Önce hatırlaFiilimsi nedir, çekimli fiilden nasıl ayrılır?Bağlantılı konudan (Fiilimsiler). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Fiilimsi, fiilden türeyen ama cümlede ad, sıfat ya da zarf görevi yapan sözcüktür. Çekimli fiil gibi kip ve kişi eki almaz, bu yüzden tek başına yargı bildirmez. Üç türü vardır: isim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiil.
Cümlenin ögeleri nelerdir, yüklem ve özne nasıl bulunur?
Kısa cevap: Öge, cümlede bir görevi üstlenen sözcük ya da söz öbeğidir. Yüklem, cümlenin yargısını taşıyan temel ögedir; öteki ögeler yükleme sorulan sorularla bulunur. Özne, yüklemdeki işi yapan ya da yargıyı üstünde taşıyandır; “kim?” ya da “ne?” sorusunun cevabıdır.
Arkadaşın koridorda “Geliyor!” diye bağırınca hemen “Kim?” diye sorarsın. Cümlenin eksik parçasını yükleme soru sorarak tamamlamış olursun.
Öge nedir?
Cümlede bir görevi üstlenen sözcük ya da söz öbeğine öge denir. Öge tek sözcük olabilir, birkaç sözcükten de oluşabilir. “Bizim sınıfın en uzun boylu öğrencisi” beş sözcüktür ama tek bir ögedir.
Yüklem
Yüklem, cümlede işi, oluşu ya da durumu bildirip yargıyı taşıyan ögedir. Çoğu zaman cümlenin sonundadır. Fiilimsiler sayfasında gördük: kip ve kişi eki alan çekimli fiil yüklem olur. “Hava bugün çok soğuk.” gibi cümlelerde ise yüklem bir addır. Bir cümlede birden çok yüklem de olabilir; bunu Cümle türleri sayfasında göreceğiz.
Özneyi bulmak için yükleme “kim?” ya da “ne?” diye sorarız. “Takım kaptanı maçtan önce konuştu.” Kim konuştu? Takım kaptanı.
Özne cümlede yazılmayabilir. “Erkenden yola çıktık.” cümlesinde işi yapan, yüklemdeki kişi ekinden anlaşılır: biz. Buna gizli özne denir.
Özne her zaman cümlenin başında durmaz. “Dün akşam bize misafir geldi.” cümlesinde özne yüklemin hemen önündedir: Kim geldi? Misafir. Sorunun cevabı nerede duruyorsa özne odur.
Örnek cümle
Robotik kulübünün üyeleri yarışmadan önce bütün gece çalıştı.
Yüklemi bul. Yargıyı “çalıştı” taşıyor.
Kim çalıştı? “Robotik kulübünün üyeleri”: üç sözcüklük tek bir öbek.
Öbeği bölme. Yalnız “üyeleri”ni almak ögenin yarısını almaktır.
Akılda kalsın: Önce yüklem, sonra “kim, ne?” sorusu. Cevabın tamamını al; öbek bölünmez.
LGS'de
Nasıl sorulurÖncüllü ya da numaralı cümleler verilir; öznenin söz öbeği olduğu ya da özne yazılmamış olan cümle sorulur.
TuzakÖbeğin yalnız son sözcüğünü özne saymak.
İpucuYükleme “kim?” diye sor ve cevabın bütününü işaretle.
?Soru çöz numaralı cümleler
(I) Kuzenim Selin, yaz tatilinin ilk haftasında İzmir'den bize geldi. (II) Akşam yemeğinden sonra hep birlikte sahile indik. (III) Kordonda balon satan yaşlı adam, Selin'e kırmızı bir balon uzattı. (IV) Sahilde dolaşırken bir sokak kedisi de peşimize takıldı. (V) Eve dönerken çok yorulmuştu küçük kardeşim.
Bu metindeki numaralanmış cümlelerin hangisinde özne yazılmamış, yüklemdeki kişi ekinden anlaşılmaktadır?
✓ B. “Kim indi?” sorusunun cevabı cümlede yoktur; “indik” yüklemindeki kişi eki “biz”i gösterir. A'da “kuzenim Selin” yazılmış öznedir; C “peşimize”deki “biz”i özne sanır, oysa takılan kedidir; D yüklemden sonra gelen “küçük kardeşim” öznesini görmez.
▭Boşluk doldurma cümleye uygula
“Sabah erkenden pazara gittik.” cümlesinin yüklemi “” sözcüğüdür. Yükleme “Kim gitti?” diye sorunca cevap cümlede yazılı değildir; özne, yüklemdeki kişi ekinden anlaşılan “”dir. Yazılmayıp ekten anlaşılan böyle bir özneye özne denir.
gittikbizgizlipazaraerkenden
DİL BİLGİSİ · ÖGE
Nesne: belirtili mi, belirtisiz mi?
MEB 8. sınıf · Yazma · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaCümlenin ögeleri nelerdir, yüklem ve özne nasıl bulunur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.
Öge, cümlede bir görevi üstlenen sözcük ya da söz öbeğidir. Yüklem, cümlenin yargısını taşıyan temel ögedir; öteki ögeler yükleme sorulan sorularla bulunur. Özne, yüklemdeki işi yapan ya da yargıyı üstünde taşıyandır; “kim?” ya da “ne?” sorusunun cevabıdır.
Belirtili nesne ile belirtisiz nesne nasıl ayırt edilir?
Kısa cevap: Nesne, yüklemdeki işten etkilenen ögedir. Yükleme “neyi?” ya da “kimi?” diye sorulup bulunursa belirtili nesnedir: “Kitabı okudum.” Özne bulunduktan sonra “ne?” sorusuyla bulunursa belirtisiz nesnedir: “Kitap okudum.”
“Kek yaptım.” dersin; hangi kek olduğu önemli değildir. “Keki yaptım.” dediğinde ise dinleyen, hangi kekten söz ettiğini bilir.
Belirtili nesne
Yüklemdeki işten etkilenen ögeye nesne denir. Nesne, işi bir şeye yönelen fiillerde bulunur: okumak, yazmak, görmek. Yükleme “neyi?” ya da “kimi?” diye sorarız. Cevap belirli bir varlığı gösterir: “Kardeşimi okuldan aldım.” Kimi aldım? Kardeşimi. Belirtili nesnenin sonunda bir ek vardır: kitabı, kalemi, sütü.
Her yüklem nesne almaz. “Uyumak, gülmek, gitmek” gibi işler bir varlığa yönelmez; bu cümlelerde nesne aranmaz. Bu ayrımı Fiilde çatı sayfasında yeniden göreceğiz.
Belirtisiz nesne
Belirtisiz nesne ek almaz, genel bir varlığı gösterir: “Annem pazardan meyve aldı.” Hangi meyve olduğu belli değildir. Bu nesne “ne?” sorusuyla bulunur. Ama “ne?” sorusu özneyi de bulabilir, bu yüzden sıra önemlidir: önce özne, sonra nesne.
Aynı sözcük, farklı öge
Cümle
Sorular
“top”
Çocuklar bahçede top oynuyor.
Kim oynuyor? Çocuklar. Ne oynuyor? Top.
belirtisiz nesne
Bahçede bir top duruyor.
Ne duruyor? Top.
özne
Çocuklar topu bahçeye attı.
Neyi attı? Topu.
belirtili nesne
İlk iki cümlede “top” aynı biçimdedir. Farkı yüklemin anlamı yaratır. “Oynuyor” işini çocuklar yapar, top bu işten etkilenir. “Duruyor” işini ise top kendisi yapar.
Örnek cümle
Pazar sabahı babam fırından sıcak ekmek, gazete bayisinden de dergimi aldı.
Yüklem ve özne. “Aldı”; kim aldı? Babam.
Neyi aldı? “Dergimi”: belirli bir dergi, belirtili nesne.
Ne aldı? “Sıcak ekmek”: genel bir ekmek, belirtisiz nesne.
Cevap: Aynı yüklemin iki nesnesi var; biri belirtili, biri belirtisiz.
Nasıl sorulurCümleler verilir; hangisinde belirtisiz nesne bulunduğu ya da altı çizili ögenin hangi öge olduğu sorulur.
Tuzak“ne?” sorusuyla bulunan özneyi nesne sanmak.
İpucuÖnce “kim, ne?” ile özneyi ayır; kalan “ne?” cevabı nesnedir.
⇄Bilgi eşleştirme altı çizili öge ne?
?Soru çöz öncüllü
1. Kardeşim akşamları kitap okur. 2. Masadaki kitap yere düştü. 3. Kitabı rafa geri koydum.
Bu cümlelerdeki “kitap” sözcüğüyle ilgili, I. 1. cümlede belirtisiz nesnedir. II. 2. cümlede öznenin bir parçasıdır. III. 3. cümlede belirtisiz nesnedir. yargılarından hangileri doğrudur?
✓ D. 1. cümlede özne “kardeşim”dir; “ne okur?” sorusunun cevabı ek almamış “kitap”tır (I). 2. cümlede “ne düştü?” sorusunun cevabı “masadaki kitap”tır, öznedir (II). III yanlış: “kitabı” “neyi koydum?” sorusunun cevabıdır, belirtili nesnedir. A öbekteki özneyi görmez; B ve C eki almış nesneyi belirtisiz sanır.
DİL BİLGİSİ · ÖGE
Yer tamlayıcısı ve zarf tamlayıcısı: nereye ve ne zaman?
MEB 8. sınıf · Yazma · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaBelirtili nesne ile belirtisiz nesne nasıl ayırt edilir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.
Nesne, yüklemdeki işten etkilenen ögedir. Yükleme “neyi?” ya da “kimi?” diye sorulup bulunursa belirtili nesnedir: “Kitabı okudum.” Özne bulunduktan sonra “ne?” sorusuyla bulunursa belirtisiz nesnedir: “Kitap okudum.”
Yer tamlayıcısı ve zarf tamlayıcısı nedir, hangi sorularla bulunur?
Kısa cevap: Yer tamlayıcısı yüklemin yerini ya da yönünü bildirir; “nereye, nerede, nereden, kime, kimde, kimden?” sorularıyla bulunur. Zarf tamlayıcısı yüklemi zaman, durum, neden ve miktar yönünden tamamlar; “ne zaman, nasıl, niçin, ne kadar?” sorularıyla bulunur.
Arkadaşın “Geliyorum.” diye mesaj atsa iki şeyi merak edersin: Nereye ve ne zaman? Bu iki sorunun cevabı iki ayrı ögedir.
Yer tamlayıcısı
Yer tamlayıcısı yüklemin yerini ya da yönünü söyler (dolaylı tümleç de denir). Sözcükte çoğu zaman “-e, -de, -den” ekleri bulunur: okula, okulda, okuldan. “Kime, kimde, kimden?” soruları da bu ögeyi bulur: “Bu haberi teyzemden duydum.”
Zarf tamlayıcısı
Zarf tamlayıcısı yüklemi zaman, durum, neden ya da miktar yönünden tamamlar. “Maç için akşam erkenden sahaya geldik.” Ne zaman geldik? Akşam. Nasıl? Erkenden. Niçin? Maç için. Bu üç cevap da zarf tamlayıcısıdır; “sahaya” ise yer tamlayıcısıdır.
İki tamlayıcı, iki soru grubu
Öge
Sorular
Örnek
Yer tamlayıcısı
nereye, nerede, nereden, kime, kimde, kimden?
Tren Ankara'dan kalktı.
Zarf tamlayıcısı
ne zaman, nasıl, niçin, ne kadar?
Tren tam vaktinde kalktı.
En sık tuzak: “-de” alan zaman sözü
“Saat beşte buluşalım.” cümlesinde “beşte” sözcüğü “-de” eki almıştır. Ama bir yer değil, zaman bildirir. Yükleme “ne zaman?” diye sorulduğu için zarf tamlayıcısıdır. Eke değil, sorulan soruya bak.
Örnek cümle
Kuzenim geçen hafta sonu Eskişehir'den bize geldi.
Yüklem ve özne. “Geldi”; kim geldi? Kuzenim.
Yer soruları. Nereden? Eskişehir'den. Kime? Bize. İkisi de yer tamlayıcısı.
Zaman sorusu. Ne zaman? Geçen hafta sonu: zarf tamlayıcısı.
Cevap: Kuzenim / geçen hafta sonu / Eskişehir'den / bize / geldi.
Akılda kalsın: Eki değil, soruyu dinle. Nereye, nerede, kime → yer tamlayıcısı; ne zaman, nasıl → zarf tamlayıcısı.
LGS'de
Nasıl sorulurAltı çizili ögeler verilir; hangisinin yer tamlayıcısı ya da zarf tamlayıcısı olduğu sorulur.
Tuzak“beşte, sabahları” gibi zaman bildiren sözleri ekine bakıp yer tamlayıcısı saymak.
İpucuYükleme hem “nerede?” hem “ne zaman?” diye sor; anlamlı olan soru ögeyi söyler.
?Soru çöz metin · altı çizili ögeler
Okulumuzun bilim şenliği bu cumartesi saat üçte (I) başlayacak. Afişleri birkaç gündür sabahları (II) okul panosuna asıyorum. Şenliğin haberini geçen hafta komşumuzdan (III) duymuştuk. Kardeşim de şenlikte sunacağı deney için her akşam dikkatle (IV) çalışıyor.
Bu metindeki numaralanmış ögelerden hangisi yer tamlayıcısıdır?
✓ C. “Kimden duymuştuk?” sorusunun cevabı “komşumuzdan”dır; yer tamlayıcısıdır. A'yı seçen “-de” ekine bakıp zaman bildiren “saat üçte”yi yer sanır; B ve D zaman bildiren “sabahları” ile durum bildiren “dikkatle”yi yer tamlayıcısıyla karıştırır.
?Soru çöz metin · öncüllü
Geçen yaz ailemle Kapadokya'ya (I) gittik. Orada üç gün (II) kaldık. Balonları her sabah otelin terasından (III) izledik.
Bu metindeki numaralanmış ögelerle ilgili, I. I numaralı öge yer tamlayıcısıdır. II. II numaralı öge yer tamlayıcısıdır. III. III numaralı öge yer tamlayıcısıdır. yargılarından hangileri doğrudur?
✓ B. “Nereye gittik?” sorusunun cevabı “Kapadokya'ya” (I), “Nereden izledik?” sorusunun cevabı “otelin terasından”dır (III). II yanlış: “üç gün” “ne kadar kaldık?” sorusunun cevabıdır, zarf tamlayıcısıdır. A ve C süreyi yer sanır; D üç ögeyi de aynı soruyla bulduğunu düşünür.
DİL BİLGİSİ · ÖGE
Adım adım öge bulma: ara söz ve vurgulu öge
MEB 8. sınıf · Yazma · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaİsim-fiil ile sıfat-fiil nasıl ayırt edilir?Bağlantılı konudan (Fiilimsiler). Önce kendin cevapla, sonra aç.
İsim-fiil, eylemi bir ad gibi kullanır: “Yüzmek sağlıklıdır.” Cümlede “ne?” sorusuna cevap verir. Sıfat-fiil ise bir adın önüne gelip onu niteler: “yüzen çocuk”. “Hangi?” sorusuna cevap verir.
Cümle ögelerine adım adım nasıl ayrılır, ara söz ve vurgulu öge nedir?
Kısa cevap: Öge bulmada önce yüklem, sonra özne, sonra nesne, en son tamlayıcılar bulunur. Ara söz, bir ögeyi açıklamak için araya giren, virgüllerle ya da kısa çizgilerle ayrılan sözdür; açıkladığı ögeyle birlikte sayılır. Vurgulu öge, yüklemden hemen önce gelen ögedir.
Bir yapbozu kenar parçalarından başlarsın. Öge bulmanın kenar parçası da yüklemdir; ondan sonra her parça yerine kolayca oturur.
Sırayla sor
Önce yüklemi bul. Sonra “kim, ne?” ile özneyi, “neyi, ne?” ile nesneyi ayır. Kalan parçalara yer ve zaman sorularını sor. Söz öbeklerini bölme. Fiilimsiler sayfasında gördüğümüz “kitap okumayı seven çocuklar” gibi öbekler tek bir ögedir.
Ara söz
Ara söz, cümledeki bir ögeyi açıklamak için araya giren sözdür. İki virgül ya da iki kısa çizgi arasına alınır: “Sınıf başkanımız, Elif, töreni sundu.” Burada “Elif” özneyi açıklar. Ara söz ayrı bir öge sayılmaz, açıkladığı ögenin parçasıdır.
Ara söz hangi ögeyi açıklıyor?
Cümle
Ara söz
Açıkladığı öge
Annemin memleketine, Rize'ye, her yaz gideriz.
Rize'ye
yer tamlayıcısı
En sevdiğim yemeği, mantıyı, babam yaptı.
mantıyı
belirtili nesne
Bayram sabahı, o güzel günde, herkes erkenden uyandı.
o güzel günde
zarf tamlayıcısı
Vurgulu öge
Türkçede vurgu, yüklemden hemen önceki ögededir. “Ali dün okula gitti.” cümlesinde vurgu yer tamlayıcısındadır. “Okula dün Ali gitti.” dediğimizde vurgu özneye geçer. Ünlemler ve seslenmeler (“Ah”, “Arkadaşlar”) öge sayılmaz.
Örnek ayırma
Komşumuz Hasan amca, eski bir marangoz, mahalledeki çocuklara her yaz tahta oyuncak yapar.
Yüklem ve özne. “Yapar”; kim yapar? Komşumuz Hasan amca. Ara söz “eski bir marangoz” özneye katılır.
Nesne. Ne yapar? Tahta oyuncak: belirtisiz nesne.
Tamlayıcılar. Kime? Mahalledeki çocuklara. Ne zaman? Her yaz.
Cevap: Özne / yer tamlayıcısı / zarf tamlayıcısı / belirtisiz nesne / yüklem. Vurgu, yüklemden önceki “tahta oyuncak”ta.
Akılda kalsın: Yüklem → özne → nesne → tamlayıcılar. Ara söz açıkladığı ögeye katılır; vurgu yüklemin hemen önündedir.
LGS'de
Nasıl sorulurÖgelerine ayrılmış bir cümle verilir ya da ara sözün hangi ögeyi açıkladığı sorulur.
TuzakAra sözü ayrı bir öge saymak.
İpucuAra sözü cümleden çıkar; kalan cümlede açıklanan ögeyi bul.
↕Sıralama öge bulma adımları
Yükleme “neyi, ne?” diye sorup nesneyi ayır.
Yargıyı taşıyan yüklemi bul.
Kalan parçalara yer ve zaman sorularını sor.
Yükleme “kim, ne?” diye sorup özneyi ayır.
Ara söz varsa açıkladığı ögeye kat.
?Soru çöz görsel
Türkçe öğretmeni, tahtaya yazdığı cümleyi ögelerine ayırıp ögeleri numaralandırmıştır.
Buna göre numaralanmış ögeler sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
✓ A. Ne zaman getirdi? Dün akşam (1). Kim getirdi? Kuzenlerim; ara söz “Can ile Ece” özneye katılır (2). Kime? Bize (3). Ne getirdi? Ek almamış “pasta”: belirtisiz nesne (4). B zamanı yer sanır; C özne ile nesnenin yerini karıştırır; D ek almamış nesneyi belirtili sayar.
Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.
?Soru 1
(I) Pazar sabahı Emre, dedesinin köydeki bostanına herkesten önce gitti. (II) Bahçe kapısını açar açmaz “Bugün domatesleri ben toplayacağım!” diye seslendi. (III) Dedesi elindeki çapayı bırakıp gülümsedi, hasır sepeti torununa uzattı. (IV) Emre sıraların arasında dolaşırken en kırmızı domatesleri seçiyor, çatlak olanları bir köşeye ayırıyordu. (V) Sepet ağzına kadar dolduğunda kolları ağrımıştı ama yüzündeki gülümseme hiç kaybolmadı. (VI) O gün kendini bostanın gerçek sahibi gibi hissetti ve akşam yemeğinde domatesleri kimin topladığını üç kez anlattı. (VII) Dedesi ise torununun bu sevincini, yıllar önce kendi babasıyla bostanda geçirdiği bir sabahı hatırlayarak sessizce izledi.
Bu metinle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
✓ B. Fiiller “gitti, seslendi, hissetti” diye üçüncü kişiyle çekimlidir; anlatıcı dışarıdadır ama VI'da Emre'nin içinden geçeni de söyler. A “gitti”yi birinci kişi sanır; C tırnak içindeki konuşmayı anlatıcıya mal eder; D dedeyi anlatıcı sanır, oysa dede de “o” diye anlatılır.Kaynak: Metin türleri ve hikâye unsurları · Anlatıcı: içeride mi, dışarıda mı?
?Soru 2
Van'da yaşayan Defne, her bahar babasıyla Erciş'teki derenin kıyısına gider, inci kefallerinin akıntıya karşı yüzüşünü izlerdi. Balıklar yumurtalarını bırakmak için gölden derelere doğru yol alırdı. Bir akşam kıyıda tek başına kalan Defne, suyun içinden birinin ona seslendiğini duydu. Gümüş pullu küçük bir kefal başını sudan çıkarmış, “Bu yıl dere çok sığ, bize yardım et.” diyordu. Defne ertesi sabah okuldaki arkadaşlarını topladı. Hep birlikte derenin ağzındaki taşları temizlediler. O bahar kefaller, çocukların açtığı yoldan geçip derenin yukarısına ulaştı. Defne ise her sabah dereye gidip yeni bir ses duymayı bekledi.
Bu metinle ilgili, I. İnci kefallerinin baharda gölden derelere yüzmesi gerçek bir unsurdur. II. Kefalin Defne'yle konuşması kurgusal bir unsurdur. III. Gerçek yer adları geçtiği için metin öğretici bir metindir. yargılarından hangilerine ulaşılabilir?
✓ A. İnci kefallerinin baharda Van Gölü'nden derelere yüzmesi doğrulanabilir bir olaydır (I); konuşan kefal yazarın hayal ürünüdür (II). III yanlış: gerçek yerler geçse de metin hayal uyandıran bir hikâyedir, yani edebîdir. B, I'deki gerçek olguyu da kurgu sanır; C ve D yer adları yüzünden metni öğretici sayar.Kaynak: Metin türleri ve hikâye unsurları · Öğretici ve edebî metin, gerçek ve kurgu
?Soru 3
Bir okulun bilim fuarında Robot, Güneş paneli, Su arıtma, Arı kovanı ve Volkan projeleri, soldan sağa 1'den 5'e numaralanmış stantlarda sergilenecektir. Her standa bir proje konacaktır. Bilinenler şunlardır: • Su arıtma ve Volkan projeleri, uçlardaki iki standa konmuştur. • Robot ile Volkan stantlarının arasında iki stant vardır. • Güneş paneli standı, Robot standının hemen sağındadır.
Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
✓ B. Volkan 1'de olsaydı Robot 4'te, Güneş paneli 5'te olurdu; Su arıtmaya uç kalmazdı. O hâlde Volkan 5'te, Su arıtma 1'de, Robot 2'de, Güneş paneli 3'te, Arı kovanı 4'tedir. Tablo: 1 Su arıtma · 2 Robot · 3 Güneş paneli · 4 Arı kovanı · 5 Volkan. A Robot'u uca koyar; C “hemen sağında” ilişkisini ters kurar; D Su arıtma ile Volkan'ın yerini karıştırır.Kaynak: Görsel, grafik ve tablo okuma · İşlem basamakları ve sözel mantık
?Soru 4
Konağın büyük salonundaki saat on ikiyi vurduğunda Selim Bey hâlâ pencerenin önündeydi. Kızı Nermin üst kattan inmiş, kapının eşiğinde babasının konuşmasını bekliyordu. Mutfakta Hatice Hanım'ın tencereleri tıngırdıyor, bahçede rüzgâr yaşlı çınarın dallarını sallıyordu. Selim Bey, otuz yıl önce bu evden ayrılan kardeşinin mektubunu bir kez daha okudu. Duvardaki eski fotoğrafta iki kardeş, bahçedeki çınarın önünde kol kola gülümsüyordu. Kardeşi, savaş yıllarında düştükleri anlaşmazlığı artık unutmak istediğini yazıyordu. Selim Bey derin bir iç çekti; insan bazı kırgınlıkları neden bu kadar uzun taşırdı? Sonunda Nermin'e dönüp “Arabayı hazırlasınlar, istasyona gidiyoruz.” dedi.
Bu metin, aşağıdaki türlerden hangisine ait bir eserden alınmış olabilir?
✓ C. Kurmaca kişiler (Selim Bey, Nermin, Hatice Hanım), ayrıntılı bir mekân ve geçmişe uzanan bir olay zinciri vardır; bunlar uzun bir hikâyenin, romanın işaretidir. A kanıtla savunulan bir düşünce arar; B “savaş yılları” sözünü millî kahramanlık sanır; D Selim Bey'in iç sorusunu yazarın kişisel düşüncesi sanır.Kaynak: Metin türleri ve hikâye unsurları · Fıkra (köşe yazısı), makale, deneme, roman, destan
?Soru 5
Bayram sabahı erkenden uyanan çocuklar yeni giysilerini giydi. Annemiz, kahvaltıdan sonra büyükleri ziyaret etmeyi önerdi. Komşulardan gelen tatlılar masada duruyordu.
Bu metindeki altı çizili sözcüklerle ilgili, I. “uyanan”, bir adı nitelemiştir. II. “ziyaret etmeyi”, cümlede ad görevindedir. III. “gelen”, isim-fiildir. yargılarından hangileri doğrudur?
✓ A. “Uyanan” çocukları niteler (I); “ziyaret etmeyi” neyi önerdi sorusunun cevabıdır, ad görevindedir (II). III yanlış: “gelen” tatlıları niteleyen sıfat-fiildir. B ve D bu sıfat-fiili isim-fiil sanır; C ise “uyanan”ın nitelediği adı görmez.Kaynak: Fiilimsiler · İsim-fiil ve sıfat-fiil
?Soru 6
Kar bütün gece lapa lapa yağmış, köyün dar yollarını dizlere kadar kapatmıştı. Sabah köy okulunun tahta kapısı açılmayınca öğretmen Ali Bey, ilk gelen öğrencileriyle birlikte kürekleri aldı. Okulun bekçi köpeği Karabaş da karları patileriyle eşeleyerek onlara yardım ediyordu. Çocuklar bir yandan birbirine kar atıyor, bir yandan Karabaş'ın burnuna yapışan karlara gülüyordu. Okulun bacasından yükselen duman, beyaz tepelerin arasında ince bir çizgi gibi görünüyordu. Kapının önü açılınca Ali Bey, odun taşıyacakları sıraya dizdi. Karabaş ise ilk yanan sobanın yanına kıvrılıp hemen uyudu. Öğle olmadan sınıfın sobası yanmış, tahtaya günün tarihi yazılmıştı.
Bu metinle ilgili, I. Olayın geçtiği mekân bellidir. II. Olayın zamanına ilişkin ipuçları vardır. III. Varlık kadrosunda insan dışında bir canlı yer almaktadır. yargılarından hangilerine ulaşılabilir?
(I) Bahçede top oynayan çocuklar, hava kararınca evlerine döndü. (II) Kardeşim de yeni bisikletiyle mahallede son bir tur attı. (III) Akşam yemeğinde babam, yarın sabah erkenden pikniğe gideceğimizi söyledi. (IV) Yağmur başlayınca piknik planımız bir hafta sonraya kaldı. (V) Herkes hafta sonu erken kalkmayı sevmez ama bu kez kimse itiraz etmedi.
Bu metindeki numaralanmış cümlelerin hangisinde fiilimsi yoktur?
✓ B. II'deki tek eylem “tur attı”dır; kip ve kişi eki almış, yüklemdir. A'yı seçen “oynayan” sıfat-fiilini görmez; C'yi seçen “gideceğimizi”deki -ecek ekini gelecek zaman sanır, oysa sözcük “neyi söyledi?” sorusunun cevabı olan bir fiilimsidir; D'yi seçen “kalkmayı” isim-fiilini atlar.Kaynak: Fiilimsiler · Fiilimsi nedir?
?Soru 8
“Otobüs durağa geldi.” ve “Yolcular otobüse bindi.” cümleleri anlamı değiştirmeden fiilimsiyle tek cümle hâline getirilmek isteniyor.
Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
✓ A. “Geldi” yüklemi “gelen” sıfat-fiiline dönüşmüş, olay sırası korunmuştur. B olayların sırasını tersine çevirir; C durağa geleni otobüs değil yolcular yapar; D iki cümleyi “ve” bağlacıyla birleştirir, fiilimsi kullanmaz.Kaynak: Fiilimsiler · Fiilimsiyle cümle birleştirme ve tuzaklar
?Soru 9
Dedem çocukluğunu anlatmaya başlayınca hepimiz susardık. (I) Köydeki okula her sabah dereyi geçerek giderlermiş. (II) Kış gelince yollar kapanır, okul haftalarca tatil olurmuş. (III) Çocukken en çok, öğretmenlerinin şehirden getirdiği resimli kitapları severmiş. (IV) Akşamları da lamba ışığında ödevlerini bitirmeden yatmazlarmış.
Bu metindeki numaralanmış cümlelerin hangisinde zarf-fiil yoktur?
✓ C. “Çocukken” sözcüğünün kökü “çocuk”tur, eylem değildir; “getirdiği” ise kitapları niteleyen bir sıfat-fiildir. A'yı seçen “geçerek” sözcüğünün gidişin nasıl olduğunu bildirdiğini görmez; B'yi seçen “gelince”nin zaman bildirdiğini, D'yi seçen “bitirmeden”in yapılmayan işi bildirdiğini atlar.Kaynak: Fiilimsiler · Zarf-fiil
?Soru 10
(I) Kayseri'de dün akşam başlayan kar yağışı nedeniyle il genelinde okullar bugün tatil edildi. (II) Halk oyunları kursumuzun kayıtları başladı; yöresel oyunları öğrenmek için yerini hemen ayırt, ilk ay ücretsiz! (III) Belgeselde Anadolu'nun dört bir yanından derlenen ninniler, söyleyenlerin kendi sesiyle dinletiliyor. (IV) Dün açıklanan deneme takvimi, öğrencilere hazırlanmak için pek de yeterli zaman bırakmıyor gibi görünüyor.
Numaralanmış medya metinlerinden hangisi asıl olarak kültür aktarma amacı taşır?
✓ C. III, kuşaktan kuşağa aktarılan ninnileri tanıtan bir belgeseldir; amaç kültür aktarmaktır. A yorumsuz bir haberdir, bilgilendirir; B halk oyunlarından söz etse de “yerini hemen ayırt” çağrısıyla ikna eder; D “pek de yeterli … gibi görünüyor” diyerek olayı yorumlar.Kaynak: Görsel, grafik ve tablo okuma · Medya metinleri ve amaçları