Sözcükte anlam: gerçek, mecaz, terim anlam ve bağlam

Bir sözcüğün anlamını çoğu zaman cümlenin kendisi söyler. Gerçek, mecaz ve terim anlamı ayırmayı, bilmediğin bir sözcüğün anlamını bağlamdan tahmin etmeyi öğreniyorsun.

4 durakLGS · 8. sınıf · okuma
8 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 8tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
ANLAM · SÖZCÜK

Bağlamdan anlam tahmini: bilmediğin sözcüğü cümle açıklar

MEB 8. sınıf · Okuma: söz varlığı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Bilmediğim bir sözcüğün anlamını cümleden nasıl bulurum?

Kısa cevap: Bağlam, bir sözcüğün içinde geçtiği cümle ve paragraftır. Bilmediğin sözcüğün anlamını çevresindeki açıklama, örnek, karşıtlık ve sonuç ipuçlarından tahmin edersin. Tahminini sözcüğün yerine koyarak sınar, en sonda sözlükle doğrularsın.

Arkadaşın “Maçtan sonra bitap düştüm, eve gelir gelmez uyudum.” diye yazıyor. “Bitap” sözcüğünü ilk kez görsen de çok yorulduğunu anlarsın, çünkü cümlenin geri kalanı bunu sana söyler.

Bağlam nedir?

Bir sözcüğün içinde geçtiği cümleye ve paragrafa bağlam denir. Sözlükte pek çok sözcüğün birkaç anlamı yazar; o cümlede hangisinin kullanıldığını bağlam belirler. Bilmediğin bir sözcükte de ilk yardım metnin kendisinden gelir.

Dört ipucu türü

Yazar, zor bir sözcüğün anlamını çoğu zaman hemen yanına bırakır. Bu ipuçlarını dört grupta toplayabilirsin:

İpucu sözcükleri, anlamın nereden geleceğini haber verir.Görsel: Sınav Defteri

“Köylüler okulun çatısını imeceyle onardı; kimi kiremit taşıdı, kimi çay demledi, kimse para istemedi.” Bu cümlede örnekler, imecenin hep birlikte ve karşılıksız yapılan iş olduğunu gösterir. “Herkes konuşurken o sükût etti.” cümlesinde ise karşıtlık ipucu, sükûtun susmak olduğunu söyler.

Örnek paragraf

Mahalle kütüphanesinin en eski müdavimi Hasan Amca'dır. Yirmi yıldır her sabah dokuzda kapıdadır ve hep pencere kenarındaki masaya oturur. Görevliler onun gazetesini o gelmeden ayırır. Geçen kış bir hafta görünmeyince herkes merak etti; meğer gribe yakalanmış. İyileşince ilk işi yine kütüphaneye gelmek oldu. Kapıdan girerken “Evime döndüm.” dedi. Bu paragrafta “müdavim” ne demektir?

  1. Sözcüğü boşluk say: “Kütüphanenin en eski ___ Hasan Amca'dır.”
  2. İpucu topla: yirmi yıldır her sabah geliyor, hep aynı masaya oturuyor, gelmeyince merak ediliyor.
  3. Tahmin et: bir yere sürekli giden kişi.
  4. Sına: “Kütüphaneye sürekli gelen en eski kişi Hasan Amca'dır.” Anlam bozulmadı.

Cevap: Müdavim, bir yere sürekli giden kişidir.

Önce sına, sonra doğrula

Tahminin bir sınavdan geçmeli. Onu sözcüğün yerine koy ve cümleyi yeniden oku; anlam bozulmuyorsa büyük olasılıkla doğru yoldasın. Sonra Türk Dil Kurumunun Güncel Türkçe Sözlük'üne bakıp karşılaştır.

Akılda kalsın: Sıra şöyle: ipucu → tahmin → sınama. Sözlük en sonda gelir, tahminin yerine değil.
LGS'de

Nasıl sorulurKısa bir metinde altı çizili bir sözcük verilir; metindeki anlamı sorulur.

TuzakSözcüğün en bilinen anlamını, metne bakmadan seçmek.

İpucuHer şıkkı sözcüğün yerine koy, metindeki ipucuyla uyanı seç.

▭Boşluk doldurma

Başarısını hiç anlatmaz, ödülünü bile çekmecede saklar; çok biridir. Uzun koşudan sonra öyle düştü ki merdiveni zor çıktı. Sınav sabahı herkes görünüyordu; kimi kalemini arıyor, kimi kapıya koşuyordu.

mütevazıbitkintelaşlıcömert

?Soru çöz metin · öncüllü

Gece boyunca yağan soğuk yağmur sabaha karşı ayaza dönmüş, mahalledeki bütün kaldırımları ince bir buzla kaplamıştı. Dedem yine de her sabahki gibi fırına gitmek için kapıdan çıktı. Buz tutmuş kaldırımda temkinli adımlarla ilerledi. Her adımdan önce ayağıyla zemini yokluyor, bir eliyle de bahçe duvarına tutunuyordu. Yokuşun başına gelince durdu, bir süre düşündü ve kaygan yokuştan inmek yerine yandaki toprak yolu seçti. Fırından döndüğünde elinde bir torba sıcak simit vardı; yolda bir kez bile tökezlememişti. Annem pencereden onu izlerken rahat bir nefes aldı. Simitleri sofraya koyarken ellerinin soğuktan kıpkırmızı olduğunu fark ettim.

Bu metindeki altı çizili sözcükle ilgili,
I. Dedenin dikkat edip önlem alarak yürüdüğünü anlatır.
II. Dedenin buzdan korkup titrediğini anlatır.
III. Kaygan yokuş yerine toprak yolun seçilmesiyle desteklenir.
yargılarından hangilerine ulaşılabilir?

✓ B. “Temkinli” dikkat edip önlem alarak demektir (I); zemini yoklamak ve kaygan yokuş yerine toprak yolu seçmek bu anlamı destekler (III). II'ye ulaşılamaz: metinde kaygılanan dede değil, onu izleyen annedir. A, III'teki kanıtı atlar; C ve D dikkati korkuyla karıştırır.
ANLAM · SÖZCÜK

Gerçek, mecaz ve terim anlam: aynı sözcük üç ayrı iş görür

MEB 8. sınıf · Okuma: söz varlığı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBilmediğim bir sözcüğün anlamını cümleden nasıl bulurum?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bağlam, bir sözcüğün içinde geçtiği cümle ve paragraftır. Bilmediğin sözcüğün anlamını çevresindeki açıklama, örnek, karşıtlık ve sonuç ipuçlarından tahmin edersin. Tahminini sözcüğün yerine koyarak sınar, en sonda sözlükle doğrularsın.

Bağlamdan anlam tahmini

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Gerçek anlam, mecaz anlam ve terim anlam nedir, nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Gerçek anlam, sözcüğün akla ilk gelen anlamıdır. Mecaz anlam, bir benzerlik yoluyla gerçek anlamdan uzaklaşan anlamdır. Terim anlam ise bir bilim, sanat ya da spor dalına özgü anlamdır. Hangisinin kullanıldığını cümle gösterir.

“Çantan çok ağır.” dediğinde yorulan kolların olur. “Bana ağır bir söz söyledi.” dediğinde ise yorulan kalbin. Sözcük aynı, taşınan yük bambaşka.

Gerçek anlam

Bir sözcüğü tek başına duyunca aklına ilk gelen anlam gerçek anlamdır. “Ağır çanta” dediğimizde tartıda çok gelen bir çantayı düşünürüz. Bu ayrımı 5. sınıfta tanımıştın; burada onu bir ölçü taşı gibi kullanacağız.

Mecaz anlam

Sözcük gerçek anlamından uzaklaşıp yeni bir anlam kazanırsa mecaz anlamda kullanılmıştır. “Ağır söz” tartıya konmaz; insanı üzen, kıran söz demektir. Mecazda iki şey arasında bir benzerlik vardır. Ağır yük bedeni nasıl yorarsa ağır söz de gönlü öyle yorar.

Terim anlam

Bir sözcük belli bir bilim, sanat ya da spor dalında özel bir kavramı karşılıyorsa terim anlam taşır. Matematikte “kök”, fende “kuvvet”, futbolda “ofsayt” böyledir. Terimin anlamı o alanda herkes için aynıdır, kişiden kişiye değişmez.

Bir sözcük, üç anlam
SözcükGerçekMecazTerim
kökAğacın kökü toprağı tutar.Kavganın kökü eski bir kırgınlıktı.“Gözlük” sözcüğünün kökü “göz”dür.
kuvvetKuvvetli kollarıyla kutuyu kaldırdı.İçinde kuvvetli bir umut vardı.Fen dersinde kuvvetin birimini öğrendik.
ağırAğır çantayı omzuna aldı.Ağır bir söz duydu.(her sözcüğün terim anlamı yoktur)
Örnek paragraf

Takımımız ilk yarıyı 2-0 geride kapattı. Soyunma odasında hava buz gibiydi; kimse kimsenin yüzüne bakmıyordu. Kaptanımız Elif ayağa kalktı ve “Daha bitmedi, bu maçı birlikte çevireceğiz.” dedi. Sözleri hepimizin içini ısıttı. İkinci yarıda sahaya bambaşka bir takım çıktı. Son düdük çaldığında tabelada 3-2 yazıyordu. Bu paragrafta hangi sözler mecaz anlamdadır?

  1. “Hava buz gibiydi”: Oda gerçekten donuyor muydu? Hayır, kimse kimseye bakmıyor; ortam gergin.
  2. “İçini ısıttı”: Söz sıcaklık vermez; oyunculara umut verdi.
  3. “Bambaşka bir takım”: Oyuncular değişmedi; takım çok farklı oynadı.
  4. Sına: Gerçek anlamı yerine koyunca cümle saçmalaşıyorsa söz mecazdır.

Cevap: “buz gibi”, “içini ısıttı”, “bambaşka bir takım”

Akılda kalsın: Kendine sor: “Bu, gerçekten olabilir mi?” Olamıyorsa mecazdır. Bir derste öğrendiğin kavramsa terimdir.
LGS'de

Nasıl sorulurBir sözcük birkaç cümlede verilir; hangilerinde mecaz ya da terim anlamda kullanıldığı sorulur.

TuzakDers kitabında geçen terimi gerçek anlam sanmak.

İpucuSözcüğü kendi cümlenle açıkla, sonra hangi alana ait olduğuna bak.

⇄Anlam eşleştirme “kök” dört cümlede

?Soru çöz metin · öncüllü

Pazar günü dedemle köydeki bahçeye gittik. Bizi yeşermiş fasulyeler ve kızarmaya başlamış birkaç domates karşıladı. Arabadan indirdiğimiz ağır (1) fide kasalarını taşırken kollarım yorgunluktan titredi. Dedem geçen kışı ağır (2) bir hastalıkla geçirdiği için çapalama işini bana bıraktı. Ben de bahçedeki deponun köşesindeki ağır (3) demir çapayı alıp domates sıralarına yürüdüm. Akşamüstü yan bahçedeki komşumuz uğradı ve bahçenin bu yıl bakımsız kaldığını söyledi. Bu söz dedeme ağır (4) geldi ama bir şey demedi. Dedem, yorulduğumu görünce çayımızı çardağın altında içmemizi önerdi. Eve dönerken sepetimizdeki ilk salatalıklara bakıp ikimiz de gülümsedik.

Bu metinde numaralanmış “ağır” sözcükleriyle ilgili,
I. 1 ve 3 gerçek anlamda kullanılmıştır.
II. 2 ve 4 mecaz anlamda kullanılmıştır.
III. 2 ile 4 aynı anlamı taşır.
yargılarından hangilerine ulaşılabilir?

✓ C. Kasa ve çapa tartıda çok gelir, gerçek anlamdadır (I); hastalık ve söz tartıya konmaz, mecazdır (II). III'e ulaşılamaz: 2'de “ciddi, tehlikeli”, 4'te “kırıcı, üzücü” anlamı vardır. A ve B iki doğru yargıdan birini atlar; D iki mecazı aynı anlamda sanır.
ANLAM · SÖZCÜK

Eş anlamlı, zıt anlamlı ve eş sesli sözcükler: kararı yine bağlam verir

MEB 8. sınıf · Okuma: söz varlığı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Eş anlamlı, zıt anlamlı ve eş sesli (sesteş) sözcük nedir?

Kısa cevap: Eş anlamlı sözcüklerin yazılışı farklı, anlamı aynıdır (yanıt-cevap). Zıt anlamlılar birbirinin karşıtını anlatır (erken-geç). Eş sesli (sesteş) sözcüklerin yazılışı aynı, anlamları birbirinden ilgisizdir: “yüz” hem bir sayı hem de surattır.

“Yaz gelince bir günlük tutmaya başla, her akşam bir sayfa yaz.” Bu cümlede iki “yaz” var; biri mevsim, öteki bir iş. Okurken hangisinin hangisi olduğunu düşünmeden anlarsın.

Eş anlamlı sözcükler

Yazılışı farklı, anlamı aynı sözcüklere eş anlamlı denir: cevap-yanıt, öğrenci-talebe, kelime-sözcük. Yine de bağlama bak. “Siyah” ile “kara” eş anlamlıdır ama “kara haber” yerine “siyah haber” demeyiz.

Zıt anlamlı sözcükler

Birbirinin karşıtını anlatan sözcüklere zıt anlamlı denir: uzun-kısa, erken-geç, doğru-yanlış. Bir sözcüğün zıddı da bağlama göre değişir. “Açık pencere”nin karşıtı “kapalı pencere”, “açık renk”in karşıtı ise “koyu renk”tir. “Gelmek” ile “gelmemek” zıt anlamlı sayılmaz; ikincisi yalnız olumsuz biçimdir.

Eş sesli (sesteş) sözcükler

Yazılışı ve okunuşu aynı, anlamları arasında hiçbir bağ olmayan sözcüklere eş sesli ya da sesteş denir. “Gül” bir çiçeğin adı da olabilir, gülmek eylemi de. Mecazdan farkı şudur: mecazda iki anlam arasında benzerlik vardır, eş seslide yoktur.

Üç ilişkiyi nasıl ayırırsın?
İlişkiYazılışAnlamÖrnek
Eş anlamlıfarklıaynısözcük - kelime
Zıt anlamlıfarklıkarşıterken - geç
Eş sesliaynıilgisizyüz (100) - yüz (surat)
Örnek paragraf

Yaz tatilinde dedemlerin köyüne gittik. Bahçedeki gülleri sulamak benim işimdi. Bir sabah kuzenim Ali, elinde yüz parçalık bir yapbozla geldi. Parçaları masaya döktük; kimimiz kenarları, kimimiz ortayı topladı. Ali'nin yüzündeki gülümsemeyi görünce ben de güldüm. Bu paragrafta eş sesli sözcükler hangileridir?

  1. Aynı yazılan sözcükleri bul: “güller” ile “güldüm”, “yüz parçalık” ile “yüzündeki”.
  2. Anlamlarını yaz: gül = çiçek / gülmek; yüz = sayı / surat.
  3. Bağ var mı diye sor: Çiçekle gülmek, sayıyla surat arasında benzerlik yok, yani eş sesli.
  4. Tuzağa bak: “gülümseme” ile “güldüm” aynı kökten gelir, aralarında eş seslilik yoktur.

Cevap: “gül” (çiçek-gülmek) ve “yüz” (sayı-surat)

Akılda kalsın: Eş anlamlı: aynı anlam, farklı yazılış. Eş sesli: aynı yazılış, ilgisiz anlam. Zıt anlamlı: karşıt anlam, bağlama göre değişir.
LGS'de

Nasıl sorulurNumaralanmış cümlelerde aynı sözcük verilir; hangisinde ötekilerden farklı anlamda kullanıldığı sorulur.

TuzakMecaz anlamı eş seslilikle karıştırmak.

İpucuİki anlam arasında benzerlik varsa mecazdır, yoksa eş seslidir.

?Soru çöz numaralı cümle

(I) Okul dönüşü gökyüzü birden karardı ve iri taneli dolu yağmaya başladı. (II) Sığındığımız durak, ıslanmak istemeyen öğrencilerle doluydu. (III) Yanımdaki küçük çocuk, kitaplarla dolu çantasını başına tutmuş, titriyordu. (IV) Hava açılınca eve koştum; kapıda bekleyen annemin gözleri beni görünce dolu dolu oldu. (V) Mutfakta bana dolu bir bardak sıcak süt uzattı.

Bu metindeki numaralanmış cümlelerin hangisinde “dolu” sözcüğü ötekilerle eş sesli olacak biçimde, ilgisiz bir anlamda kullanılmıştır?

✓ A. I'de “dolu”, buz taneleri hâlinde yağan yağıştır; öteki cümlelerdeki “içi boş olmayan” anlamıyla hiçbir bağı yoktur. B ve D aynı anlamı taşır, yalnız dolan şey değişir; C'yi seçen “dolu dolu” sözünü eş sesli sanır, oysa gözler yaşla dolmuştur ve anlam bağı sürer.

▭Boşluk doldurma zıt anlam

Kardeşim açık mavi gömleği değil, mavi olanı seçti. Sabah açık olan fırın öğleden sonra ydı. Ağır kutuyu ben taşıdım, olanı kardeşime verdim.

koyukapalıhafifkısa
ANLAM · SÖZ ÖBEĞİ

Altı çizili söz öbeği: LGS'nin sevdiği sözcük sorusu

MEB 8. sınıf · Okuma: söz varlığı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGerçek anlam, mecaz anlam ve terim anlam nedir, nasıl ayırt edilir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Gerçek anlam, sözcüğün akla ilk gelen anlamıdır. Mecaz anlam, bir benzerlik yoluyla gerçek anlamdan uzaklaşan anlamdır. Terim anlam ise bir bilim, sanat ya da spor dalına özgü anlamdır. Hangisinin kullanıldığını cümle gösterir.

Gerçek, mecaz ve terim anlam

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Altı çizili sözün metne kattığı anlam sorusu nasıl çözülür?

Kısa cevap: Söz öbeği (kelime grubu), birlikte tek bir anlam taşıyan sözcüklerdir: “göz atmak” kısaca bakmaktır. LGS'de altı çizili bir söz öbeğinin metindeki anlamı ya da metne katkısı sorulur. Önce sözü kendi cümlenle açıklar, sonra şıkları yerine koyarsın.

Öğretmenin “Konuya bir göz at, yarın konuşacağız.” dediğinde kimse gözünü kitabın üstüne atmaz. Herkes kısaca bakması gerektiğini anlar.

Birlikte tek anlam

Bazı sözcükler yan yana gelince parçalarının toplamından farklı bir anlam kurar. “Göz atmak” kısaca bakmak, “kulak vermek” dikkatle dinlemek demektir. Bunlara söz öbeği ya da kelime grubu denir. Anlamını sözcükleri tek tek çözerek değil, cümlenin bütününe bakarak bulursun. Deyimlerin metne katkısını Deyim, atasözü ve söz sanatları sayfasında göreceğiz.

Dört soru kökü

Altı çizili sözle kurulan sorular dört kalıpta toplanır. Hepsinde ilk adım aynıdır: sözü metne bakarak kendi cümlenle açıklamak.

Altı çizili sözle dört soru
Soru köküNe yaparsın?
“… sözün bu metindeki anlamı nedir?”Sözü açıkla, şıkla karşılaştır.
“… sözün metne kattığı anlam nedir?”Sözün neyi güçlendirdiğini bul.
“… hangisinde bu anlamda kullanılmıştır?”Metindeki anlamı her şıkta ara.
“Boşluğa hangisi getirilmelidir?”Boşluğun önü ve arkası ipucudur.
Örnek paragraf

Okulumuzun robotik takımı, yarışmaya iki ay kala dağılmanın eşiğine gelmişti. İki öğrenci ayrılmış, robotun motoru da yanmıştı. Danışman öğretmenimiz bizi topladı ve önce sorunları tek tek tahtaya yazdı. Sonra her birimize bir görev verdi. Haftalar sonra robot yeniden yürüdüğünde, öğretmenimizin ipleri elinde tuttuğunu anlamıştık. Yarışmadan üçüncülükle döndük. Altı çizili sözün metne kattığı anlam nedir?

  1. Açıkla: “İpleri elinde tutmak”, bir işi yönetmek, gidişatı denetlemektir.
  2. Kanıt bul: Öğretmen sorunları yazdı, görevleri dağıttı.
  3. Katkıyı adlandır: Söz, takımın toparlanmasını öğretmenin yönetimine bağlıyor.
  4. Sına: “Öğretmenimizin işi iyi yönettiğini anlamıştık.” Anlam korunuyor.

Cevap: Başarıyı öğretmenin süreci iyi yönetmesine bağlar.

Şıklardan biri sözün sözlükteki anlamına uyar ama metinde kanıtı yoksa yanlıştır. Metin ne söylüyorsa şık da onu söylemelidir.

Akılda kalsın: Altı çizili söz tek başına değil, metindeki kanıtla birlikte okunur. Kanıtı olmayan şık elenir.
LGS'de

Nasıl sorulurBir metinde altı çizili bir söz öbeği verilir; metindeki anlamı ya da metne katkısı sorulur.

TuzakSözün genel anlamına uyan ama metinde kanıtı olmayan şıkkı seçmek.

İpucuHer şıkkı sözün yerine koy, metinle en uyumlusunu seç.

↕Çözüm adımlarını sırala

  1. Her şıkkı sözün yerine koyarak oku
  2. Altı çizili sözü kendi cümlenle açıkla
  3. Metinde kanıtı olmayan şıkları ele
  4. Metinde sözü destekleyen kanıtı bul

?Soru çöz iki altı çizili söz

Yeni taşındığımız apartmanda ilk haftalarda kimse kimseyle konuşmuyordu; asansörde bile göz göze gelmekten kaçınıyorduk. Bir cuma akşamı alt kattaki Nermin Teyze, elinde bir tepsi börekle kapımızı çaldı. Çaylar tazelendikçe sohbet de uzadı ve annemle aralarındaki buzlar eridi. Birkaç gün sonra apartmanın çatısı akmaya başlayınca bir toplantı yapıldı. Kimse söze girmeye cesaret edemiyordu; çünkü onarımın pahalı olacağı biliniyordu. Herkes birbirine bakarken Nermin Teyze elini taşın altına koydu: ustayı kendisi buldu, parayı da kapı kapı dolaşıp topladı. Usta işini bitirdiğinde bütün komşular ona teşekkür etti. O günden sonra apartmanda bayramlar birlikte kutlanır oldu.

Bu metindeki altı çizili sözlerle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ D. Ustayı bulmak ve parayı toplamak, Nermin Teyze'nin işi üstlenip sorumluluk aldığını gösterir. A “buzlar eridi”yi bir hava olayı sanır; B iki sözü aynı duruma bağlar, oysa biri tanışmayı, öteki çatı sorununu anlatır; C sözü gerçek anlamıyla okur.

Lisede bu konunun ayrıntısı Türkçe serisindeki Sözcükte anlam sayfasında.

+
Daha fazla soru çözmek ister misin?LGS Türkçe soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →