Deyim, atasözü ve özdeyiş: kısa sözün metne kattığı güç
MEB 8. sınıf · Okuma: söz varlığı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaGerçek anlam, mecaz anlam ve terim anlam nedir, nasıl ayırt edilir?Bağlantılı konudan (Sözcükte anlam). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Gerçek anlam, sözcüğün akla ilk gelen anlamıdır. Mecaz anlam, bir benzerlik yoluyla gerçek anlamdan uzaklaşan anlamdır. Terim anlam ise bir bilim, sanat ya da spor dalına özgü anlamdır. Hangisinin kullanıldığını cümle gösterir.
✎Konu anlatımı
Deyim, atasözü ve özdeyiş arasındaki fark nedir, metne ne katar?
Kısa cevap: Deyim, çoğu mecaz anlamlı, kalıplaşmış bir söz öbeğidir (pireyi deve yapmak). Atasözü, halkın deneyiminden süzülmüş, öğüt ya da genel yargı bildiren kalıp cümledir. Özdeyiş ise söyleyeni bilinen özlü sözdür. Üçü de metne az sözle çok anlam katar.Arkadaşın telefonundaki küçük bir çiziği büyük bir kaza gibi anlatınca “Pireyi deve yapma!” dersin. Uzun bir açıklama yerine üç sözcük yeter.
Deyim
Deyim, birden çok sözcükten oluşan kalıplaşmış bir anlatımdır. Sözcüklerinin yeri ve biçimi değiştirilmez; “pireyi fil yapmak” denmez. Deyimlerin çoğu mecaz anlamlıdır ve bir durumu canlı biçimde anlatır. Mecaz anlamı Sözcükte anlam sayfasında gördük.
Atasözü
Atasözü, uzun deneyimlerden çıkmış bir yargıyı ya da öğüdü kısa bir cümleyle söyler. Söyleyeni bilinmez, halkın ortak malıdır. “Damlaya damlaya göl olur.” küçük birikimlerin zamanla büyüdüğünü anlatır. Deyim çoğu zaman bir durumu adlandırır; atasözü ise bir derse, bir sonuca varır.
Özdeyiş
Özdeyiş (vecize), söyleyeni bilinen, kısa ve düşündürücü bir sözdür. Atatürk'ün “Yurtta sulh, cihanda sulh.” sözü, yurtta da dünyada da barış istendiğini anlatır. Atasözünden farkı bir kişiye ait olmasıdır.
| Deyim | Atasözü | Özdeyiş | |
|---|---|---|---|
| Söyleyeni belli mi? | Hayır | Hayır | Evet |
| Yapısı | Söz öbeği ya da cümle | Cümle | Cümle |
| Ne yapar? | Durumu canlı anlatır | Öğüt ya da genel yargı verir | Düşünceyi özlü söyler |
Metne katkısı
Yazar bu sözleri süs olsun diye değil, iş görsün diye kullanır. Atasözü bir düşünceyi kanıtlar ya da paragrafı özetler. Deyim anlatımı canlandırır, özdeyiş de düşünceye güvenilir bir ses ekler.
Kardeşim Deniz, okul gazetesine her hafta yalnızca birkaç satır yazıyordu. Kimi hafta bir şiir, kimi hafta küçük bir haber. Biz bu satırları pek önemsemezdik. Yıl sonunda öğretmeni bütün yazıları toplayıp bir kitapçık bastırdı. Annem kitapçığı eline alınca gülümsedi: “Damlaya damlaya göl olur.” Atasözünün bu paragrafa katkısı nedir?
- Atasözünü düz cümleye çevir: Küçük birikimler zamanla büyük bir sonuç verir.
- Paragraftaki karşılığını bul: haftada birkaç satır → yıl sonunda kitapçık.
- Katkıyı adlandır: Anlatılan olayı genel bir yargıyla özetliyor.
Cevap: Olayı özetleyip genel bir yargıya bağlar.
Nasıl sorulurKısa bir metin verilir; anlatılanlara en uygun atasözü ya da altı çizili deyimin metne katkısı sorulur.
TuzakMetinde geçen bir sözcüğü atasözünde görüp onu seçmek.
İpucuAtasözünü düz cümleye çevir, metnin ana düşüncesiyle karşılaştır.
⇄Durum eşleştirme hangi deyim?
?Soru çöz metin
Mahallemizdeki küçük parkın çöpleri haftalardır kimse tarafından toplanmıyordu. Önce tek başıma temizlemeye karar verdim; eldivenimi takıp işe koyuldum. Bir saatin sonunda ancak bankların çevresini bitirebilmiştim, kollarım da ağrımıştı. Ertesi sabah apartmandaki bütün komşu çocuklarına haber verdim. Kimimiz eldiven getirdi, kimimiz büyük çöp torbaları; bakkal amca da su gönderdi. İşleri bölüştük: Küçükler kâğıtları topladı, büyükler ağır torbaları taşıdı. Hatta kırık bir bankın tahtasını bile birlikte onardık. Akşam olmadan park pırıl pırıldı; geçerken bizi gören muhtar durup teşekkür etti. Ertesi sabah parkta oynayan çocukları görünce, bir günde yaptığımız işe ben bile şaşırdım.
Bu metinde anlatılanlara en uygun atasözü aşağıdakilerden hangisidir?