MEB 8. sınıf · Dil bilgisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaTek yüklemli, birden çok yüklemi olan ve bağlacı olan cümle nasıl ayrılır?Bağlantılı konudan (Cümle türleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Önce yüklemleri say. Tek yüklem varsa fiilimsiye bak: yoksa tek yüklemli, varsa içinde fiilimsi olan cümledir. Birden çok yüklem varsa onları neyin bağladığına bak: virgülse birden çok yüklemi olan, “ve, ama” gibi bir bağlaçsa bağlacı olan cümledir.
Anlatım bozukluğu nasıl bulunur, özne eksikliği ne demek?
Kısa cevap: İki yüklemli cümlede bir öge çoğu zaman iki yükleme ortak kullanılır. Her yükleme ayrı ayrı “kim, ne?” diye sor. İkinci yüklemin cevabı yoksa özne eksiktir. Tek yüklem iki yargıya birden uymuyorsa yüklem eksiktir.
Kardeşin “Ben pizza, sen makarna.” dediğinde ne demek istediğini anlarsın. Yazıda ise eksik bırakılan her parça okuru yanlış bir anlama götürebilir.
Anlatım bozukluğu nedir?
Anlatım bozukluğu, cümlenin dil bilgisi kurallarına uymadığı için aksamasıdır. Bu sayfada ögelerin, eklerin ve çatının yol açtığı bozuklukları göreceğiz. 7. sınıfta gereksiz sözcük ya da yanlış anlamda sözcük gibi anlamdan doğan bozuklukları görmüştün.
Bu bozukluklar çoğu zaman birden çok yüklemi olan cümlelerde çıkar. Cümle türleri sayfasında gördük: böyle cümlelerde yargılar virgülle ya da bağlaçla birleşir. Yazar bir ögeyi iki yükleme ortak kullanır. Öge yüklemlerden birine uymazsa cümle bozulur.
“Oyunu” birinci yüklemin nesnesidir; ikinci yüklemin öznesi olamaz.Görsel: Sınav Defteri
Yüklem eksikliği
Bazen tek yüklem iki yargıya birden bağlanır. Yargılardan biri olumlu, öteki olumsuzsa bu olmaz: “Ben resim kursuna, kardeşim hiçbir kursa gitmedi.” Doğrusu: “Ben resim kursuna gittim, kardeşim hiçbir kursa gitmedi.”
İki yargı farklı fiil istiyorsa da yüklem eksik kalır. “Kahvaltıda peynir ve çay yedik.” cümlesinde çay yenmez, içilir. Doğrusu: “Peynir yedik, çay içtik.”
Örnek cümleler
1. Ödevimi bitirdim, öğretmenime teslim ettim. 2. Annemin yaptığı keki herkes beğendi, çok yumuşaktı. 3. Maçtan sonra simit ve ayran yedik.
Yüklemleri bul. 1'de bitirdim, teslim ettim; 2'de beğendi, yumuşaktı; 3'te tek yüklem: yedik.
Her yükleme sor. 1'de iki yüklem de “neyi?” sorusuna “ödevimi” cevabını verir. 2'de “Ne yumuşaktı?” sorusunun cevabı yok.
Yüklemi sına. 3'te ayran yenmez, içilir.
Cevap: 1 doğru; 2'de özne, 3'te yüklem eksik.
Akılda kalsın: Her yükleme ayrı ayrı “kim, ne?” diye sor. Cevap bir yüklemde yoksa eksik ögeyi bulmuşsundur.
LGS'de
Nasıl sorulurBirkaç cümle verilir; hangisinde anlatım bozukluğu olduğu ya da bozukluğun nedeni sorulur.
TuzakBirinci yüklemin nesnesini ikinci yüklemin öznesi sanmak.
İpucuOrtak kullanılan ögeyi ikinci yüklemin yanına koy ve cümleyi yeniden oku.
?Soru çöz öncüllü
Bir öğrencinin günlüğünden alınan cümleler şunlardır: I. Yeni aldığım kitabı okudum, çok sürükleyiciydi. II. Ben bisiklete, kardeşim kaykaya bindi. III. Akşam kuzenlerim geldi, birlikte oyun oynadık. IV. Çantamı hazırladım, kapının önüne koydum.
Bu cümlelerden hangilerinde anlatım bozukluğu vardır?
✓ B. I'de “kitabı” birinci yüklemin nesnesidir; “sürükleyiciydi” yükleminin öznesi yoktur. II'de “bindi” yüklemi “ben” öznesine uymaz; “Ben bisiklete bindim” denmelidir. A, öznesi kişi ekinden anlaşılan III'ü; C ve D, ortak nesneyi doğru kullanan IV'ü bozuk sanır.
↕Sıralama ortak öge testi
Aynı soruyu, aynı ekle ikinci yükleme sor.
Cümledeki yüklemleri bul.
Cevap uymuyorsa eksik ögeyi ekleyip cümleyi yeniden yaz.
Birinci yükleme “kim, ne, neyi?” diye sorup ortak ögeyi belirle.
BOZUKLUK · NESNE VE TAMLAYICI
Nesne ve yer tamlayıcısı eksikliği: aynı soru, aynı ek
MEB 8. sınıf · Dil bilgisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaCümlenin ögeleri nelerdir, yüklem ve özne nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Cümlenin ögeleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Öge, cümlede bir görevi üstlenen sözcük ya da söz öbeğidir. Yüklem, cümlenin yargısını taşıyan temel ögedir; öteki ögeler yükleme sorulan sorularla bulunur. Özne, yüklemdeki işi yapan ya da yargıyı üstünde taşıyandır; “kim?” ya da “ne?” sorusunun cevabıdır.
Nesne eksikliği ile yer tamlayıcısı eksikliği nasıl ayırt edilir?
Kısa cevap: Ortak kullanılan öge iki yükleme aynı ekle uymalıdır. İkinci yüklem “neyi, kimi?” sorusuna cevap bulamıyorsa nesne eksiktir. “Nereye, neye, kime?” sorusuna cevap bulamıyorsa yer tamlayıcısı eksiktir. Eksik yere “onu” ya da “ona, oraya” eklenir.
Bir mağazada “Ceketi denedim ve beğendim.” dersin, sorun yoktur. Ama “Cekete baktım ve beğendim.” dersen bir şey eksik kalır: cekete bakılır, ceket ise beğenilir.
Aynı soru, aynı ek
Cümlenin ögeleri sayfasında gördük: nesne “neyi, kimi?”, yer tamlayıcısı “nereye, neye, kime?” sorularına cevap verir. Bir öge iki yükleme ortak kullanılacaksa iki yüklem de onu aynı ekle istemelidir.
“Dedeme mektup yazdım ve çok özledim.” cümlesinde “dedeme” birinci yüklemin yer tamlayıcısıdır. Ama özlenen kişi “kimi?” sorusuyla aranır ve cevap yoktur. Nesne eksiktir: “…ve onu çok özledim.”
Tersi de olur. “Yeni açılan müzeyi çok merak ediyorum ama henüz gidemedim.” cümlesinde “müzeyi” nesnedir. “Nereye gidemedim?” sorusunun cevabı yoktur. Yer tamlayıcısı eksiktir: “…ama oraya henüz gidemedim.”
Ortak kullanım her zaman yanlış değildir. “Pastayı fırından çıkardım ve masaya koydum.” cümlesinde iki yüklem de “neyi?” sorusuna “pastayı” cevabını verir. Ek iki yükleme de uyduğu için cümle doğrudur.
Hangi öge eksik?
Bozuk cümle
Eksik öge
Düzeltme
Dedeme mektup yazdım ve çok özledim.
nesne
…ve onu çok özledim.
Müzeyi merak ediyorum ama gidemedim.
yer tamlayıcısı
…ama oraya gidemedim.
Takım arkadaşlarıma güveniyorum ve çok seviyorum.
nesne
…ve onları çok seviyorum.
Örnek cümle
Komşumuzun bahçesini çok seviyorum, her gün uğruyorum.
Yüklemleri bul. seviyorum, uğruyorum.
Birinciye sor. Neyi seviyorum? Bahçesini; “-i” ekli bir nesne.
İkinciye sor. Nereye uğruyorum? “Bahçesini” bu soruya uymaz.
Cevap: Yer tamlayıcısı eksik; “…oraya her gün uğruyorum.”
Akılda kalsın: Eksik yere “onu” geliyorsa nesne, “ona, oraya” geliyorsa yer tamlayıcısı eksiktir.
LGS'de
Nasıl sorulurBozuk cümleler verilir; bozukluğun nedeni ya da aynı nedenle bozulmuş cümle sorulur.
TuzakNesne eksikliği ile yer tamlayıcısı eksikliğini karıştırmak.
İpucuEksik yere “onu” mu, “ona, oraya” mı uyuyor, ikisini de dene.
?Soru çöz öncüllü
Bir öğrencinin hafta sonuyla ilgili yazdığı cümleler şunlardır: I. Eski oyuncaklarımı topladım ve köydeki çocuklara gönderdim. II. Yeni gelen arkadaşımıza okulu gezdirdik ve çok sevdik. III. Sahildeki kafeyi çok seviyorum ama bu yaz hiç uğramadım. IV. Bu şarkıya bayılıyorum, her gün dinliyorum.
Bu cümlelerin hangilerinde nesne eksikliğinden kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?
✓ D. II'de “arkadaşımıza” yer tamlayıcısıdır; “sevdik” ise “kimi?” sorusuna cevap ister: “…ve onu çok sevdik.” IV'te “şarkıya” da “dinliyorum” yükleminin nesnesi olamaz: “…onu her gün dinliyorum.” A ve B, ortak nesneyi doğru kullanan I'i seçer; C, yer tamlayıcısı eksik olan III'ü nesne eksikliği sanır.
⇄Neden eşleştirme hangi öge eksik?
BOZUKLUK · UYUM
Özne-yüklem uyumsuzluğu ve çatı uyuşmazlığı
MEB 8. sınıf · Dil bilgisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaFiilde çatı nedir, fiilin çatısı nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Fiilde çatı). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Çatı, yüklemdeki fiilin özne ve nesneyle ilişkisidir. İki soruyla bulunur. İşi yapan belli mi? Belliyse fiil etken, belli değilse edilgendir. Fiil bir nesneye yönelebiliyor mu? Yönelebiliyorsa geçişli, yönelemiyorsa geçişsizdir.
Özne-yüklem uyumsuzluğu nedir, çatı uyuşmazlığı nasıl anlaşılır?
Kısa cevap: Yüklem öznesine kişi ve sayı bakımından uymalıdır: “Ben ve Ali gideceğiz.” Cansız varlık bildiren çoğul özne tekil yüklem alır: “Pencereler açıldı.” Ortak özneli iki yüklemden biri etken, öteki edilgen yapılırsa çatı uyuşmazlığı oluşur.
Takım sözcüsü “Ben ve arkadaşlarım finale hazırlanıyor.” dese kulağına bir şey takılır. “Ben” işin içindeyse yüklem “hazırlanıyoruz” olmalıdır.
Kişi ve sayı uyumu
Özne birden çok kişiden oluşuyor ve içinde “ben” varsa yüklem “biz” kişisine göre çekimlenir. “Ben” yok ama “sen” varsa yüklem “siz” kişisini alır: “Sen ve Deniz erken geleceksiniz.”
Cansız varlık ya da kavram bildiren çoğul özne tekil yüklem alır. “Pencereler açıldılar.” yerine “Pencereler açıldı.” yazılır. İnsan bildiren çoğul özne ise iki biçimi de alabilir: “Konuklar geldi.” de “Konuklar geldiler.” de doğrudur. Topluluk bildiren tekil özne ise tekil yüklem alır: “Takım sahaya çıktı.”
Özne ve yüklem uyumu
Özne
Yüklem
Örnek
“ben” + başkası
biz kişisi
Ben ve Ece geleceğiz.
“sen” + başkası
siz kişisi
Sen ve Ece geleceksiniz.
cansız, çoğul
tekil
Pencereler açıldı.
insan, çoğul
tekil ya da çoğul
Konuklar geldi / geldiler.
Çatı uyuşmazlığı
Fiilde çatı sayfasında gördük: etken fiilde işi yapan bellidir, edilgen fiilde belli değildir. İki yüklem aynı özneye bağlanıyorsa çatıları uyuşmalıdır.
“Kermes için kekler hazırlandı ve satışa çıkardı.” cümlesinde ikinci yüklemin öznesi “kekler” olamaz. Kekler bir şey çıkarmaz, çıkarılır. Doğrusu: “Kekler hazırlandı ve satışa çıkarıldı.”
Örnek cümleler
1. Ben ve sınıf arkadaşlarım tiyatroya gideceğiz. 2. Yeni kitaplar raflara dizildiler. 3. Salon temizlendi ve sandalyeler yerleştirdi.
Kişiye bak. 1'de özne “ben” içeriyor, yüklem “-iz” almış; doğru.
Nasıl sorulurNumaralanmış cümleler verilir; özne-yüklem uyumsuzluğu ya da çatı uyuşmazlığı bulunan cümle sorulur.
Tuzakİnsan bildiren çoğul özneyle kullanılan çoğul yüklemi yanlış saymak.
İpucuÖnce özneyi bul, sonra yüklemin kişi ekini ve iki yüklemin çatısını karşılaştır.
?Soru çöz numaralı cümleler
(I) Ben ve kardeşim bu yaz okulumuzdaki kodlama kursuna yazıldılar. (II) İlk gün eğitmenimiz ve yardımcısı bize kursun programını anlattılar. (III) Masalardaki bilgisayarlar tek tek açıldı ve herkese bir kullanıcı adı verildi. (IV) Kurs boyunca küçük oyunlar tasarladık, hatalarımızı birlikte düzelttik. (V) Kursun sonunda belgeler hazırlandı ve hepimize dağıtıldı.
Bu metindeki numaralanmış cümlelerin hangisinde anlatım bozukluğu vardır?
✓ A. I'de özne “ben” içerdiği için yüklem “yazıldık” olmalıdır. B, insan bildiren özneyle gelen çoğul yüklemi yanlış sanır; C, cansız özneye uyan tekil yüklemleri; D ise çatısı uyuşan iki edilgen yüklemi bozuk sayar.
▭Boşluk doldurma
Ben ve Selin yarın sergiye . Sen ve Selin de sergiye . Sergideki tablolar bir gün önce duvarlara .
gideceğizgideceksinizasıldıgideceklerasıldılar
BOZUKLUK · EK VE BAĞLAÇ
Ek fiil eksikliği, tamlama yanlışı, gereksiz çoğul eki ve yanlış bağlaç
MEB 8. sınıf · Dil bilgisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaİsim cümlesi ile fiil cümlesi nasıl ayırt edilir?Bağlantılı konudan (Cümle türleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Önce cümlenin yüklemini bul. Yüklem çekimli bir fiilse cümle fiil cümlesidir: “Maç başladı.” Yüklem isim, sıfat gibi isim soylu bir sözcükse isim cümlesidir: “Hakem yeniydi.” Karar her zaman yalnız yükleme bakılarak verilir.
Ek fiil eksikliği ve tamlama yanlışı nasıl bulunur?
Kısa cevap: İsim soylu yüklem, fiil yüklemin zamanını ödünç alamaz; ek fiil yazılmalıdır. Ortak bir isme bağlanan sözcükler aynı yapıda olmalıdır. “Birçok, birkaç” ve sayılardan sonra çoğul eki gelmez. Bağlaç da iki yargı arasındaki ilişkiye uymalıdır.
Bir sınav kâğıdında tek bir “-dı” ekinin eksikliği bile cümleyi aksatır. Bu konudaki bozukluklar küçük eklerde ve bağlaçlarda saklanır.
Ek fiil eksikliği
Cümle türleri sayfasında isim cümlesini gördük. Bir isim cümlesi fiil cümlesiyle bağlandığında kendi ek fiilini korumalıdır. “Dünkü sınav kolay ama uzun sürdü.” cümlesinde “kolay” sözcüğü zamansız kalır. Doğrusu: “Dünkü sınav kolaydı ama uzun sürdü.”
Tamlama yanlışı
Bir isim iki sözcüğe ortak bağlanıyorsa iki sözcük de aynı yapıda olmalıdır. “Okulda müzik ve sportif etkinlikler yapıldı.” cümlesinde “sportif” bir sıfat, “müzik” bir isimdir. Doğrusu: “müzik ve spor etkinlikleri”.
Gereksiz çoğul eki ve yanlış bağlaç
“Birçok, birkaç” ve sayı bildiren sözcükler zaten çokluk anlatır. Bu yüzden ardından gelen isim çoğul eki almaz: “birçok öğrenci, üç kitap”. “Bütün öğrenciler” ise doğrudur.
Bağlaç, iki yargı arasındaki ilişkiyi göstermelidir. “Çok çalıştı ama sınavı kazandı.” cümlesinde karşıtlık yoktur. Doğrusu: “Çok çalıştı ve sınavı kazandı.”
Küçük ek, büyük bozukluk
Bozukluk
Bozuk
Doğru
Ek fiil eksikliği
Sınav kolay ama uzun sürdü.
Sınav kolaydı ama uzun sürdü.
Tamlama yanlışı
müzik ve sportif etkinlikler
müzik ve spor etkinlikleri
Gereksiz çoğul eki
birçok öğrenciler
birçok öğrenci
Yanlış bağlaç
Çok çalıştı ama kazandı.
Çok çalıştı ve kazandı.
Akılda kalsın: İsim yüklem “ama, ve” ile bağlanınca -dı, -dır ekini kendisi de almalıdır.
LGS'de
Nasıl sorulurCümleler ve bozukluk nedenleri bir tabloda eşleştirilir; yanlış eşleştirme ya da aynı nedenle bozulmuş cümle sorulur.
Tuzak“bütün öğrenciler” gibi doğru bir kullanımı gereksiz çoğul eki sanmak.
İpucuBozuk yeri düzelt; değişen tek ek ya da sözcük, nedeni gösterir.
?Soru çöz tablo
Bir öğrenci, cümlelerdeki anlatım bozukluklarının nedenlerini aşağıdaki tabloya yazmıştır.
Öğrencinin tablosu
Cümle
Yazdığı neden
1. Antrenman zor ama hepimiz tamamladık.
Ek fiil eksikliği
2. Birkaç arkadaşlarım bize katıldı.
Gereksiz çoğul eki
3. Rafta tarihî ve macera romanları vardı.
Yüklem eksikliği
4. Hava güzeldi fakat pikniğe gittik.
Yanlış bağlaç
Buna göre öğrenci hangi cümlenin bozukluk nedenini yanlış belirlemiştir?
✓ C. 3. cümlede “tarihî” bir sıfat, “macera” bir isimdir; bozukluk yüklemde değil tamlamadadır: “tarih ve macera romanları”. A'da “zor” ek fiil almamıştır; B'de “birkaç”tan sonra çoğul eki gereksizdir; D'de karşıtlık olmayan yerde “fakat” kullanılmıştır. Bu üç neden doğru yazılmıştır.
Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.
?Soru 1
Dedem emekli olduktan sonra günlerini belli bir düzene koydu. Her sabah balkonda, çayını yudumlarken saatlerce okur (I). Kahvaltıdan sonra parka gider, iki tur attıktan sonra bir bankta dinlenir (II). Öğleden sonra bahçedeki fidanları tek tek sular (III). Akşamları da bize gençliğinde yaşadığı köyü anlatır (IV).
Bu metindeki numaralanmış fiillerden hangisi nesnesine göre ötekilerden farklıdır?
✓ B. “Onu dinlenir” denemez; fiil geçişsizdir. I'de nesne yazılmamıştır ama “onu okur” denebilir, fiil geçişlidir. A'yı seçen nesnesi yazılmayan fiili geçişsiz sanır; C ve D'nin önüne de “onu” rahatça eklenir, bu şıkları seçen “bahçedeki”, “bize” gibi sözlere takılıp sınamayı yapmaz.Kaynak: Fiilde çatı · Nesnesine göre: geçişli ve geçişsiz
?Soru 2
Sevgili öğrenciler( ) bu ay kulüplerimiz üç etkinlik düzenleyecek( ) gezi, sergi ve söyleşi( ) Gezi ayın ilk cumartesi günü yapılacak, sergi ise kütüphanede iki hafta açık kalacak. Söyleşiye konuk olarak bir çocuk kitapları yazarı gelecek. Siz hangisine katılmak istersiniz( )
Bu metinde yay ayraçla ( ) gösterilen yerlere sırasıyla aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?
✓ A. Hitaptan sonra virgül, sıralanacak etkinliklerden önce iki nokta, ilk cümlenin sonunda nokta, soru cümlesinin sonunda soru işareti gelir. B hitaba noktalı virgül koyar; C açıklamadan önce noktalı virgül, soruya ünlem koyar; D virgül ile iki noktanın yerini değiştirir.Kaynak: Yazım ve noktalama · Nokta, virgül, noktalı virgül, iki nokta
?Soru 3
Bir öğrencinin Bursa gezisiyle ilgili yazdığı cümleler şunlardır: I. Teleferiğe annemle babamda bindi. II. Uludağ'daki kar çok yumuşaktı. III. Dönüşte bir kaç fotoğraf daha çektik. IV. Sence yarın da kar yağar mı?
Bu cümlelerin hangilerinde yazım yanlışı vardır?
✓ C. I'de bağlaç olan “da” ayrı yazılmalıdır: “babam da”. III'te “birkaç” bitişik yazılmalıdır. A, “-ki” eki doğru bitişen II'yi seçer; B iki doğru cümleyi seçer; D ise IV'teki ayrı yazılan “da” ve “mı”yı yanlış sanır.Kaynak: Yazım ve noktalama · de, ki, mi ve bitişik-ayrı yazım
?Soru 4
(I) Okulumuzun masa tenisi takımı bu yıl il birincisi oldu. (II) Çok zordu final maçı. (III) Son sette rakip öne geçince salondaki herkes sessizleşti. (IV) Takım kaptanımız Defne, bir an durup derin bir nefes aldı. (V) Sonra art arda üç sayı, tribünlerde büyük bir sevinç… (VI) Maçtan sonra antrenörümüz hepimizi tek tek kucakladı.
Bu metindeki numaralanmış cümlelerle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
✓ A. II'de yüklem “zordu” başta, “final maçı” ondan sonra gelir; V'te ise yüklem hiç yoktur. B, yüklemi sonda olan I'i devrik sanır; C, “sessizleşti” yüklemli III'ü eksiltili sayar; D, II'deki devrik dizilişi gözden kaçırır.Kaynak: Cümle türleri · Kurallı, devrik ve eksiltili cümle
?Soru 5
Okul korosunun Eskişehir gezisi için tutulan notlardan bazı cümleler şunlardır: I. Konser salonu çok büyüktü. II. Provadan sonra Porsuk kıyısında yürüdük. III. Gezinin en güzel anı alkış sesleriydi. IV. Otobüs gece yarısı okula döndü.
Bu cümlelerden hangileri isim cümlesidir?
✓ C. I'in yüklemi “büyüktü”, III'ün yüklemi “sesleriydi”; ikisi de isim soylu bir sözcüğe ek fiil getirilerek kurulmuştur. A, “yürüdük” yüklemli II'yi isim cümlesi sayar; B iki fiil cümlesini seçer; D ise “döndü” yüklemli IV'ü katar.Kaynak: Cümle türleri · İsim cümlesi ve fiil cümlesi
?Soru 6
Belediyenin internet sitesinde şu haber yer almıştır: 1. Mahalle parkındaki oyun alanı yenilendi. 2. Görevliler, yürüyüş yolunun kenarına yeni banklar koydu. 3. Gece yürüyüşleri için yola lambalar takıldı.
Bu cümlelerle ilgili, I. 1. ve 3. cümlede işi yapanın kim olduğu belirtilmemiştir. II. 2. cümlenin yüklemi edilgendir. III. 3. cümlenin yüklemi geçişsizdir. yargılarından hangileri doğrudur?
✓ C. “Yenilendi” ve “takıldı” yüklemlerine “biri tarafından” eklenebilir; yapan belirtilmemiştir (I). Edilgen fiil nesne almadığı için “takıldı” geçişsizdir (III). II yanlış: “koydu” işini görevliler yapar, yüklem etkendir. A edilgenin geçişsiz olduğunu unutur; B ve D cümledeki özneyi görmez.Kaynak: Fiilde çatı · Öznesine göre: etken ve edilgen
?Soru 7
Bir öğrenci, sınıfın müze gezisiyle ilgili şu cümleleri yazmıştır: I. Gezi otobüsü sabah sekizde kalkmayacak. II. Müzenin bahçesinde oturacak yer yok. III. Öğle yemeği müzenin kafesinde değil mi? IV. Rehberimiz herkese bir harita verdi.
Bu cümlelerden hangileri olumsuz cümledir?
✓ D. I'de “-ma” eki, II'de “yok” sözü yargıyı olumsuz yapar. A, III'teki “değil”e bakar ama III soru sorar; B olumlu IV'ü katar; C soru ve olumlu cümleyi seçer.Kaynak: Cümle türleri · Olumlu, olumsuz ve soru cümlesi
?Soru 8
“Öğrenciler bilim fuarındaki projeleri bir ayda hazırladı.” cümlesi, “Bilim fuarındaki projeler bir ayda hazırlandı.” biçimine getirilmiştir.
Bu değişiklikle ilgili, I. Yüklem etkenden edilgene dönüşmüştür. II. İşi yapanın kim olduğu cümleden çıkmıştır. III. Yüklem geçişli olmaya devam etmiştir. yargılarından hangileri doğrudur?
✓ A. Yeni cümleye “biri tarafından” eklenebilir; yüklem edilgen olmuştur (I). “Öğrenciler” cümleden çıkmıştır (II). III yanlış: “projeleri” nesnesi “projeler” öznesine dönüşmüştür; edilgen yüklem nesne almaz, geçişsizdir. B, C ve D bu dönüşümü görmez.Kaynak: Fiilde çatı · Çatının anlama katkısı ve LGS kalıbı
?Soru 9
(I) Fotoğraf kulübümüzün sergisi cuma günü okul kütüphanesinde açılıyor. (II) Hangi fotoğrafın birinci olacağını herkes merak ediyor? (III) Öğretmenimiz “Her fotoğraf bir hikâye anlatır.” dedi. (IV) Sergiye kimlerin geleceğini henüz bilmiyoruz. (V) Ne heyecanlı bir gün olacak!
Bu metindeki numaralanmış cümlelerin hangisinde noktalama yanlışı yapılmıştır?
✓ B. II'de “hangi” sözcüğü geçer ama cümle soru sormaz, bilgi verir; sonuna nokta konmalıdır. A düz bir bildirimi yanlış sanır; C'yi seçen “kimlerin” yüzünden IV'e soru işareti ister, oysa IV de soru sormaz; D ünlemle biten doğru cümleyi yanlış sanır.Kaynak: Yazım ve noktalama · Soru, ünlem, üç nokta, tırnak
?Soru 10
Bir öğrenci, okul gezisini anlattığı yazısından aldığı dört cümlenin yüklemlerini incelemiş ve çatı özelliklerini yay ayraç içinde göstermiştir.
Bu öğrenci hangi cümlede yanlışlık yapmıştır?
✓ D. Yemeği kimin yediği söylenmez; “biri tarafından yendi” denebilir. Yüklem edilgendir ve nesne almaz, yani geçişsizdir. A'yı seçen “ayrıldı”daki -l- sesini edilgen eki sanır, oysa ayrılan otobüsün kendisidir; B'de kontrol eden belli değildir; C'de “onu anlattı” denebilir.Kaynak: Fiilde çatı · Çatı: fiile sorulan iki soru