken son bir yılda 10. persentilin yakınına inmiştir. Öğretmenin bu bilgiye ilişkin yorumlarından hangisi en uygundur?

✓ C. Büyümede belirleyici olan seyirdir; çizgi değiştiren düşüş hekime danışmayı gerektirir. A tek ölçüme bakıp seyri atlar; B sınıf içi karşılaştırma büyüme izleminin ölçütü değildir; D nedeni bilinmeden tanı ve tedavi önerir, bu öğretmenin işi değildir.Kaynak: Çocuk sağlığı ve ilk yardım · Büyüme izlemi ve beslenme
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Okul Öncesi ÖABT soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler, sondaki karma tekrar ve tekrar listenle kendini dene.
Soru çöz →