Çocuk ruh sağlığı: risk etkenleri, koruyucu etkenler ve “gelişime uygun mu?” sorusu
Okul Öncesi ÖABT · Çocuk sağlığı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaErken çocuklukta duygusal gelişim nasıldır? Duygu düzenleme nedir? Thomas ve Chess'e göre mizaç türleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Dil ve sosyal-duygusal gelişim). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Temel duygular ilk yılda belirir; utanç, gurur, suçluluk gibi öz bilinç duyguları iki yaş dolayında benlik farkındalığıyla gelir. Çocuk duygusunu önce yetişkinin yardımıyla, okul öncesinde giderek kendisi düzenler. Thomas ve Chess bebekleri mizaçlarına göre kolay, zor ve geç ısınan diye sınıfladı; önemli olan mizaç ile çevrenin uyumudur.
Duygular, duygu düzenleme, mizaç
✎Konu anlatımı
Çocuk ruh sağlığı nedir? Okul öncesinde risk etkenleri ve koruyucu etkenler nelerdir?
Kısa cevap: Çocuk ruh sağlığı, çocuğun yaşına uygun biçimde duygularını yaşayıp düzenleyebilmesi, ilişki kurabilmesi, oynayıp öğrenebilmesidir. Zor mizaç, ihmal, aile içi şiddet, yoksulluk gibi risk etkenleri sorun olasılığını artırır; güvenli bağlanma, tutarlı ve sıcak ebeveynlik, nitelikli okul öncesi eğitim gibi koruyucu etkenler azaltır. Bir davranış yaşı, sıklığı, süresi ve günlük yaşamı bozup bozmadığıyla değerlendirilir.Bu konunun sonunda: risk ve koruyucu etkenleri ayırt edebilir, bir davranışı yaş, sıklık, süre ve işlevle değerlendirebilir, öğretmenin ilk adımını söyleyebilirsin.
Eylül sabahı kapıda üç çocuk ağlıyor: biri beş dakika sonra kum havuzunda gülüyor, biri öğleye kadar annesini soruyor, biri üçüncü haftada hâlâ kimseyle konuşmuyor.
Ruh sağlığı yalnızca bir hastalığın olmaması değildir. Okul öncesi öğretmeni çocuğu her gün saatlerce gören birkaç yetişkinden biridir; bu yüzden erken fark etmenin en güçlü halkasıdır.
Risk ve koruma
Risk etkenleri sorunun ortaya çıkma olasılığını artıran koşullardır: bireysel (zor mizaç, süreğen hastalık, gelişim geriliği), ailesel (ihmal, şiddet, ebeveynin ruhsal hastalığı, sert ve tutarsız disiplin, boşanmanın çatışmalı geçmesi) ve çevresel (yoksulluk, göç, afet). Koruyucu etkenler ise riske karşın çocuğun iyi gelişmesini sağlar: güvenli bağlanma, sıcak ve tutarlı bakım, çocuğun öz düzenleme becerisi, destekleyici bir öğretmen, nitelikli okul öncesi eğitim. Risk karşısında toparlanabilme gücüne psikolojik sağlamlık denir. Mizaç ve bağlanma türlerini Dil ve sosyal-duygusal gelişim sayfasında gördük; burada onların ruh sağlığına etkisine bakıyoruz.
Aynı davranış bir yaşta olağan, başka bir yaşta dikkat isteyen bir işarettir: iki yaşında yere yatıp ağlamak sık görülür, altı yaşında her gün birkaç kez tekrarlanması öyle değildir. Öğretmenin işi tanı koymak değil, tarih ve saatle gözlem kaydı tutmak, aileyle konuşmak ve gerektiğinde uzmana yönlendirmektir.
Nasıl sorulurBir aile ya da okul durumu verilir, risk mi koruyucu etken mi olduğu sorulur; ya da öncüllerden koruyucu etkenler seçtirilir.
TuzakAşırı korumacı tutumu koruyucu etken sanmaktır; sıcaklık ve tutarlılık korur, çocuğun yerine her şeyi yapmak korumaz. Bir davranış tek başına sorun sayılmaz; yaş ve süre bilgisi soruda hep ipucudur.
?Soru çöz
Bir okul öncesi öğretmeni sınıfındaki çocukların ailelerinden şu bilgileri edinmiştir:
I. Ela'nın annesi ve babası günlük bakımında tutarlı, sıcak ve kurallarını açıklayan bir tutum sergilemektedir.
II. Mert'in ailesi son bir yılda üç kez taşınmış, babası uzun süredir işsizdir.
III. Defne güçlükle karşılaşınca bir süre ağlayıp sonra sakinleşerek yeniden denemektedir.
Bu bilgilerden hangileri ruh sağlığı açısından koruyucu etkendir?
✎Boşluk doldurma vakadaki kavramı adlandır
Efe'nin babası bir yıldır işsiz, evde sık sık bağırışlı kavgalar oluyor; bunlar Efe için birer sayılır. Anneannesi onu her akşam sıcak ve tutarlı biçimde dinliyor, öğretmeni de güvenli bir ilişki sunuyor; bunlar olarak işler. Yıl sonunda yeniden oyuna dalan, arkadaş edinen Efe'nin bu toparlanma gücüne denir.