Fiilde çatı: etken, edilgen, geçişli, geçişsiz

“Cam kırıldı” cümlesi camı kimin kırdığını söylemez. Fiilin öznesine ve nesnesine bakarak çatıyı bulmayı ve bunun anlamı nasıl değiştirdiğini görüyorsun.

4 durakLGS · 8. sınıf · dil bilgisi
8 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 8tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
DİL BİLGİSİ · ÇATI

Fiilde çatı: fiile sorulan iki soru

MEB 8. sınıf · Yazma · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCümle ögelerine adım adım nasıl ayrılır, ara söz ve vurgulu öge nedir?Bağlantılı konudan (Cümlenin ögeleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Öge bulmada önce yüklem, sonra özne, sonra nesne, en son tamlayıcılar bulunur. Ara söz, bir ögeyi açıklamak için araya giren, virgüllerle ya da kısa çizgilerle ayrılan sözdür; açıkladığı ögeyle birlikte sayılır. Vurgulu öge, yüklemden hemen önce gelen ögedir.

Adım adım öge bulma, ara söz, vurgu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fiilde çatı nedir, fiilin çatısı nasıl bulunur?

Kısa cevap: Çatı, yüklemdeki fiilin özne ve nesneyle ilişkisidir. İki soruyla bulunur. İşi yapan belli mi? Belliyse fiil etken, belli değilse edilgendir. Fiil bir nesneye yönelebiliyor mu? Yönelebiliyorsa geçişli, yönelemiyorsa geçişsizdir.

“Cam kırıldı.” cümlesini duyan herkes aynı şeyi sorar: Kim kırdı? Cümle bu soruya cevap vermez, çünkü yüklem işi yapanı gizler.

İki ayrı bakış

Bir fiile iki yönden bakabiliriz. Birincisi özneyle ilişkisidir: İşi yapan cümlede belli mi? Buna fiilin öznesine göre çatısı denir. İkincisi nesneyle ilişkisidir: Fiil bir varlığa yönelebiliyor mu? Buna da nesnesine göre çatısı denir.

Cümlenin ögeleri sayfasında özneyi ve nesneyi bulmayı gördük. Çatıda o ögelerin yükleme nasıl bağlandığına bakarız. Her yüklem bu iki sorunun ikisine de cevap verir. “Ali camı kırdı.” cümlesinde işi yapan bellidir ve iş, camı etkiler.

Her yüklem iki soruya cevap verir. Edilgen fiil nesne almadığı için geçişli olamaz.Görsel: Sınav Defteri

Nasıl anlarım?

Önce yüklemin fiil olup olmadığına bak. “Hava bugün çok soğuk.” cümlesinde yüklem bir addır; böyle cümlelerde çatı aranmaz. Fiil olan yükleme iki sınama yapılır: “tarafından” sınaması ve “onu” sınaması. İkisini sonraki konularda tek tek göreceğiz. Bu sınamalar ek ezberletmez; fiilin cümlede ne anlattığına bakarak seni sonuca götürür.

Şemadaki boş kutuya dikkat et. Edilgen fiilde nesne, cümlenin öznesine dönüşür: “Ali camı kırdı.” → “Cam kırıldı.” Bu yüzden edilgen fiil her zaman geçişsizdir.

Örnek cümle

Yarışmaya katılan takımlar, robotlarını sahneye taşıdı.

  1. Yüklem fiil mi? “Taşıdı” bir fiildir; çatı aranır.
  2. İşi yapan belli mi? Taşıyan takımlardır: etken.
  3. Nesneye yönelebiliyor mu? “Onu taşıdı” denebilir, nesnesi de yazılmış: robotlarını. Geçişli.

Cevap: Etken, geçişli. “Robotlar sahneye taşındı.” deseydik edilgen, geçişsiz olurdu.

Akılda kalsın: İki soru, iki cevap. İşi yapan belli mi? → etken / edilgen. Fiil nesneye yönelebiliyor mu? → geçişli / geçişsiz.
LGS'de

Nasıl sorulurCümlelerin yanında yay ayraç içinde çatı özellikleri verilir; hangisinin yanlış verildiği sorulur.

TuzakYüklemi ad olan cümlede çatı aramak.

İpucuHer yükleme iki soruyu ayrı ayrı sor, iki cevabı ayraçla karşılaştır.

⇄Bilgi eşleştirme yüklemin çatısı

?Soru çöz yay ayraç

Bir öğrenci, okul gezisini anlattığı yazısından aldığı dört cümlenin yüklemlerini incelemiş ve çatı özelliklerini yay ayraç içinde göstermiştir.

Bu öğrenci hangi cümlede yanlışlık yapmıştır?

✓ D. Yemeği kimin yediği söylenmez; “biri tarafından yendi” denebilir. Yüklem edilgendir ve nesne almaz, yani geçişsizdir. A'yı seçen “ayrıldı”daki -l- sesini edilgen eki sanır, oysa ayrılan otobüsün kendisidir; B'de kontrol eden belli değildir; C'de “onu anlattı” denebilir.
DİL BİLGİSİ · ÇATI

Öznesine göre çatı: işi yapan belli mi?

MEB 8. sınıf · Yazma · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCümlenin ögeleri nelerdir, yüklem ve özne nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Cümlenin ögeleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Öge, cümlede bir görevi üstlenen sözcük ya da söz öbeğidir. Yüklem, cümlenin yargısını taşıyan temel ögedir; öteki ögeler yükleme sorulan sorularla bulunur. Özne, yüklemdeki işi yapan ya da yargıyı üstünde taşıyandır; “kim?” ya da “ne?” sorusunun cevabıdır.

Öge, yüklem ve özne

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Etken ve edilgen fiil nasıl ayırt edilir, edilgen cümle neden kullanılır?

Kısa cevap: İşi yapan cümlede belliyse yüklem etkendir: “Bekçi kapıyı kilitledi.” İşi yapan belli değilse ve cümleye “biri tarafından” eklenebiliyorsa yüklem edilgendir: “Kapı kilitlendi.” Edilgen cümle, işin kendisini öne çıkarır, yapanı geri planda bırakır.

Okul panosunda “Bahçe temizlendi.” yazıyor. Kimin temizlediğini merak edebilirsin ama duyurunun asıl haberi, bahçenin artık temiz olmasıdır.

“Tarafından” sınaması

Yüklemin önüne “biri tarafından” sözünü koy ve cümleyi yeniden oku. Anlamlıysa yüklem edilgendir: “Kapı (biri tarafından) kilitlendi.” Anlamsızsa etkendir: “Bebek (biri tarafından) uyudu” denemez.

Etken cümlede işi yapan bellidir. Özne yazılmamış olsa bile yüklemdeki kişi ekinden anlaşılır: “Erkenden yola çıktık.” İşi biz yaptık; yüklem etkendir. Gizli özne, işi yapanın belirsiz olduğu anlamına gelmez.

Aynı olay, iki anlatım
EtkenEdilgenNe değişti?
Belediye parka yeni banklar koydu.Parka yeni banklar konuldu.İşi yapan cümleden çıktı.
Hakem maçı başlattı.Maç başlatıldı.Vurgu hakemden maça geçti.

Edilgen anlatım ne işe yarar?

Edilgen cümle, işi yapanı geri plana iter. Yapan bilinmiyorsa, önemsizse ya da herkesçe biliniyorsa bu anlatım seçilir. Haberlerde, duyurularda ve tariflerde sık görülür: “Fırın önceden ısıtılır.” Burada kimin ısıttığı değil, işin yapılması önemlidir.

Ek değil, anlam

Bazı fiillerde edilgen eklerine benzeyen sesler bulunur ama fiil etkendir. “Kardeşim karnesini görünce sevindi.” Burada “biri tarafından sevindi” denemez; sevinen kardeşimdir. Eke değil, sınamaya güven.

Akılda kalsın: “Biri tarafından” eklenebiliyorsa edilgen, eklenemiyorsa etken. Gizli özne etken cümlede de olur.
LGS'de

Nasıl sorulurCümleler verilir; işi yapanın belli olmadığı, yani yüklemi edilgen olan cümle sorulur.

TuzakGizli özneli cümleyi edilgen sanmak.

İpucuYüklemin önüne “biri tarafından” ekle; anlam bozulmuyorsa yüklem edilgendir.

?Soru çöz numaralı cümleler

(I) Komşumuz Hasan Amca, geçen bahar evinin arkasındaki küçük bahçeye domates fidesi dikti. (II) Bahçenin eski taş duvarları da yaz tatilinde beyaza boyandı. (III) Torunu Elif, ilk kızaran domatesleri görünce çok sevindi. (IV) Bir pazar sabahı biz de sepetlerimizi alıp erkenden bahçeye koştuk. (V) Akşam hep birlikte bahçedeki çardakta yemek yedik.

Bu metindeki numaralanmış cümlelerin hangisinde işi yapanın kim olduğu belli değildir?

✓ B. “Duvarlar biri tarafından boyandı” denebilir; boyayan belli değildir, yüklem edilgendir. A'da işi Hasan Amca yapar. C'deki fiil edilgen ekine benzer ama sevinen Elif'tir. D'de özne yazılmamıştır ama “biz” olduğu kişi ekinden anlaşılır.

?Soru çöz haber · öncüllü

Belediyenin internet sitesinde şu haber yer almıştır:
1. Mahalle parkındaki oyun alanı yenilendi.
2. Görevliler, yürüyüş yolunun kenarına yeni banklar koydu.
3. Gece yürüyüşleri için yola lambalar takıldı.

Bu cümlelerle ilgili,
I. 1. ve 3. cümlede işi yapanın kim olduğu belirtilmemiştir.
II. 2. cümlenin yüklemi edilgendir.
III. 3. cümlenin yüklemi geçişsizdir.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ C. “Yenilendi” ve “takıldı” yüklemlerine “biri tarafından” eklenebilir; yapan belirtilmemiştir (I). Edilgen fiil nesne almadığı için “takıldı” geçişsizdir (III). II yanlış: “koydu” işini görevliler yapar, yüklem etkendir. A edilgenin geçişsiz olduğunu unutur; B ve D cümledeki özneyi görmez.
DİL BİLGİSİ · ÇATI

Nesnesine göre çatı: fiil bir nesneye yönelebiliyor mu?

MEB 8. sınıf · Yazma · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBelirtili nesne ile belirtisiz nesne nasıl ayırt edilir?Bağlantılı konudan (Cümlenin ögeleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Nesne, yüklemdeki işten etkilenen ögedir. Yükleme “neyi?” ya da “kimi?” diye sorulup bulunursa belirtili nesnedir: “Kitabı okudum.” Özne bulunduktan sonra “ne?” sorusuyla bulunursa belirtisiz nesnedir: “Kitap okudum.”

Belirtili ve belirtisiz nesne

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Geçişli ve geçişsiz fiil nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Fiil bir nesneye yönelebiliyorsa geçişli, yönelemiyorsa geçişsizdir. Bunu anlamak için yüklemin önüne “onu” sözü konur: “onu okudu” anlamlıdır, fiil geçişlidir; “onu uyudu” anlamsızdır, fiil geçişsizdir. Nesne cümlede yazılmasa da geçişli fiil geçişli kalır.

“Okudum.” dediğinde dinleyen hemen “Neyi?” diye sorabilir. “Uyudum.” dediğinde ise kimse “Neyi?” diye sormaz.

“Onu” sınaması

Yüklemin önüne “onu” (ya da “neyi, kimi?”) koy. “Onu okudu, onu yazdı, onu gördü” anlamlıdır; bu fiiller geçişlidir. “Onu uyudu, onu gitti, onu güldü” anlamsızdır; bu fiiller geçişsizdir.

Geçişli fiilin nesnesi cümlede yazılmayabilir. “Dedem her sabah okur.” cümlesinde nesne yoktur. Ama “onu okur” denebildiği için fiil yine geçişlidir. Sınama, cümleye değil fiile yapılır. “Yazmak” her zaman bir şeyi yazmaktır; cümlede o şey söylenmese de. Kişiler için “onu” yerine “kimi?” sorusu daha doğal durur: “Arkadaşını aradı.” Kimi aradı?

“Onu” sınaması
Yüklem“onu” ileÇatı
yazdıonu yazdı ✓geçişli
izledionu izledi ✓geçişli
koştuonu koştu ✗geçişsiz
okula gittionu gitti ✗geçişsiz

“-e, -de, -den” alan söz nesne değildir

“Okula gitti”, “parkta oynadı”, “evden çıktı” sözlerindeki “okula, parkta, evden” yer tamlayıcısıdır. Bunu Cümlenin ögeleri sayfasında gördük. Yer tamlayıcısı yükleme nesne gibi bağlanmaz; fiili geçişli yapmaz.

Anlama katkısı

Geçişli fiil, işin bir varlığa ulaştığını gösterir: “Çocuk topu attı.” Topu etkilenen varlık olarak görürüz. Geçişsiz fiil ise işi öznenin kendisinde bırakır: “Çocuk koştu.” Koşmak başka bir şeyi etkilemez.

Örnek cümle

Akşam yemeğinden sonra dedem bahçede bir süre oturdu, sonra gazetesini okudu.

  1. Yüklemleri bul. Cümlede iki yüklem var: “oturdu” ve “okudu”.
  2. “Onu” ile dene. “Onu oturdu” anlamsız: geçişsiz. “Onu okudu” anlamlı: geçişli.
  3. Tuzağı ele. “Bahçede” yer tamlayıcısıdır; “oturdu”yu geçişli yapmaz.

Cevap: “Oturdu” geçişsiz, “okudu” geçişli.

Akılda kalsın: “Onu” eklenebiliyorsa geçişli. Nesne yazılmasa da geçişli fiil geçişlidir; “-e, -de, -den” alan söz nesne değildir.
LGS'de

Nasıl sorulurDört cümle verilir; yüklemi nesnesine göre ötekilerden farklı olan sorulur.

Tuzak“okula gitti” gibi yönelme bildiren sözü nesne sanıp fiili geçişli saymak.

İpucuHer yüklemin önüne “onu” koy; uymayan tek cümleyi bul.

?Soru çöz metin · altı çizili fiiller

Dedem emekli olduktan sonra günlerini belli bir düzene koydu. Her sabah balkonda, çayını yudumlarken saatlerce okur (I). Kahvaltıdan sonra parka gider, iki tur attıktan sonra bir bankta dinlenir (II). Öğleden sonra bahçedeki fidanları tek tek sular (III). Akşamları da bize gençliğinde yaşadığı köyü anlatır (IV).

Bu metindeki numaralanmış fiillerden hangisi nesnesine göre ötekilerden farklıdır?

✓ B. “Onu dinlenir” denemez; fiil geçişsizdir. I'de nesne yazılmamıştır ama “onu okur” denebilir, fiil geçişlidir. A'yı seçen nesnesi yazılmayan fiili geçişsiz sanır; C ve D'nin önüne de “onu” rahatça eklenir, bu şıkları seçen “bahçedeki”, “bize” gibi sözlere takılıp sınamayı yapmaz.

▭Boşluk doldurma cümleye uygula

“Kardeşim akşama kadar parkta koştu.” cümlesinin yüklemi dir. “Annem akşam yemeğinden sonra hep yazar.” cümlesinde nesne yazılmamıştır ama yüklem dir. “Elif sabah erkenden okula gitti.” cümlesindeki “okula” sözü ise nesne değil, dır.

geçişligeçişsizyer tamlayıcısızarf tamlayıcısıedilgen
DİL BİLGİSİ · ÇATI

Çatı ve anlam: aynı olayı iki biçimde anlatmak

MEB 8. sınıf · Yazma · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEtken ve edilgen fiil nasıl ayırt edilir, edilgen cümle neden kullanılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

İşi yapan cümlede belliyse yüklem etkendir: “Bekçi kapıyı kilitledi.” İşi yapan belli değilse ve cümleye “biri tarafından” eklenebiliyorsa yüklem edilgendir: “Kapı kilitlendi.” Edilgen cümle, işin kendisini öne çıkarır, yapanı geri planda bırakır.

Öznesine göre: etken ve edilgen

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Çatı cümlenin anlamını nasıl değiştirir, çatı soruları adım adım nasıl çözülür?

Kısa cevap: Etken cümle edilgene çevrilince işi yapan cümleden çıkar, nesne de özneye dönüşür. Bu yüzden yüklem geçişliyken geçişsiz olur. Çatı sorusunda önce yüklemin fiil olduğu denetlenir, sonra “tarafından” ve “onu” sınamaları sırayla yapılır.

Aynı maçı anlatan iki haber düşün: “Kaptan son dakikada golü attı.” ve “Son dakikada gol atıldı.” İlki kahramanı, ikincisi sonucu öne çıkarır.

Etkenden edilgene

Bir cümleyi edilgene çevirdiğimizde üç şey olur. İşi yapan cümleden çıkar. Nesne öznenin yerine geçer. Yüklem nesne alamaz hâle gelir, yani geçişsizleşir.

Çevirince ne değişir?
Etken cümleEdilgen cümle
CümleÖğrenciler afişleri astı.Afişler asıldı.
İşi yapanöğrenciler (belli)belli değil
“afiş”belirtili nesneözne
Nesnesine göregeçişligeçişsiz

“Afişler öğrenciler tarafından asıldı.” cümlesinde de yüklem edilgendir. İşi yapan söylenmiştir ama özne olarak değil, “tarafından” sözüyle. LGS bu inceliği seçeneklerde kullanabilir.

Örnek cümle

Okulun duvar gazetesi bu ay 8-B sınıfı tarafından hazırlandı.

  1. Yüklem. “Hazırlandı” fiildir.
  2. Öznesine göre. Cümlede zaten “tarafından” var: edilgen. Hazırlayan söylenmiş ama özne değil; özne “duvar gazetesi”.
  3. Nesnesine göre. “Onu hazırlandı” denemez: geçişsiz.

Cevap: Edilgen, geçişsiz; işi yapanın adının geçmesi bunu değiştirmez.

Adım adım çatı

Önce yüklemi bul; ad ise çatı arama. Sonra “biri tarafından” sınamasıyla öznesine göre çatıyı, “onu” sınamasıyla nesnesine göre çatıyı belirle. Son olarak seçenekteki ifadeyi iki cevapla karşılaştır.

Çatı, cümle kurarken de önemlidir. Aynı cümlede edilgen ve etken yüklemler ortak bir özneye bağlanırsa anlatım bozulur. Bunu Anlatım bozuklukları sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Edilgene çevirince yapan çıkar, nesne özne olur, fiil geçişsizleşir. Sıra: yüklem fiil mi → tarafından → onu.
LGS'de

Nasıl sorulurBir cümlenin çatısı değiştirilir; bu değişiklikle ilgili hangi yargıların doğru olduğu sorulur.

Tuzak“tarafından” sözlü cümlede işi yapan belli diye yüklemi etken saymak.

İpucuİşi yapanın özne mi, yoksa “tarafından” sözüyle mi verildiğine bak.

?Soru çöz dönüştürme · öncüllü

“Öğrenciler bilim fuarındaki projeleri bir ayda hazırladı.” cümlesi, “Bilim fuarındaki projeler bir ayda hazırlandı.” biçimine getirilmiştir.

Bu değişiklikle ilgili,
I. Yüklem etkenden edilgene dönüşmüştür.
II. İşi yapanın kim olduğu cümleden çıkmıştır.
III. Yüklem geçişli olmaya devam etmiştir.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ A. Yeni cümleye “biri tarafından” eklenebilir; yüklem edilgen olmuştur (I). “Öğrenciler” cümleden çıkmıştır (II). III yanlış: “projeleri” nesnesi “projeler” öznesine dönüşmüştür; edilgen yüklem nesne almaz, geçişsizdir. B, C ve D bu dönüşümü görmez.

↕Sıralama çatı bulma adımları

  1. “Biri tarafından” ekleyerek etken mi edilgen mi bak.
  2. Seçenekteki çatı bilgisini bulduğun iki cevapla karşılaştır.
  3. Cümlenin yüklemini bul.
  4. “Onu” ekleyerek geçişli mi geçişsiz mi bak.
  5. Yüklemin fiil mi, ad mı olduğunu denetle.

Lisede bu konunun ayrıntısı Türkçe serisindeki Fiilde çatı sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

(I) Kayseri'de dün akşam başlayan kar yağışı nedeniyle il genelinde okullar bugün tatil edildi. (II) Halk oyunları kursumuzun kayıtları başladı; yöresel oyunları öğrenmek için yerini hemen ayırt, ilk ay ücretsiz! (III) Belgeselde Anadolu'nun dört bir yanından derlenen ninniler, söyleyenlerin kendi sesiyle dinletiliyor. (IV) Dün açıklanan deneme takvimi, öğrencilere hazırlanmak için pek de yeterli zaman bırakmıyor gibi görünüyor.

Numaralanmış medya metinlerinden hangisi asıl olarak kültür aktarma amacı taşır?

✓ C. III, kuşaktan kuşağa aktarılan ninnileri tanıtan bir belgeseldir; amaç kültür aktarmaktır. A yorumsuz bir haberdir, bilgilendirir; B halk oyunlarından söz etse de “yerini hemen ayırt” çağrısıyla ikna eder; D “pek de yeterli … gibi görünüyor” diyerek olayı yorumlar.Kaynak: Görsel, grafik ve tablo okuma · Medya metinleri ve amaçları

?Soru 2

Okulumuzun bilim şenliği bu cumartesi saat üçte (I) başlayacak. Afişleri birkaç gündür sabahları (II) okul panosuna asıyorum. Şenliğin haberini geçen hafta komşumuzdan (III) duymuştuk. Kardeşim de şenlikte sunacağı deney için her akşam dikkatle (IV) çalışıyor.

Bu metindeki numaralanmış ögelerden hangisi yer tamlayıcısıdır?

✓ C. “Kimden duymuştuk?” sorusunun cevabı “komşumuzdan”dır; yer tamlayıcısıdır. A'yı seçen “-de” ekine bakıp zaman bildiren “saat üçte”yi yer sanır; B ve D zaman bildiren “sabahları” ile durum bildiren “dikkatle”yi yer tamlayıcısıyla karıştırır.Kaynak: Cümlenin ögeleri · Yer tamlayıcısı ve zarf tamlayıcısı

?Soru 3

Geçen yaz ailemle Kapadokya'ya (I) gittik. Orada üç gün (II) kaldık. Balonları her sabah otelin terasından (III) izledik.

Bu metindeki numaralanmış ögelerle ilgili,
I. I numaralı öge yer tamlayıcısıdır.
II. II numaralı öge yer tamlayıcısıdır.
III. III numaralı öge yer tamlayıcısıdır.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ B. “Nereye gittik?” sorusunun cevabı “Kapadokya'ya” (I), “Nereden izledik?” sorusunun cevabı “otelin terasından”dır (III). II yanlış: “üç gün” “ne kadar kaldık?” sorusunun cevabıdır, zarf tamlayıcısıdır. A ve C süreyi yer sanır; D üç ögeyi de aynı soruyla bulduğunu düşünür.Kaynak: Cümlenin ögeleri · Yer tamlayıcısı ve zarf tamlayıcısı

?Soru 4

Bir okulun bilim fuarında Robot, Güneş paneli, Su arıtma, Arı kovanı ve Volkan projeleri, soldan sağa 1'den 5'e numaralanmış stantlarda sergilenecektir. Her standa bir proje konacaktır. Bilinenler şunlardır:
• Su arıtma ve Volkan projeleri, uçlardaki iki standa konmuştur.
• Robot ile Volkan stantlarının arasında iki stant vardır.
• Güneş paneli standı, Robot standının hemen sağındadır.

Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Volkan 1'de olsaydı Robot 4'te, Güneş paneli 5'te olurdu; Su arıtmaya uç kalmazdı. O hâlde Volkan 5'te, Su arıtma 1'de, Robot 2'de, Güneş paneli 3'te, Arı kovanı 4'tedir. Tablo: 1 Su arıtma · 2 Robot · 3 Güneş paneli · 4 Arı kovanı · 5 Volkan. A Robot'u uca koyar; C “hemen sağında” ilişkisini ters kurar; D Su arıtma ile Volkan'ın yerini karıştırır.Kaynak: Görsel, grafik ve tablo okuma · İşlem basamakları ve sözel mantık

?Soru 5

Bayram sabahı erkenden uyanan çocuklar yeni giysilerini giydi. Annemiz, kahvaltıdan sonra büyükleri ziyaret etmeyi önerdi. Komşulardan gelen tatlılar masada duruyordu.

Bu metindeki altı çizili sözcüklerle ilgili,
I. “uyanan”, bir adı nitelemiştir.
II. “ziyaret etmeyi”, cümlede ad görevindedir.
III. “gelen”, isim-fiildir.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ A. “Uyanan” çocukları niteler (I); “ziyaret etmeyi” neyi önerdi sorusunun cevabıdır, ad görevindedir (II). III yanlış: “gelen” tatlıları niteleyen sıfat-fiildir. B ve D bu sıfat-fiili isim-fiil sanır; C ise “uyanan”ın nitelediği adı görmez.Kaynak: Fiilimsiler · İsim-fiil ve sıfat-fiil

?Soru 6

(I) Bahçede top oynayan çocuklar, hava kararınca evlerine döndü. (II) Kardeşim de yeni bisikletiyle mahallede son bir tur attı. (III) Akşam yemeğinde babam, yarın sabah erkenden pikniğe gideceğimizi söyledi. (IV) Yağmur başlayınca piknik planımız bir hafta sonraya kaldı. (V) Herkes hafta sonu erken kalkmayı sevmez ama bu kez kimse itiraz etmedi.

Bu metindeki numaralanmış cümlelerin hangisinde fiilimsi yoktur?

✓ B. II'deki tek eylem “tur attı”dır; kip ve kişi eki almış, yüklemdir. A'yı seçen “oynayan” sıfat-fiilini görmez; C'yi seçen “gideceğimizi”deki -ecek ekini gelecek zaman sanır, oysa sözcük “neyi söyledi?” sorusunun cevabı olan bir fiilimsidir; D'yi seçen “kalkmayı” isim-fiilini atlar.Kaynak: Fiilimsiler · Fiilimsi nedir?

?Soru 7

“Otobüs durağa geldi.” ve “Yolcular otobüse bindi.” cümleleri anlamı değiştirmeden fiilimsiyle tek cümle hâline getirilmek isteniyor.

Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. “Geldi” yüklemi “gelen” sıfat-fiiline dönüşmüş, olay sırası korunmuştur. B olayların sırasını tersine çevirir; C durağa geleni otobüs değil yolcular yapar; D iki cümleyi “ve” bağlacıyla birleştirir, fiilimsi kullanmaz.Kaynak: Fiilimsiler · Fiilimsiyle cümle birleştirme ve tuzaklar

?Soru 8

1. Kardeşim akşamları kitap okur.
2. Masadaki kitap yere düştü.
3. Kitabı rafa geri koydum.

Bu cümlelerdeki “kitap” sözcüğüyle ilgili,
I. 1. cümlede belirtisiz nesnedir.
II. 2. cümlede öznenin bir parçasıdır.
III. 3. cümlede belirtisiz nesnedir.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ D. 1. cümlede özne “kardeşim”dir; “ne okur?” sorusunun cevabı ek almamış “kitap”tır (I). 2. cümlede “ne düştü?” sorusunun cevabı “masadaki kitap”tır, öznedir (II). III yanlış: “kitabı” “neyi koydum?” sorusunun cevabıdır, belirtili nesnedir. A öbekteki özneyi görmez; B ve C eki almış nesneyi belirtisiz sanır.Kaynak: Cümlenin ögeleri · Belirtili ve belirtisiz nesne

?Soru 9

(I) Kuzenim Selin, yaz tatilinin ilk haftasında İzmir'den bize geldi. (II) Akşam yemeğinden sonra hep birlikte sahile indik. (III) Kordonda balon satan yaşlı adam, Selin'e kırmızı bir balon uzattı. (IV) Sahilde dolaşırken bir sokak kedisi de peşimize takıldı. (V) Eve dönerken çok yorulmuştu küçük kardeşim.

Bu metindeki numaralanmış cümlelerin hangisinde özne yazılmamış, yüklemdeki kişi ekinden anlaşılmaktadır?

✓ B. “Kim indi?” sorusunun cevabı cümlede yoktur; “indik” yüklemindeki kişi eki “biz”i gösterir. A'da “kuzenim Selin” yazılmış öznedir; C “peşimize”deki “biz”i özne sanır, oysa takılan kedidir; D yüklemden sonra gelen “küçük kardeşim” öznesini görmez.Kaynak: Cümlenin ögeleri · Öge, yüklem ve özne

?Soru 10

Dedem çocukluğunu anlatmaya başlayınca hepimiz susardık. (I) Köydeki okula her sabah dereyi geçerek giderlermiş. (II) Kış gelince yollar kapanır, okul haftalarca tatil olurmuş. (III) Çocukken en çok, öğretmenlerinin şehirden getirdiği resimli kitapları severmiş. (IV) Akşamları da lamba ışığında ödevlerini bitirmeden yatmazlarmış.

Bu metindeki numaralanmış cümlelerin hangisinde zarf-fiil yoktur?

✓ C. “Çocukken” sözcüğünün kökü “çocuk”tur, eylem değildir; “getirdiği” ise kitapları niteleyen bir sıfat-fiildir. A'yı seçen “geçerek” sözcüğünün gidişin nasıl olduğunu bildirdiğini görmez; B'yi seçen “gelince”nin zaman bildirdiğini, D'yi seçen “bitirmeden”in yapılmayan işi bildirdiğini atlar.Kaynak: Fiilimsiler · Zarf-fiil
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?LGS Türkçe soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →