Fiilde çatı: fiile sorulan iki soru
MEB 8. sınıf · Yazma · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaCümle ögelerine adım adım nasıl ayrılır, ara söz ve vurgulu öge nedir?Bağlantılı konudan (Cümlenin ögeleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Öge bulmada önce yüklem, sonra özne, sonra nesne, en son tamlayıcılar bulunur. Ara söz, bir ögeyi açıklamak için araya giren, virgüllerle ya da kısa çizgilerle ayrılan sözdür; açıkladığı ögeyle birlikte sayılır. Vurgulu öge, yüklemden hemen önce gelen ögedir.
Adım adım öge bulma, ara söz, vurgu
✎Konu anlatımı
Fiilde çatı nedir, fiilin çatısı nasıl bulunur?
Kısa cevap: Çatı, yüklemdeki fiilin özne ve nesneyle ilişkisidir. İki soruyla bulunur. İşi yapan belli mi? Belliyse fiil etken, belli değilse edilgendir. Fiil bir nesneye yönelebiliyor mu? Yönelebiliyorsa geçişli, yönelemiyorsa geçişsizdir.“Cam kırıldı.” cümlesini duyan herkes aynı şeyi sorar: Kim kırdı? Cümle bu soruya cevap vermez, çünkü yüklem işi yapanı gizler.
İki ayrı bakış
Bir fiile iki yönden bakabiliriz. Birincisi özneyle ilişkisidir: İşi yapan cümlede belli mi? Buna fiilin öznesine göre çatısı denir. İkincisi nesneyle ilişkisidir: Fiil bir varlığa yönelebiliyor mu? Buna da nesnesine göre çatısı denir.
Cümlenin ögeleri sayfasında özneyi ve nesneyi bulmayı gördük. Çatıda o ögelerin yükleme nasıl bağlandığına bakarız. Her yüklem bu iki sorunun ikisine de cevap verir. “Ali camı kırdı.” cümlesinde işi yapan bellidir ve iş, camı etkiler.
Nasıl anlarım?
Önce yüklemin fiil olup olmadığına bak. “Hava bugün çok soğuk.” cümlesinde yüklem bir addır; böyle cümlelerde çatı aranmaz. Fiil olan yükleme iki sınama yapılır: “tarafından” sınaması ve “onu” sınaması. İkisini sonraki konularda tek tek göreceğiz. Bu sınamalar ek ezberletmez; fiilin cümlede ne anlattığına bakarak seni sonuca götürür.
Şemadaki boş kutuya dikkat et. Edilgen fiilde nesne, cümlenin öznesine dönüşür: “Ali camı kırdı.” → “Cam kırıldı.” Bu yüzden edilgen fiil her zaman geçişsizdir.
Yarışmaya katılan takımlar, robotlarını sahneye taşıdı.
- Yüklem fiil mi? “Taşıdı” bir fiildir; çatı aranır.
- İşi yapan belli mi? Taşıyan takımlardır: etken.
- Nesneye yönelebiliyor mu? “Onu taşıdı” denebilir, nesnesi de yazılmış: robotlarını. Geçişli.
Cevap: Etken, geçişli. “Robotlar sahneye taşındı.” deseydik edilgen, geçişsiz olurdu.
Nasıl sorulurCümlelerin yanında yay ayraç içinde çatı özellikleri verilir; hangisinin yanlış verildiği sorulur.
TuzakYüklemi ad olan cümlede çatı aramak.
İpucuHer yükleme iki soruyu ayrı ayrı sor, iki cevabı ayraçla karşılaştır.
⇄Bilgi eşleştirme yüklemin çatısı
?Soru çöz yay ayraç
Bir öğrenci, okul gezisini anlattığı yazısından aldığı dört cümlenin yüklemlerini incelemiş ve çatı özelliklerini yay ayraç içinde göstermiştir.
Bu öğrenci hangi cümlede yanlışlık yapmıştır?