“Okumak”, “okuyan”, “okuyunca”: üçü de fiilden gelir ama cümlede başka işler görür. Ek ezberlemeden, sözcüğün cümledeki görevine bakarak fiilimsiyi buluyorsun.
4 durakLGS · 8. sınıf · dil bilgisi
8 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 8tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
Bu sayfada
4 konu · okuma ≈ 16 dk · 8 etkinlik · sonda 10 soruluk karma tekrar. Bu sayfa şu sorulara cevap veriyor:
Fiilimsi: fiilden gelen ama yargı bildirmeyen sözcük
MEB 8. sınıf · Okuma: söz varlığı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Fiilimsi nedir, çekimli fiilden nasıl ayrılır?
Kısa cevap: Fiilimsi, fiilden türeyen ama cümlede ad, sıfat ya da zarf görevi yapan sözcüktür. Çekimli fiil gibi kip ve kişi eki almaz, bu yüzden tek başına yargı bildirmez. Üç türü vardır: isim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiil.
“Koştu” dediğinde bir olayı anlatıp bitirmiş olursun. “Koşan” dediğinde ise cümlen yarım kalır: Koşan kim, ne oldu?
Çekimli fiil ile fiilimsi
Çekimli fiil, kip ve kişi eki alıp bir yargı bildiren fiildir: “koştu”, “koşacağız”. Bunu 7. sınıfta gördün. Fiilimsi de fiil kökünden türer ama bu ekleri almaz. Eylem anlamını korur, cümlede başka bir sözcük türünün işini yapar.
Fiilimsi anlatımı kısaltır. “Kitap okuyan çocuk” demek, “Bir çocuk var, o kitap okuyor.” demekten kısadır. Bir eylemi ad, sıfat ya da zarf gibi kullanarak iki yargıyı tek cümleye sığdırırız.
Aynı kökten üç fiilimsi türer; her biri cümlede başka bir iş görür.Görsel: Sınav Defteri
Çekimli fiil mi, fiilimsi mi?
Özellik
Çekimli fiil
Fiilimsi
Kip ve kişi eki
alır: koştu-k
almaz
Yargı
bildirir, cümleyi bitirir
tek başına bildirmez
Görevi
çoğu zaman yüklem
ad, sıfat ya da zarf
Nasıl anlarım?
Sözcükte dur ve sor: Cümle burada bitebilir mi? “Dün parkta koştuk.” cümlesi biter; “koştuk” çekimli fiildir. “Parkta koşan” ise bitmez, bir ada ihtiyaç duyar. Kökü bir eylem olan ve cümleyi bitiremeyen sözcük fiilimsidir.
Fiilimsi olumsuz da olabilir. “Koşmayan”, “koşmadan” sözcüklerinde olumsuzluk vardır ama kip ve kişi eki yoktur; ikisi de fiilimsidir. Olumsuzluk, sözcüğün türünü değiştirmez.
Örnek cümle
Maçı izleyen taraftarlar, son düdük çalınca sahaya koşmak istedi.
Yüklemi ayır. “İstedi” kip ve kişi eki almış; çekimli fiildir.
Ada bağlananı bul. “İzleyen” taraftarları niteliyor: sıfat görevi.
Yükleme bağlananı bul. “Çalınca” ne zaman istediklerini söylüyor: zarf görevi.
Adlandıranı bul. Ne istediler? “Koşmak”: eylemin adı, ad görevi.
Cevap: Bir cümlede üç fiilimsi türü ve bir çekimli fiil var.
Akılda kalsın: Kökü eylem, cümleyi bitirmiyor: fiilimsi. Kökü eylem, kip ve kişi eki almış, yargı bildiriyor: çekimli fiil.
LGS'de
Nasıl sorulurNumaralı ya da öncüllü cümleler verilir; hangisinde fiilimsi bulunmadığı ya da hangi türün kullanıldığı sorulur.
TuzakCümlenin yüklemini fiilimsi saymak.
İpucuÖnce yüklemi bulup ayır, sonra kalan eylem köklü sözcüklere bak.
?Soru çöz numaralı cümleler
(I) Bahçede top oynayan çocuklar, hava kararınca evlerine döndü. (II) Kardeşim de yeni bisikletiyle mahallede son bir tur attı. (III) Akşam yemeğinde babam, yarın sabah erkenden pikniğe gideceğimizi söyledi. (IV) Yağmur başlayınca piknik planımız bir hafta sonraya kaldı. (V) Herkes hafta sonu erken kalkmayı sevmez ama bu kez kimse itiraz etmedi.
Bu metindeki numaralanmış cümlelerin hangisinde fiilimsi yoktur?
✓ B. II'deki tek eylem “tur attı”dır; kip ve kişi eki almış, yüklemdir. A'yı seçen “oynayan” sıfat-fiilini görmez; C'yi seçen “gideceğimizi”deki -ecek ekini gelecek zaman sanır, oysa sözcük “neyi söyledi?” sorusunun cevabı olan bir fiilimsidir; D'yi seçen “kalkmayı” isim-fiilini atlar.
▭Boşluk doldurma cümleye uygula
“Bahçede koşan çocuk birden düştü.” cümlesinde “koşan” sözcüğü kip ve kişi eki almadığı için bir dir. Cümlenin yargısını kip eki almış “düştü” taşır; bu sözcük cümlenin idir. “Koşan” ise “çocuk” adını nitelediği için bir dir.
fiilimsiyüklemsıfat-fiilisim-fiilözne
DİL BİLGİSİ · FİİLİMSİ
İsim-fiil ve sıfat-fiil: eylemi adlandırmak ve adı nitelemek
MEB 8. sınıf · Okuma: söz varlığı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaFiilimsi nedir, çekimli fiilden nasıl ayrılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.
Fiilimsi, fiilden türeyen ama cümlede ad, sıfat ya da zarf görevi yapan sözcüktür. Çekimli fiil gibi kip ve kişi eki almaz, bu yüzden tek başına yargı bildirmez. Üç türü vardır: isim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiil.
Kısa cevap: İsim-fiil, eylemi bir ad gibi kullanır: “Yüzmek sağlıklıdır.” Cümlede “ne?” sorusuna cevap verir. Sıfat-fiil ise bir adın önüne gelip onu niteler: “yüzen çocuk”. “Hangi?” sorusuna cevap verir.
Beden eğitimi öğretmeni “Isınmak çok önemli.” der. Burada “ısınmak” bir eylemin adıdır; tıpkı “futbol” ya da “dinlenme” gibi.
İsim-fiil: eylemin adı
İsim-fiil, eylemin kendisine ad olur. Bir ad gibi ek alabilir: “okumayı”, “yüzmeye”, “bakışından”. Cümlede “ne?” sorusuna cevap verir.
Kolay bir sınama var. Sözcüğü bir adla, örneğin “spor” ile değiştir. “Yüzmek sağlıklıdır.” → “Spor sağlıklıdır.” Cümle bozulmuyorsa sözcük ad görevindedir. İsim-fiilin cümlede hangi öge olduğunu Cümlenin ögeleri sayfasında göreceğiz.
Sıfat-fiil: adı niteleyen eylem
Sıfat-fiil bir adın önüne gelir ve onu bir eylemle niteler: “kazanan takım”, “okunacak kitap”, “kırılmış vazo”. Ada “hangi?” diye sor. Hangi takım? Kazanan takım. Niteleyen sözcüğün kökü eylemse sıfat-fiildir.
Sıfat-fiil yalnız şimdiki işi anlatmaz. “Okunacak kitap” ileride olacak bir işi, “okunmuş kitap” bitmiş bir işi gösterir. “Okuduğum kitap” ise işi kimin yaptığını da söyler. Hepsinin ortak noktası, arkalarındaki adı nitelemeleridir.
Sıfat-fiilin nitelediği ad bazen düşer: “Kazananlar ödül aldı.” Burada “kazananlar” ad gibi kullanılmıştır ama yine sıfat-fiildir. Düşen adı geri koy: “kazanan öğrenciler”.
İki türü ayırmanın yolu
Tür
Görevi
Soru
Örnek
İsim-fiil
ad
ne?
Erken kalkmak zor gelir.
Sıfat-fiil
sıfat
hangi?
Çalan telefonu aç.
Adı düşmüş sıfat-fiil
ad gibi
hangi …?
Gelenler salona alındı.
Örnek cümle
Kitap kulübü, okunacak romanları seçmeyi gelecek haftaya bıraktı.
Yüklemi ayır. “Bıraktı” çekimli fiildir.
Ada bağlananı bul. Hangi romanlar? “Okunacak” romanlar: sıfat-fiil.
Ad yerine geçeni bul. Neyi bıraktı? “Seçmeyi”: eylemin adı, isim-fiil.
Akılda kalsın: Bir adla değiştirebiliyorsan isim-fiil. Önünde durduğu adı niteliyorsa sıfat-fiil.
LGS'de
Nasıl sorulurAltı çizili fiilimsilerin türü sorulur ya da hangisinin ötekilerden farklı türde olduğu istenir.
TuzakAdı düşmüş sıfat-fiili (gelenler) isim-fiil sanmak.
İpucuSözcüğün arkasına uygun bir ad ekle; anlam yerindeyse sıfat-fiildir.
⇄Bilgi eşleştirme altı çizili sözcük ne?
?Soru çöz öncüllü
Bayram sabahı erkenden uyanan çocuklar yeni giysilerini giydi. Annemiz, kahvaltıdan sonra büyükleri ziyaret etmeyi önerdi. Komşulardan gelen tatlılar masada duruyordu.
Bu metindeki altı çizili sözcüklerle ilgili, I. “uyanan”, bir adı nitelemiştir. II. “ziyaret etmeyi”, cümlede ad görevindedir. III. “gelen”, isim-fiildir. yargılarından hangileri doğrudur?
✓ A. “Uyanan” çocukları niteler (I); “ziyaret etmeyi” neyi önerdi sorusunun cevabıdır, ad görevindedir (II). III yanlış: “gelen” tatlıları niteleyen sıfat-fiildir. B ve D bu sıfat-fiili isim-fiil sanır; C ise “uyanan”ın nitelediği adı görmez.
DİL BİLGİSİ · FİİLİMSİ
Zarf-fiil: yüklemin ne zaman ve nasıl olduğunu söyleyen fiilimsi
MEB 8. sınıf · Okuma: söz varlığı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaNeden-sonuç ile amaç-sonuç arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Cümlede anlam). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Neden-sonuç cümlesinde bir olay, daha önce gerçekleşmiş bir sebebe dayanır: “Yağmur yağdığı için maç ertelendi.” Amaç-sonuç cümlesinde ise bir iş, henüz gerçekleşmemiş bir hedef için yapılır: “Maça yetişmek için koştum.” Ayırmak için “Neden?” ve “Ne amaçla?” diye sor.
Kısa cevap: Zarf-fiil, yüklemi zaman ya da durum yönünden niteleyen fiilimsidir: “Zil çalınca çıktık.” Cümlede “ne zaman?” ya da “nasıl?” sorusuna cevap verir. Bir ada bağlanmaz, doğrudan yükleme bağlanır.
Annen “Eve gelince beni ara.” der. Ne zaman araman gerektiğini “gelince” söyler; o sözcük olmasa cümle eksik kalır.
Yükleme bağlanan fiilimsi
Zarf-fiil, yüklemi bir zarf gibi niteler. Sıfat-fiil gibi bir ad aramaz, doğrudan yükleme bağlanır. “Gülerek anlattı.” dediğimizde “Nasıl anlattı?” sorusunun cevabı “gülerek”tir.
Zarf-fiil yükleme ne katar?
Soru
Örnek
Kattığı anlam
Ne zaman?
Ders bitince kantine indik.
zaman
Ne zaman?
Okula giderken simit aldım.
aynı anda olan iş
Nasıl?
Merdivenleri koşarak çıktı.
durum, biçim
Nasıl?
Soruyu okumadan cevapladı.
yapılmayan iş
İki işi tek cümlede bağlamak
Zarf-fiil iki eylemi birbirine bağlar. “Kapıyı açtı. İçeri girdi.” yerine “Kapıyı açıp içeri girdi.” deriz. Birinci eylem zarf-fiil olur, ikincisi yüklem olarak kalır. “Eve dönerken arkadaşıma rastladım.” cümlesinde dönen de rastlayan da aynı kişidir; zarf-fiil iki işi akıcı biçimde birleştirir.
Zarf-fiilin kattığı anlam bağlama göre değişebilir. “Yağmur yağınca maç ertelendi.” cümlesinde “yağınca” hem zamanı hem nedeni gösterir: Yağmur yağdığında ve yağdığı için. Soru “hangi anlam?” derse cümleyi “ne zaman?” ve “neden?” sorularıyla ayrı ayrı dene.
Kök eylem mi?
“Küçükken bu parkta oynardık.” cümlesindeki “küçükken” zarf-fiil değildir. Kökü “küçük”, yani bir eylem değildir. Fiilimsinin kökü her zaman bir eylemdir; ilk iş kökü bulmaktır.
Örnek cümle
Maç bitince oyuncular, taraftarları selamlayarak soyunma odasına yürüdü.
Yüklemi bul. “Yürüdü” çekimli fiildir.
Ne zaman yürüdü? “Bitince”: kök “bit-”, zaman bildiriyor.
Nasıl yürüdü? “Selamlayarak”: kök “selamla-”, durum bildiriyor.
Cevap: İki zarf-fiil var; biri zaman, biri durum anlamı katıyor.
Akılda kalsın: Sıfat-fiil ada bağlanır: hangi? Zarf-fiil yükleme bağlanır: ne zaman, nasıl?
LGS'de
Nasıl sorulurAltı çizili sözcüklerden hangisinin zarf-fiil olduğu ya da hangi cümlede zarf-fiil bulunmadığı sorulur.
Tuzak“küçükken” gibi kökü eylem olmayan sözcüğü zarf-fiil saymak.
İpucuSözcüğü yükleme bağla ve “ne zaman, nasıl?” diye sor.
?Soru çöz metin · numaralı cümleler
Dedem çocukluğunu anlatmaya başlayınca hepimiz susardık. (I) Köydeki okula her sabah dereyi geçerek giderlermiş. (II) Kış gelince yollar kapanır, okul haftalarca tatil olurmuş. (III) Çocukken en çok, öğretmenlerinin şehirden getirdiği resimli kitapları severmiş. (IV) Akşamları da lamba ışığında ödevlerini bitirmeden yatmazlarmış.
Bu metindeki numaralanmış cümlelerin hangisinde zarf-fiil yoktur?
✓ C. “Çocukken” sözcüğünün kökü “çocuk”tur, eylem değildir; “getirdiği” ise kitapları niteleyen bir sıfat-fiildir. A'yı seçen “geçerek” sözcüğünün gidişin nasıl olduğunu bildirdiğini görmez; B'yi seçen “gelince”nin zaman bildirdiğini, D'yi seçen “bitirmeden”in yapılmayan işi bildirdiğini atlar.
↕Sıralama fiilimsiyi bulma adımları
Bu sözcüklerde kip ve kişi eki olup olmadığına bak.
Cümlenin yüklemini bul ve ayır.
“Ne?, hangi?, ne zaman?, nasıl?” sorusuyla türü adlandır.
Kökü eylem olan öteki sözcükleri işaretle.
Sözcüğün bir ada mı, yükleme mi bağlandığını bul.
DİL BİLGİSİ · FİİLİMSİ
Fiilimsiyle iki cümleyi bire indirmek ve sık tuzaklar
MEB 8. sınıf · Okuma: söz varlığı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaİsim-fiil ile sıfat-fiil nasıl ayırt edilir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.
İsim-fiil, eylemi bir ad gibi kullanır: “Yüzmek sağlıklıdır.” Cümlede “ne?” sorusuna cevap verir. Sıfat-fiil ise bir adın önüne gelip onu niteler: “yüzen çocuk”. “Hangi?” sorusuna cevap verir.
İki cümle fiilimsiyle nasıl birleştirilir, fiilimsi sorularında tuzaklar nelerdir?
Kısa cevap: Fiilimsi iki cümleyi tek cümlede birleştirir. Birinci cümlenin yüklemi fiilimsiye dönüşür, ikinci cümlenin yüklemi yerinde kalır: “Kupayı kazanan takım şehre döndü.” Birleştirirken olayların sırası ve kimin ne yaptığı değişmemelidir.
Arkadaşına mesaj yazarken “Eve geldim. Yemek yedim. Uyudum.” yazarsın. Bir kompozisyonda aynı şey “Eve gelip yemeğimi yedikten sonra uyudum.” olur.
Birleştirmenin üç yolu
İki cümle, tek cümle
İki cümle
Fiilimsiyle tek cümle
Tür
Takım kupayı kazandı. Takım şehre döndü.
Kupayı kazanan takım şehre döndü.
sıfat-fiil
Zil çaldı. Öğrenciler bahçeye çıktı.
Zil çalınca öğrenciler bahçeye çıktı.
zarf-fiil
Her gün su içiyorum. Bu bana iyi geliyor.
Her gün su içmek bana iyi geliyor.
isim-fiil
Birleştirirken anlamı koru. Hangi olayın önce olduğu, kimin ne yaptığı değişmemelidir. Yanlış seçenekler çoğu zaman olayların sırasını ya da işi yapanı değiştirir.
Sık tuzaklar
Bazı fiilimsiler zamanla bir nesnenin adı olmuştur: “dondurma”, “dolma”, “çakmak”. Bunlar artık eylem bildirmez, kalıcı isimdir; fiilimsi sayılmaz. Kendine “Bir eylemi mi anlatıyor, bir nesneyi mi?” diye sor.
İkinci tuzak yüklemdir. “Dolabın kapağı açılmıyor.” cümlesindeki “açılmıyor” kip ve kişi eki almıştır; çekimli fiildir. Olumsuzluk eki taşıması onu fiilimsi yapmaz.
LGS ayrıca içinde fiilimsi olmayan cümleyi sorar. Her cümlede yüklem dışındaki eylem köklü sözcüklere bak. Hiç yoksa ya da olanlar kalıcı isimse cümlede fiilimsi yoktur.
Örnek birleştirme
Mahallede yeni bir park açıldı. Çocuklar her akşam orada buluşuyor.
Ortak ögeyi bul. İki cümlede de park var.
Birinci yüklemi dönüştür. “Açıldı” → “açılan”; parkı niteliyor.
Anlamı denetle. Park önce açılmış, çocuklar sonra buluşuyor; sıra korunmalı.
Cevap: Çocuklar, mahallede açılan yeni parkta her akşam buluşuyor.
Akılda kalsın: Birinci yüklem fiilimsi olur, ikinci yüklem yerinde kalır. Olayların sırası ve işi yapan değişmez.
LGS'de
Nasıl sorulurİki cümle verilir; fiilimsiyle doğru birleştirilmiş hâli ya da içinde fiilimsi olmayan cümle sorulur.
Tuzak“dondurma” gibi kalıcı isimleri fiilimsi saymak.
İpucuSeçenekteki olay sırasını ve işi yapanı iki cümleyle karşılaştır.
?Soru çöz birleştirme
“Otobüs durağa geldi.” ve “Yolcular otobüse bindi.” cümleleri anlamı değiştirmeden fiilimsiyle tek cümle hâline getirilmek isteniyor.
Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
✓ A. “Geldi” yüklemi “gelen” sıfat-fiiline dönüşmüş, olay sırası korunmuştur. B olayların sırasını tersine çevirir; C durağa geleni otobüs değil yolcular yapar; D iki cümleyi “ve” bağlacıyla birleştirir, fiilimsi kullanmaz.
?Soru çöz görsel · öncüllü
Okul takımının antrenörü, takımın mesaj grubuna aşağıdaki mesajları yazmıştır.
Antrenörün takım grubuna yazdığı üç mesaj.Görsel: Sınav Defteri
Bu mesajlarla ilgili, I. Birinci mesajda yükleme zaman anlamı katan bir fiilimsi vardır. II. İkinci mesajda isim-fiil vardır. III. Üçüncü mesajdaki fiilimsi cümlede ad görevindedir. yargılarından hangileri doğrudur?
✓ D. “Gelirken” unutmamanın zamanını bildiren zarf-fiildir (I). “Kazanmak” eylemin adıdır, ad görevindedir (III). II yanlış: “oynanacak” maçı niteleyen sıfat-fiildir. A üçüncü mesajı gözden kaçırır; B ve C sıfat-fiili isim-fiil sanır.
Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.
?Soru 1
(I) Bisiklet, şehir içindeki kısa yolculuklar için en sağlıklı ulaşım aracıdır. (II) Örneğin okula bisikletle gelen bir öğrenci, güne hem hareket ederek hem de trafiğe takılmadan başlar. (III) Bir spor hekimi, “Günde yarım saat pedal çevirmek kalbi ve bacak kaslarını güçlendirir.” diyor. (IV) Avrupa'nın bazı şehirlerinde işe gidenlerin üçte birinden fazlası bisiklet kullanıyor. (V) Geçen hafta kardeşim yeni bisikletini görünce “Bu kırmızı tam bana göre!” diye bağırdı. (VI) Bu yüzden belediyelerin her mahalleye güvenli bisiklet yolları yapması gerekir. (VII) Böyle yolları olan mahallelerde çocuklar okula daha güvenle gidip gelebilir.
Bu metindeki numaralanmış cümlelerle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
✓ C. V'teki tırnaklı söz bir çocuğun sevincidir; bisikletin sağlıklı olduğu düşüncesini desteklemez, tanık gösterme sayılmaz. A'yı eleyen “örneğin” ile verilen somut durumu, B'yi eleyen hekimin destekleyici sözünü, D'yi eleyen “üçte bir” oranını gözden kaçırır; bunlar söylenebilir.Kaynak: Anlatım biçimleri ve düşünceyi geliştirme · Örneklendirme, tanık gösterme, sayısal veri
?Soru 2
Kasım sabahı Uzungöl'e vardığımızda göl, sisin altında gri bir ayna gibi duruyordu. Kıyıdaki ladinler suya koyu yeşil gölgeler düşürüyordu. Gölün ortasındaki küçük adacıkta birkaç kuru ağaç, sisin içinde gölge gibi görünüyordu. Havada odun dumanı ve çam reçinesi kokusu vardı. Ayaklarımızın altındaki ıslak çakıllar her adımda çıtırdıyordu. İskelenin eski tahtaları sabah çiyinden ıslanmış, kenarlarına yeşil yosun tutmuştu. Ara sıra suya dalan bir karabatak, aynanın yüzeyinde küçük halkalar bırakıyordu. Uzaktaki bir köpeğin havlaması göl boyunca yankılandı, sonra yeniden derin bir sessizlik çöktü. Her yer öyle sessizdi ki kendi soluğumuzu bile duyabiliyorduk.
Bu metinle ilgili, I. Betimleyici anlatım ağır basmaktadır. II. Birden fazla duyuya seslenen ayrıntılar kullanılmıştır. III. Olaylar bir zaman sırası içinde gelişmektedir. yargılarından hangilerine ulaşılabilir?
✓ B. Göl, ağaçlar, koku ve sessizlik tek bir anda gösterilir; betimleme ağır basar (I). Görme (gri ayna), koku (odun dumanı) ve işitme (havlama, soluk) bir aradadır (II). III yanlış: suya dalan kuş ya da yankılanan ses birer küçük kıpırtıdır, bir olay zinciri kurmaz. A II'yi atlar; C ve D geçmiş zaman eklerini olay akışı sanır.Kaynak: Anlatım biçimleri ve düşünceyi geliştirme · Öyküleyici ve betimleyici anlatım
?Soru 3
(I) Pazar sabahı Emre, dedesinin köydeki bostanına herkesten önce gitti. (II) Bahçe kapısını açar açmaz “Bugün domatesleri ben toplayacağım!” diye seslendi. (III) Dedesi elindeki çapayı bırakıp gülümsedi, hasır sepeti torununa uzattı. (IV) Emre sıraların arasında dolaşırken en kırmızı domatesleri seçiyor, çatlak olanları bir köşeye ayırıyordu. (V) Sepet ağzına kadar dolduğunda kolları ağrımıştı ama yüzündeki gülümseme hiç kaybolmadı. (VI) O gün kendini bostanın gerçek sahibi gibi hissetti ve akşam yemeğinde domatesleri kimin topladığını üç kez anlattı. (VII) Dedesi ise torununun bu sevincini, yıllar önce kendi babasıyla bostanda geçirdiği bir sabahı hatırlayarak sessizce izledi.
Bu metinle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
✓ B. Fiiller “gitti, seslendi, hissetti” diye üçüncü kişiyle çekimlidir; anlatıcı dışarıdadır ama VI'da Emre'nin içinden geçeni de söyler. A “gitti”yi birinci kişi sanır; C tırnak içindeki konuşmayı anlatıcıya mal eder; D dedeyi anlatıcı sanır, oysa dede de “o” diye anlatılır.Kaynak: Metin türleri ve hikâye unsurları · Anlatıcı: içeride mi, dışarıda mı?
?Soru 4
Birçok kişi, arıların yalnızca bal üretmek için önemli olduğunu düşünür. Oysa bal, arıların bize verdiğinin küçük bir parçasıdır. Bir arı, tek bir günde yüzlerce çiçeğe konabilir. Arılar çiçekten çiçeğe konarken polen taşır ve bitkilerin meyve ile tohum vermesini sağlar. Elma, kiraz, badem ve kavun gibi pek çok ürün bu taşımaya ihtiyaç duyar. Arıcılar da son yıllarda kovanlarındaki arıların azaldığından yakınıyor. Arılar azalırsa yalnızca bal değil, sofralarımızdaki meyve ve sebzeler de azalır. Bu yüzden ilaçların bilinçsizce kullanılması ve çiçekli alanların yok edilmesi yalnız arıcıların sorunu sayılmamalıdır. Peki, arısız bir bahar nasıl olurdu? Arıyı korumak, kendi sofralarımızı korumaktır.
Bu metinle ilgili, I. Yaygın bir görüş verilip çürütülmüştür. II. Bilgiler, savunulan görüşü desteklemek için kullanılmıştır. III. Ağır basan anlatım biçimi açıklayıcı anlatımdır. yargılarından hangilerine ulaşılabilir?
✓ D. Metin “Birçok kişi … düşünür. Oysa …” diyerek karşı görüşü verir ve çürütür (I); polen ve ürün bilgileri bu görüşün kanıtıdır (II). III yanlış: amaç öğretmek değil, okuru arıları korumaya ikna etmektir. A bilginin kanıt olarak kullanıldığını atlar; B ve C bilgi içeren her metni açıklayıcı sanır.Kaynak: Anlatım biçimleri ve düşünceyi geliştirme · Açıklayıcı ve tartışmacı anlatım
?Soru 5
Kar bütün gece lapa lapa yağmış, köyün dar yollarını dizlere kadar kapatmıştı. Sabah köy okulunun tahta kapısı açılmayınca öğretmen Ali Bey, ilk gelen öğrencileriyle birlikte kürekleri aldı. Okulun bekçi köpeği Karabaş da karları patileriyle eşeleyerek onlara yardım ediyordu. Çocuklar bir yandan birbirine kar atıyor, bir yandan Karabaş'ın burnuna yapışan karlara gülüyordu. Okulun bacasından yükselen duman, beyaz tepelerin arasında ince bir çizgi gibi görünüyordu. Kapının önü açılınca Ali Bey, odun taşıyacakları sıraya dizdi. Karabaş ise ilk yanan sobanın yanına kıvrılıp hemen uyudu. Öğle olmadan sınıfın sobası yanmış, tahtaya günün tarihi yazılmıştı.
Bu metinle ilgili, I. Olayın geçtiği mekân bellidir. II. Olayın zamanına ilişkin ipuçları vardır. III. Varlık kadrosunda insan dışında bir canlı yer almaktadır. yargılarından hangilerine ulaşılabilir?
Bir okulun bilim fuarında Robot, Güneş paneli, Su arıtma, Arı kovanı ve Volkan projeleri, soldan sağa 1'den 5'e numaralanmış stantlarda sergilenecektir. Her standa bir proje konacaktır. Bilinenler şunlardır: • Su arıtma ve Volkan projeleri, uçlardaki iki standa konmuştur. • Robot ile Volkan stantlarının arasında iki stant vardır. • Güneş paneli standı, Robot standının hemen sağındadır.
Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
✓ B. Volkan 1'de olsaydı Robot 4'te, Güneş paneli 5'te olurdu; Su arıtmaya uç kalmazdı. O hâlde Volkan 5'te, Su arıtma 1'de, Robot 2'de, Güneş paneli 3'te, Arı kovanı 4'tedir. Tablo: 1 Su arıtma · 2 Robot · 3 Güneş paneli · 4 Arı kovanı · 5 Volkan. A Robot'u uca koyar; C “hemen sağında” ilişkisini ters kurar; D Su arıtma ile Volkan'ın yerini karıştırır.Kaynak: Görsel, grafik ve tablo okuma · İşlem basamakları ve sözel mantık
?Soru 7
Van'da yaşayan Defne, her bahar babasıyla Erciş'teki derenin kıyısına gider, inci kefallerinin akıntıya karşı yüzüşünü izlerdi. Balıklar yumurtalarını bırakmak için gölden derelere doğru yol alırdı. Bir akşam kıyıda tek başına kalan Defne, suyun içinden birinin ona seslendiğini duydu. Gümüş pullu küçük bir kefal başını sudan çıkarmış, “Bu yıl dere çok sığ, bize yardım et.” diyordu. Defne ertesi sabah okuldaki arkadaşlarını topladı. Hep birlikte derenin ağzındaki taşları temizlediler. O bahar kefaller, çocukların açtığı yoldan geçip derenin yukarısına ulaştı. Defne ise her sabah dereye gidip yeni bir ses duymayı bekledi.
Bu metinle ilgili, I. İnci kefallerinin baharda gölden derelere yüzmesi gerçek bir unsurdur. II. Kefalin Defne'yle konuşması kurgusal bir unsurdur. III. Gerçek yer adları geçtiği için metin öğretici bir metindir. yargılarından hangilerine ulaşılabilir?
✓ A. İnci kefallerinin baharda Van Gölü'nden derelere yüzmesi doğrulanabilir bir olaydır (I); konuşan kefal yazarın hayal ürünüdür (II). III yanlış: gerçek yerler geçse de metin hayal uyandıran bir hikâyedir, yani edebîdir. B, I'deki gerçek olguyu da kurgu sanır; C ve D yer adları yüzünden metni öğretici sayar.Kaynak: Metin türleri ve hikâye unsurları · Öğretici ve edebî metin, gerçek ve kurgu
?Soru 8
Konağın büyük salonundaki saat on ikiyi vurduğunda Selim Bey hâlâ pencerenin önündeydi. Kızı Nermin üst kattan inmiş, kapının eşiğinde babasının konuşmasını bekliyordu. Mutfakta Hatice Hanım'ın tencereleri tıngırdıyor, bahçede rüzgâr yaşlı çınarın dallarını sallıyordu. Selim Bey, otuz yıl önce bu evden ayrılan kardeşinin mektubunu bir kez daha okudu. Duvardaki eski fotoğrafta iki kardeş, bahçedeki çınarın önünde kol kola gülümsüyordu. Kardeşi, savaş yıllarında düştükleri anlaşmazlığı artık unutmak istediğini yazıyordu. Selim Bey derin bir iç çekti; insan bazı kırgınlıkları neden bu kadar uzun taşırdı? Sonunda Nermin'e dönüp “Arabayı hazırlasınlar, istasyona gidiyoruz.” dedi.
Bu metin, aşağıdaki türlerden hangisine ait bir eserden alınmış olabilir?
✓ C. Kurmaca kişiler (Selim Bey, Nermin, Hatice Hanım), ayrıntılı bir mekân ve geçmişe uzanan bir olay zinciri vardır; bunlar uzun bir hikâyenin, romanın işaretidir. A kanıtla savunulan bir düşünce arar; B “savaş yılları” sözünü millî kahramanlık sanır; D Selim Bey'in iç sorusunu yazarın kişisel düşüncesi sanır.Kaynak: Metin türleri ve hikâye unsurları · Fıkra (köşe yazısı), makale, deneme, roman, destan
?Soru 9
(I) Kayseri'de dün akşam başlayan kar yağışı nedeniyle il genelinde okullar bugün tatil edildi. (II) Halk oyunları kursumuzun kayıtları başladı; yöresel oyunları öğrenmek için yerini hemen ayırt, ilk ay ücretsiz! (III) Belgeselde Anadolu'nun dört bir yanından derlenen ninniler, söyleyenlerin kendi sesiyle dinletiliyor. (IV) Dün açıklanan deneme takvimi, öğrencilere hazırlanmak için pek de yeterli zaman bırakmıyor gibi görünüyor.
Numaralanmış medya metinlerinden hangisi asıl olarak kültür aktarma amacı taşır?
✓ C. III, kuşaktan kuşağa aktarılan ninnileri tanıtan bir belgeseldir; amaç kültür aktarmaktır. A yorumsuz bir haberdir, bilgilendirir; B halk oyunlarından söz etse de “yerini hemen ayırt” çağrısıyla ikna eder; D “pek de yeterli … gibi görünüyor” diyerek olayı yorumlar.Kaynak: Görsel, grafik ve tablo okuma · Medya metinleri ve amaçları
?Soru 10
Mangrov, tropik kıyılarda tuzlu suda yetişebilen ağaçlara verilen addır. Bu ağaçlar suyun tuzunun bir kısmını yapraklarından dışarı atarak yaşar. Kökleri suyun üstünde birbirine dolanır ve dalgaların gücünü kırar. Beton dalgakıranlarla karşılaştırıldığında mangrovlar çok daha ucuza kurulur; üstelik betondan farklı olarak zamanla kendiliğinden büyür. Ne var ki son yıllarda pek çok mangrov ormanı, kıyıya yapılan yollar ve tesisler yüzünden yok oldu. Köklerin arasında yavru balıklar, yengeçler ve karidesler gibi pek çok canlı barınır. Bu yüzden Endonezya ve Vietnam gibi birçok ülke, kıyılarını korumak için yeniden mangrov fidanı dikiyor ve bu çalışmaya gönüllüleri de katıyor.
Bu metinde düşünceyi geliştirme yollarından hangisine başvurulmamıştır?
✓ A. Metinde hiçbir şey ortak bir yönü olan başka bir şeye benzetilmez; iki cümledeki “gibi” örnek sayar. B ilk cümledeki “… verilen addır” tanımını, C betonla yapılan karşılaştırmayı gözden kaçırır; D'yi seçen “gibi”yi benzetme sanıp sayılan canlı ve ülke örneklerini görmez.Kaynak: Anlatım biçimleri ve düşünceyi geliştirme · Tanımlama, karşılaştırma, benzetme