Neden-sonuç ve amaç-sonuç: “için” ikisinde de var, fark nerede?
MEB 8. sınıf · Okuma: anlama · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Neden-sonuç ile amaç-sonuç arasındaki fark nedir?
Kısa cevap: Neden-sonuç cümlesinde bir olay, daha önce gerçekleşmiş bir sebebe dayanır: “Yağmur yağdığı için maç ertelendi.” Amaç-sonuç cümlesinde ise bir iş, henüz gerçekleşmemiş bir hedef için yapılır: “Maça yetişmek için koştum.” Ayırmak için “Neden?” ve “Ne amaçla?” diye sor.Sabah servisi kaçırdığın için okula yürüdün. Ertesi gün aynı şey olmasın diye alarmı erkene kurdun. İlk cümle bir nedeni, ikincisi bir amacı anlatıyor.
Neden-sonuç
Neden-sonuç ilişkisinde önce bir olay yaşanır, sonra onun sonucu gelir. “Gece geç yattığı için sabah uyanamadı.” cümlesinde geç yatmak gerçekleşmiş bir nedendir. Bu ilişkiyi “-dığı için, -den dolayı, çünkü, bu yüzden” gibi sözler kurar.
Amaç-sonuç
Amaç-sonuç ilişkisinde kişi bir hedefe ulaşmak için bir iş yapar. “Sınavı kazanmak için her gün çalıştı.” cümlesinde sınavı kazanmak henüz olmamış bir hedeftir. Bu ilişkiyi “-mek için, -sın diye, üzere, amacıyla” gibi sözler kurar.
Sınama yolu
“İçin” sözünün önündeki eke bak: “-dığı için” nedeni, “-mek için” amacı gösterir. Emin olamazsan cümleyi “amacıyla” sözüyle yeniden kur. “Sınavı kazanmak amacıyla çalıştı.” anlamlıdır, yani amaç vardır. “Geç yatmak amacıyla uyanamadı.” ise saçmadır, yani neden vardır.
Okul bahçesindeki çeşme geçen ay bozuldu. Su içemediğimiz için teneffüslerde kantinin önünde uzun kuyruklar oluştu. Sınıf temsilcimiz Zeynep, sorunu müdüre iletmek için bir dilekçe yazdı. Herkes imzalasın diye dilekçeyi sınıf sınıf dolaştırdı. Bir hafta sonra çeşme onarıldı. Bu paragraftaki ilişkiler nelerdir?
- “Su içemediğimiz için kuyruk oluştu”: su içememek gerçekleşmiş bir durum → neden-sonuç.
- “Sorunu iletmek için dilekçe yazdı”: iletmek bir hedef → amaç-sonuç.
- “Herkes imzalasın diye”: “diye” bir hedef bildiriyor → amaç-sonuç.
Cevap: Bir neden-sonuç, iki amaç-sonuç
Nasıl sorulurBirkaç cümle ya da numaralı bir metin verilir; hangisinde amaç-sonuç ya da neden-sonuç ilişkisi olduğu sorulur.
Tuzak“için” geçen her cümleyi aynı ilişki sanmak.
İpucuCümleyi “amacıyla” sözüyle yeniden kur; anlam bozulmuyorsa amaçtır.
↕Neden-sonuç zinciri
- Servisi kaçırdı
- Gece geç saate kadar dizi izledi
- İlk derse geç kaldı
- Sabah alarmı duymadı
?Soru çöz numaralı cümleler
(I) Okulumuzun bahçesindeki genç ağaçlar, geçen yazki uzun kuraklık yüzünden çok zayıf düşmüş, bazılarının yaprakları dökülmüştü. (II) Bu bahar fen kulübü, ağaçları kurtarmak için okul bahçesinde bir sulama nöbeti başlattı. (III) Her sınıf kendi ağacını haftada iki kez sulasın diye panoya bir çizelge asıldı. (IV) İlk hafta çizelgeye uymayan sınıflar olunca kulüp başkanı kapılara küçük hatırlatma notları yapıştırdı. (V) Haziranda yapraklar yeniden yeşerdiği için öğrenciler kendi ağaçlarının yanında fotoğraf çektirdi. (VI) Okul müdürü, bu çabayı bayrak töreninde bütün okula anlattı ve kulübe bir teşekkür belgesi verdi. (VII) Gelecek yıl bahçeye yeni fidanlar dikilecek.
Bu metindeki numaralanmış cümlelerin hangilerinde amaç-sonuç ilişkisi vardır?