Anlatım biçimleri ve düşünceyi geliştirme: açıklama, tartışma, öyküleme, betimleme
Yazar bazen bilgi verir, bazen tartışır, bazen olay anlatır ya da bir resim çizer gibi betimler. Hangi biçimi seçtiğini ve düşüncesini hangi yolla desteklediğini ayırt ediyorsun.
4 durakLGS · 8. sınıf · okuma
8 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 8tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
Bu sayfada
4 konu · okuma ≈ 19 dk · 8 etkinlik · sonda 10 soruluk karma tekrar. Bu sayfa şu sorulara cevap veriyor:
Açıklayıcı ve tartışmacı anlatım: bilgi vermek mi, ikna etmek mi?
MEB 8. sınıf · Okuma: söz varlığı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaYazarın bakış açısı nasıl bulunur, metin öznel mi nesnel mi?Bağlantılı konudan (Paragrafta çıkarım ve yorum). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Bakış açısı, yazarın anlattığı konuya hangi gözle baktığıdır: olumlu, olumsuz, endişeli ya da umutlu. Bunu çoğu zaman seçilen sözcükler ele verir. Yazar yorum katıyorsa yaklaşımı öznel, yalnız denetlenebilir bilgi veriyorsa nesneldir.
Açıklayıcı anlatım ile tartışmacı anlatım arasındaki fark nedir?
Kısa cevap: Açıklayıcı anlatımda yazar okura bilgi verir, bir konuyu öğretir. Tartışmacı anlatımda ise bir görüşü savunur, karşı görüşü çürütmeye çalışır ve okuru ikna etmek ister. İkisini ayırmanın yolu yazarın amacına bakmaktır.
Fen öğretmenin kalbin nasıl çalıştığını anlatır. Münazara takımındaki arkadaşın ise okul formasının gerekli olduğunu savunur. Biri öğretir, öteki ikna etmeye çalışır.
Anlatım biçimi nedir?
Yazar bir metni yazarken bir amaç güder. Bilgi vermek, bir görüşü kabul ettirmek, bir olayı anlatmak ya da bir yeri resmetmek isteyebilir. Bu amaca göre seçtiği yola anlatım biçimi denir. Dört anlatım biçimi vardır: açıklayıcı, tartışmacı, öyküleyici ve betimleyici.
Açıklayıcı anlatım
Açıklayıcı anlatımda amaç okura bir şey öğretmektir. Ders kitapları, ansiklopedi maddeleri ve kullanım kılavuzları bu biçimle yazılır. Dil açık ve sadedir; yazar kendi duygusunu öne çıkarmaz.
Tartışmacı anlatım
Tartışmacı anlatımda yazar bir görüşü savunur. Çoğu zaman önce karşı görüşü verir, sonra onu çürütür. “Bazıları … sanıyor; oysa …” ya da “Peki bu doğru mu?” gibi kalıplar bu biçimin izleridir.
İki biçim yan yana
Ölçüt
Açıklayıcı
Tartışmacı
Amaç
öğretmek
ikna etmek
Karşı görüş
yok
verilir ve çürütülür
Metnin sorusu
“Nedir, nasıl olur?”
“Doğru mu, neden?”
Sık görüldüğü yer
ders kitabı, ansiklopedi
münazara, köşe yazısı
Örnek paragraf
Bazı arkadaşlarım sesli kitap dinlemenin gerçek okuma sayılmayacağını düşünüyor. Onlara göre sayfayı gözüyle izlemeyen kişi kitabı okumuş olmaz. Peki, bir hikâyeyi kulakla izlemek onu daha az anlamak mı demek? Dedelerimiz yüzyıllarca masalları dinleyerek öğrendi ve kuşaktan kuşağa aktardı. Sesli kitap da aynı kapıyı açıyor. Üstelik otobüste ya da yürürken kitapla buluşmanın yolunu veriyor. Anlatıcının ses tonu ve duraklamaları da hikâyeye ayrı bir canlılık katıyor. Bence önemli olan, hikâyenin zihnimize ulaşmasıdır.
Amacı sor. Yazar bilgi mi veriyor, bir görüşü mü savunuyor? Sesli kitabın okuma sayılmasını savunuyor.
Karşı görüşü bul. İlk iki cümle karşı görüşü verir.
Çürütmeyi izle. Soru cümlesi ve masal örneği karşı görüşü zayıflatır; “bence” ile yazar kendi yargısını söyler.
Cevap: Metin tartışmacı anlatımla yazılmıştır.
Akılda kalsın:Öğretiyorsa açıklayıcı, ikna ediyorsa tartışmacı. Karşı görüş ve çürütme varsa tartışmacıdır.
LGS'de
Nasıl sorulurBir paragraf ya da birkaç cümle verilir; anlatım biçimi sorulur.
TuzakBilgi içeren her metni açıklayıcı sanmak; tartışmacı metin de bilgiyi kanıt olarak kullanır.
İpucuYazarın amacını tek sözcükle söyle: “öğretmek” mi, “ikna etmek” mi?
?Soru çöz metin · öncüllü
Birçok kişi, arıların yalnızca bal üretmek için önemli olduğunu düşünür. Oysa bal, arıların bize verdiğinin küçük bir parçasıdır. Bir arı, tek bir günde yüzlerce çiçeğe konabilir. Arılar çiçekten çiçeğe konarken polen taşır ve bitkilerin meyve ile tohum vermesini sağlar. Elma, kiraz, badem ve kavun gibi pek çok ürün bu taşımaya ihtiyaç duyar. Arıcılar da son yıllarda kovanlarındaki arıların azaldığından yakınıyor. Arılar azalırsa yalnızca bal değil, sofralarımızdaki meyve ve sebzeler de azalır. Bu yüzden ilaçların bilinçsizce kullanılması ve çiçekli alanların yok edilmesi yalnız arıcıların sorunu sayılmamalıdır. Peki, arısız bir bahar nasıl olurdu? Arıyı korumak, kendi sofralarımızı korumaktır.
Bu metinle ilgili, I. Yaygın bir görüş verilip çürütülmüştür. II. Bilgiler, savunulan görüşü desteklemek için kullanılmıştır. III. Ağır basan anlatım biçimi açıklayıcı anlatımdır. yargılarından hangilerine ulaşılabilir?
✓ D. Metin “Birçok kişi … düşünür. Oysa …” diyerek karşı görüşü verir ve çürütür (I); polen ve ürün bilgileri bu görüşün kanıtıdır (II). III yanlış: amaç öğretmek değil, okuru arıları korumaya ikna etmektir. A bilginin kanıt olarak kullanıldığını atlar; B ve C bilgi içeren her metni açıklayıcı sanır.
⇄Bilgi eşleştirme hangi biçim?
ANLATIM · BİÇİM
Öyküleyici ve betimleyici anlatım: film şeridi mi, fotoğraf mı?
MEB 8. sınıf · Okuma: söz varlığı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Öyküleyici anlatım ile betimleyici anlatım nasıl ayırt edilir?
Kısa cevap: Öyküleyici anlatımda olaylar bir zaman sırası içinde anlatılır; metinde hareket ve değişim vardır. Betimleyici anlatımda ise bir yer, kişi ya da nesne duyularla tanıtılır ve okurun gözünde bir resim oluşur.
Tatil dönüşü arkadaşına önce yolda başına gelenleri anlatırsın, sonra kaldığın evin bahçesini tarif edersin. İlkinde öykülersin, ikincisinde betimlersin.
Öyküleyici anlatım
Öyküleyici anlatımda bir olay vardır ve bu olay zaman içinde ilerler. Kişiler bir yerde, belli bir zamanda bir şeyler yapar. “Sonra ne oldu?” sorusu cevap buluyorsa metin öyküleyicidir.
Betimleyici anlatım
Betimleyici anlatımda zaman durmuş gibidir. Yazar bir şeyi ayrıntılarıyla gösterir: rengini, sesini, kokusunu, dokusunu. Sıfatlar ve benzetmeler çoğalır. Amaç okurun gözünde canlı bir resim oluşturmaktır.
Öyküleme film şeridine, betimleme tek bir fotoğrafa benzer.Görsel: Sınav Defteri
İki biçim çoğu zaman bir arada bulunur. Bir hikâye, kahraman yola çıkmadan önce köyü betimleyebilir. Soru “ağır basan biçim” derse cümlelerin çoğuna bak: olayı ilerletiyor mu, bir resmi mi gösteriyor?
Örnek paragraf
Dedemlerin Rize'deki evi, yeşilin her tonunu taşıyan bir yamaçta durur. Ahşap balkonun tahtaları yağmurdan koyulaşmış, köşelerine yosun tutmuştur. Aşağıdaki çay bahçelerinden ıslak toprak ve taze yaprak kokusu yükselir. Uzaktaki derenin sesi hiç susmaz. Pencerelerin önünde kırmızı sardunyalar dizilidir. Akşam olunca vadideki evlerin ışıkları, karanlık bir kumaşa serpilmiş sarı boncuklar gibi parlar.
Zamana bak. Olay ilerlemiyor; ev ve çevresi bir anda, durağan biçimde gösteriliyor.
Duyuları say. Görme (yeşil tonlar, kırmızı sardunyalar), koku (ıslak toprak) ve işitme (dere sesi) bir arada.
Benzetmeyi gör. Işıkların boncuklara benzetilmesi resmi canlandırır.
Cevap: Metin betimleyici anlatımla yazılmıştır.
Akılda kalsın: “Sonra ne oldu?” cevap buluyorsa öyküleyici; “Nasıl görünüyor?” cevap buluyorsa betimleyici.
LGS'de
Nasıl sorulurBir paragraf verilir; ağır basan anlatım biçimi ya da hangi cümle çıkarılırsa biçimin değişmeyeceği sorulur.
TuzakGeçmiş zamanlı her cümleyi öyküleme sanmak; “Bahçe çiçeklerle doluydu.” betimlemedir.
İpucuCümlede hareket ve değişim var mı, ona bak.
?Soru çöz öncüllü
Kasım sabahı Uzungöl'e vardığımızda göl, sisin altında gri bir ayna gibi duruyordu. Kıyıdaki ladinler suya koyu yeşil gölgeler düşürüyordu. Gölün ortasındaki küçük adacıkta birkaç kuru ağaç, sisin içinde gölge gibi görünüyordu. Havada odun dumanı ve çam reçinesi kokusu vardı. Ayaklarımızın altındaki ıslak çakıllar her adımda çıtırdıyordu. İskelenin eski tahtaları sabah çiyinden ıslanmış, kenarlarına yeşil yosun tutmuştu. Ara sıra suya dalan bir karabatak, aynanın yüzeyinde küçük halkalar bırakıyordu. Uzaktaki bir köpeğin havlaması göl boyunca yankılandı, sonra yeniden derin bir sessizlik çöktü. Her yer öyle sessizdi ki kendi soluğumuzu bile duyabiliyorduk.
Bu metinle ilgili, I. Betimleyici anlatım ağır basmaktadır. II. Birden fazla duyuya seslenen ayrıntılar kullanılmıştır. III. Olaylar bir zaman sırası içinde gelişmektedir. yargılarından hangilerine ulaşılabilir?
✓ B. Göl, ağaçlar, koku ve sessizlik tek bir anda gösterilir; betimleme ağır basar (I). Görme (gri ayna), koku (odun dumanı) ve işitme (havlama, soluk) bir aradadır (II). III yanlış: suya dalan kuş ya da yankılanan ses birer küçük kıpırtıdır, bir olay zinciri kurmaz. A II'yi atlar; C ve D geçmiş zaman eklerini olay akışı sanır.
↕Sıralama olayları sırala
Annesi onu arabayla okula bıraktı.
Çantasını kaptığı gibi servise yetişmek için koştu.
Elif o akşam alarmını iki kez kontrol etti.
Sabah alarm çalmadı ve Elif geç uyandı.
Servis köşeyi dönmüştü; Elif durakta tek başına kaldı.
ANLATIM · DÜŞÜNCE
Düşünceyi geliştirme yolları (1): tanımlama, karşılaştırma, benzetme
MEB 8. sınıf · Okuma: söz varlığı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaBenzetme sanatı nedir, karşılaştırmadan nasıl ayrılır?Bağlantılı konudan (Deyim, atasözü ve söz sanatları). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Benzetme (teşbih), aralarında ortak bir yön bulunan iki varlıktan birini ötekine benzetmektir. “Göl, ayna gibi parlıyordu.” cümlesinde göl aynaya, parlaklık yönünden benzetilir. “Gibi” sık görülen bir ipucudur ama şart değildir.
Tanımlama, karşılaştırma ve benzetme yolları nasıl ayırt edilir?
Kısa cevap: Yazar düşüncesini açmak ve güçlendirmek için bazı yollara başvurur. Tanımlamada bir kavramın ne olduğunu söyler. Karşılaştırmada iki şeyin benzer ve farklı yönlerini gösterir. Benzetmede bir şeyi başka bir şeye benzeterek düşünceyi somutlaştırır.
Arkadaşın “Fotosentez ne?” diye sorarsa önce tanımını yaparsın. Anlamazsa “Bitkinin mutfağı gibi bir şey.” dersin. İkisi de düşünceni açmanın yoludur.
Düşünceyi geliştirme yolu nedir?
Yazar bir düşünceyi yalnızca söylemekle yetinmez; onu açar, destekler, inandırıcı kılar. Bunun için kullandığı yöntemlere düşünceyi geliştirme yolları denir. Altı yoldan ilk üçü tanımlama, karşılaştırma ve benzetmedir.
Tanımlama
Tanımlama, “Bu nedir?” sorusunun cevabıdır. “… denir”, “… verilen addır”, “…dır” gibi kalıplarla kurulur ve bir kavramın sınırını çizer.
Karşılaştırma
Karşılaştırmada iki ya da daha çok varlık yan yana konur, benzer ve farklı yönleri gösterilir. “Daha”, “ise”, “-e göre” gibi sözler ipucudur. Cümlede anlam sayfasında karşılaştırma cümlesini görmüştük; burada aynı yol bir düşünceyi açmak için kullanılır.
Benzetme
Benzetmede bir şey, ortak bir yönü olan başka bir şeye benzetilir. Deyim, atasözü ve söz sanatları sayfasında benzetmeyi bir söz sanatı olarak gördük. Burada amaç süslemek değil, soyut bir düşünceyi gözde canlandırmaktır.
İlk üç yol ve ipuçları
Yol
İpucu
Kısa örnek
Tanımlama
“… denir, …dır”
Komşu, yakınımızda oturan kişidir.
Karşılaştırma
“daha, ise, -e göre”
Bisiklet yavaştır, tren ise daha hızlıdır.
Benzetme
“gibi, sanki”
Teneffüste bahçe arı kovanı gibidir.
Örnek paragraf
Kütüphane, kitapların düzenli biçimde saklandığı ve okurların kullanımına sunulduğu yerdir. İnternetle karşılaştırıldığında kütüphanede bilgi daha yavaş bulunur ama çoğu zaman daha güvenilirdir. İnternette bir sorunun cevabına saniyeler içinde ulaşırız; kütüphanede ise rafların arasında dolaşmamız gerekir. Bu dolaşma boşa değildir. Bir kitabı ararken çoğu zaman yanındaki başka bir kitaba takılırız. Kütüphane, kapısından gireni aradığından çok daha fazlasıyla buluşturan bir hazine sandığı gibidir.
“Nedir?” sorusuna bak. İlk cümle kütüphanenin ne olduğunu söyler: tanımlama.
Yan yana konanları bul. İnternet ile kütüphane hız ve güvenilirlik yönünden karşılaştırılır.
“Gibi”yi yakala. Son cümle kütüphaneyi bir hazine sandığına benzetir.
Cevap: Tanımlama, karşılaştırma ve benzetmeye başvurulmuştur.
Nasıl sorulurBir paragraf verilir; hangi düşünceyi geliştirme yoluna başvurulduğu ya da başvurulmadığı sorulur.
Tuzak“gibi”yi her gördüğünde benzetme sanmak; “elma, armut gibi meyveler” örneklendirmedir.
İpucuSeçenekleri tek tek paragrafa götür, her yolun cümlesini bul.
⇄Bilgi eşleştirme hangi yol?
?Soru çöz metin
Mangrov, tropik kıyılarda tuzlu suda yetişebilen ağaçlara verilen addır. Bu ağaçlar suyun tuzunun bir kısmını yapraklarından dışarı atarak yaşar. Kökleri suyun üstünde birbirine dolanır ve dalgaların gücünü kırar. Beton dalgakıranlarla karşılaştırıldığında mangrovlar çok daha ucuza kurulur; üstelik betondan farklı olarak zamanla kendiliğinden büyür. Ne var ki son yıllarda pek çok mangrov ormanı, kıyıya yapılan yollar ve tesisler yüzünden yok oldu. Köklerin arasında yavru balıklar, yengeçler ve karidesler gibi pek çok canlı barınır. Bu yüzden Endonezya ve Vietnam gibi birçok ülke, kıyılarını korumak için yeniden mangrov fidanı dikiyor ve bu çalışmaya gönüllüleri de katıyor.
Bu metinde düşünceyi geliştirme yollarından hangisine başvurulmamıştır?
✓ A. Metinde hiçbir şey ortak bir yönü olan başka bir şeye benzetilmez; iki cümledeki “gibi” örnek sayar. B ilk cümledeki “… verilen addır” tanımını, C betonla yapılan karşılaştırmayı gözden kaçırır; D'yi seçen “gibi”yi benzetme sanıp sayılan canlı ve ülke örneklerini görmez.
ANLATIM · DÜŞÜNCE
Düşünceyi geliştirme yolları (2): örneklendirme, tanık gösterme, sayısal veri
MEB 8. sınıf · Okuma: söz varlığı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaKoşul, karşılaştırma ve örneklendirme cümlesi nasıl anlaşılır?Bağlantılı konudan (Cümlede anlam). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Koşul cümlesinde bir yargı bir şarta bağlanır: “Erken çıkarsan otobüse yetişirsin.” Karşılaştırmada iki varlık ya da durum ölçülür: “Bu kitap ötekinden daha kısa.” Örneklendirmede bir düşünce örnekle açıklanır: “Bazı hayvanlar kış uykusuna yatar, örneğin ayı.”
Örneklendirme ile tanık gösterme arasındaki fark nedir, sayısal veri neden kullanılır?
Kısa cevap: Örneklendirmede yazar genel bir düşünceyi somut örneklerle açar. Tanık göstermede düşüncesini güçlendirmek için başka birinin, çoğu zaman bir uzmanın sözüne başvurur. Sayısal verilerden yararlanmada ise yüzde, ölçü ve istatistikle düşüncesini kanıtlar.
Okul meclisinde “Kantine meyve konmalı.” diyorsun. Bir diyetisyenin sözünü aktarır, anketteki oranı gösterirsen sesin çok daha güçlü çıkar.
Örneklendirme
Örneklendirmede genel bir yargı, somut bir örnekle açılır. “Örneğin”, “mesela”, “… gibi” sözleri ipucudur. Örnek, okurun düşünceyi gözünde canlandırmasını sağlar.
Tanık gösterme
Tanık göstermede yazar, düşüncesini destekleyen başka birinin sözünü aktarır. Bu kişi çoğu zaman alanında tanınan biridir. Söz tırnak içinde ya da “… diyor”, “… göre” kalıbıyla verilir. Örneklendirmeden farkı şudur: örnekte bir olay ya da durum, tanıkta bir kişinin sözü vardır.
Sayısal verilerden yararlanma
Bu yolda yazar yüzde, sayı, ölçü ya da istatistik kullanır. Sayılar denetlenebildiği için düşünceyi inandırıcı yapar. Ama her sayı veri değildir: “Üç kardeşiz.” cümlesi bir düşünceyi kanıtlamaz.
Son üç yol ve ipuçları
Yol
Ne kullanılır?
İpucu
Örneklendirme
somut olay ya da durum
“örneğin, mesela, … gibi”
Tanık gösterme
başka birinin sözü
tırnak, “… diyor, … göre”
Sayısal veri
yüzde, ölçü, istatistik
rakam, oran
Örnek paragraf
Düzenli uyku, öğrencinin başarısını doğrudan etkiler. Bir uyku uzmanı, “Gençlerin beyni gün içinde öğrendiklerini uykuda yerleştirir.” diyor. Gençler için önerilen uyku süresi gecede sekiz ila on saattir. Oysa birçok öğrenci telefon yüzünden gece yarısını geçiriyor. Uykusuz bir geceden sonra derste dikkatini toplamak zorlaşıyor. Örneğin sınıfımızda yapılan ankette her on öğrenciden altısı saat on ikiden sonra uyuduğunu söyledi. Yatmadan önce telefonu başka bir odaya bırakmak iyi bir başlangıç olabilir.
Tırnağı bul. Uzmanın sözü düşünceyi destekler: tanık gösterme.
Sayıları gör. “Sekiz ila on saat” ve “on öğrenciden altısı” sayısal veridir.
“Örneğin”e bak. Sınıftaki anket genel yargıyı somut bir durumla açar; aynı cümle hem örnek hem sayısal veri taşır.
Cevap: Tanık gösterme, sayısal veri ve örneklendirmeye başvurulmuştur.
Bir paragrafta birden çok yol bir arada olabilir. “Hangisine başvurulmamıştır?” sorusunda her yolu tek tek ara, bulduklarını seçeneklerden sil.
Akılda kalsın: Örnekte olay, tanıkta söz, sayısal veride rakam vardır.
LGS'de
Nasıl sorulurCümleleri numaralanmış bir paragraf verilir; hangi cümlede hangi yola başvurulduğu sorulur.
TuzakTırnak içindeki her sözü tanık sanmak; düşünceyi desteklemiyorsa tanık değildir.
İpucuÖnce savunulan düşünceyi bul, sonra onu destekleyen cümlelere bak.
?Soru çöz numaralı cümleler
(I) Bisiklet, şehir içindeki kısa yolculuklar için en sağlıklı ulaşım aracıdır. (II) Örneğin okula bisikletle gelen bir öğrenci, güne hem hareket ederek hem de trafiğe takılmadan başlar. (III) Bir spor hekimi, “Günde yarım saat pedal çevirmek kalbi ve bacak kaslarını güçlendirir.” diyor. (IV) Avrupa'nın bazı şehirlerinde işe gidenlerin üçte birinden fazlası bisiklet kullanıyor. (V) Geçen hafta kardeşim yeni bisikletini görünce “Bu kırmızı tam bana göre!” diye bağırdı. (VI) Bu yüzden belediyelerin her mahalleye güvenli bisiklet yolları yapması gerekir. (VII) Böyle yolları olan mahallelerde çocuklar okula daha güvenle gidip gelebilir.
Bu metindeki numaralanmış cümlelerle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
✓ C. V'teki tırnaklı söz bir çocuğun sevincidir; bisikletin sağlıklı olduğu düşüncesini desteklemez, tanık gösterme sayılmaz. A'yı eleyen “örneğin” ile verilen somut durumu, B'yi eleyen hekimin destekleyici sözünü, D'yi eleyen “üçte bir” oranını gözden kaçırır; bunlar söylenebilir.
▭Boşluk doldurma metne uygula
“Sınıf kitaplığı okumayı artırıyor.” düşüncesini üç cümle destekliyor. “Örneğin geçen ay Ayşe, rafta bulduğu bir roman sayesinde okuma kulübüne katıldı.” cümlesinde vardır. “Okul müdürümüz, ‘Kitaba en kolay ulaşılan yer, öğrencinin kendi sınıfıdır.’ diyor.” cümlesinde vardır. “Bu dönem sınıfta 140 kitap ödünç alındı; bu, okul kütüphanesinden alınanın iki katı.” cümlesinde ise kullanılmıştır.
Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.
?Soru 1
Ormanlar yalnızca gökyüzüne uzanan ağaçlardan oluşmaz. Toprağın altındaki mantarlar, böcekler ve kökler de ormanın parçasıdır; başka bir deyişle orman, birbirine bağlı canlıların oluşturduğu bir ağdır. Pek çok kişi yere düşen kuru yaprakları gereksiz bir çöp sanır; oysaki yapraklar çürüyüp toprağı besler. Mantarlar ve küçük canlılar yaprakları yavaş yavaş toprağa karıştırır; böylece ağaçların kökleri ihtiyaç duyduğu besine ulaşır. Özellikle sonbaharda düşen yapraklar, toprağın nemini kış boyunca korur. Yere düşen dallar küçük memelilere saklanacak yer sağlar. Ölen bir ağacın gövdesi bile yıllarca böceklere ve kuşlara barınak olur. Kısaca ormanda hiçbir şey boşa gitmez.
Bu metindeki altı çizili ifadelerle ilgili, I. “Başka bir deyişle” önceki düşünceyi farklı sözlerle açmıştır. II. “Böylece” kendinden önce anlatılan işin sonucunu bildirmiştir. III. “Kısaca” yaprakların toprağı nasıl beslediğini yeniden açıklamıştır. yargılarından hangilerine ulaşılabilir?
✓ A. “Başka bir deyişle” ormanı birbirine bağlı canlılardan oluşan bir ağ olarak yeniden anlatır (I); “böylece” yaprakların toprağa karışmasının sonucunu verir (II). III yanlış: “kısaca” tek bir bilgiyi açmaz, bütün metni toparlar. B, “böylece”nin sonuç bildirdiğini gözden kaçırır; C ve D “kısaca” ile “başka bir deyişle”yi aynı sanır.Kaynak: Paragrafta yapı ve geçiş ifadeleri · Geçiş ve bağlantı ifadeleri
?Soru 2
(I) Sokak hayvanları kışın soğuk ve açlıkla zor günler geçirir. (II) Kar yağınca su kapları donar, çöp kutularının çevresinde yiyecek bulmak güçleşir. (III) Gece sıcaklığın sıfırın altına düştüğü günlerde yavrular ve yaşlı hayvanlar özellikle zorlanır. (IV) Oysa birkaç basit adımla bu güçlüğü hafifletmek elimizde. (V) Apartman girişine eski battaniyeli bir karton kutu koymak, bir kediye sıcak bir yuva sağlar. (VI) Su kaplarını gün içinde birkaç kez yenilemek donmayı önler. (VII) Mahalle olarak barınaklara mama bağışlamak da küçük ama değerli bir destektir. (VIII) Bu küçük adımlar, kışı sokakta geçiren canlılar için büyük bir fark yaratır.
Bu metin iki paragrafa ayrılmak istense ikinci paragraf hangi cümleyle başlar?
✓ B. I–III hayvanların kışın yaşadığı güçlüğü anlatır; IV “Oysa” ile çözüm yönünü açar, sonraki cümleler bu yönü örnekler. A sorunun bir ayrıntısını yeni yön sanır; C ve D çözüm bölümünü ortasından böler.Kaynak: Paragrafta yapı ve geçiş ifadeleri · Akışı bozan cümle ve ikiye bölme
?Soru 3
Mahallemizdeki parkın çevresine geçen ay bir bisiklet yolu yapıldı. Önceden çocuklar bisikletlerini kaldırımda sürüyor, yaşlılar da çarpışma korkusuyla parka gitmekten çekiniyordu. Yol açıldıktan sonra muhtarlık, kaldırımlara “Bisiklet yolunu kullanalım.” yazılı tabelalar astı. Bugün kaldırımlar yeniden yürüyenlerin; akşamüstleri banklarda oturan yaşlıları görmek mümkün. Yolu en çok okul çıkışında ortaokul öğrencileri kullanıyor; hafta sonları ise aileler çocuklarıyla geliyor. Ancak yolun güney tarafında hiç ağaç yok ve öğle saatlerinde orada neredeyse kimse bisiklete binmiyor. Belediye bu yüzden o bölüme gölge veren çınarlar dikmeyi planlıyor. Mahalle sakinlerinin bir kısmı ise yolun girişine bir bisiklet park yeri yapılmasını istiyor.
Bu metinden aşağıdakilerin hangisine ulaşılamaz?
✓ B. Metinde ağaç dikme planının nedeni gölge olmayışıdır; sakinlerin isteği ise park yeridir. B, metinde geçen iki ayrı bilgiyi yanlış bağlar. A'yı ulaşılamaz sanan, yaşlıların önce çekindiğini, şimdi banklarda oturduğunu bir arada okumaz; C güney tarafının öğle saatlerinde boş kaldığı cümleyle desteklenir; D'yi “bu yüzden” bağlantısı verir.Kaynak: Paragrafta çıkarım ve yorum · Çıkarılabilen ve çıkarılamayan yargı
?Soru 4
Her yaz binlerce deniz kaplumbağası yavrusu, Akdeniz kıyılarımızdaki kumsallarda yumurtadan çıkar. Dişiler yumurtalarını, kumu kazarak açtıkları derin çukurlara bırakır. Yavrular kumun altından çoğunlukla gece, havanın serinlediği saatlerde yüzeye çıkar. ( ____ ) Bu yüzden kumsala yakın otellerin, kafelerin ve evlerin ışıkları yavruların yönünü şaşırtıp onları karaya doğru çekebilir. Yolunu kaybeden yavruların çoğu sabaha kadar denize ulaşamaz ve güneş doğunca sıcak kumda zorlanır. Gönüllüler bu nedenle yaz boyunca kıyıdaki işletmeleri gezip ışıkların kısılması ya da denize dönük olmaması için çalışıyor. Bazı belediyeler de yuvalama döneminde kumsalları gece ziyarete kapatıyor. Gönüllüler ayrıca yuvaların yerini küçük kafeslerle işaretleyip korumaya alıyor.
Bu metinde boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?
✓ D. Sonraki cümle “Bu yüzden” diye ışıkların yavruları şaşırttığını söyler; bunun gerekçesi, yavruların aydınlık tarafa yönelmesidir. A konuya değinir ama ışıkla bağ kurmaz; B zamanı geriye götürüp zinciri koparır; C bir tehlikeyi anlatır ama ışığın yön şaşırttığı sonucunu hazırlamaz.Kaynak: Paragrafta yapı ve geçiş ifadeleri · Cümle sıralama ve cümle ekleme
?Soru 5
( ____ ) Okulumuzun satranç kulübüne bu yıl kırk öğrenci yazıldı; geçen yıl bu sayı yalnız on ikiydi. Kulüptekilerin bazıları teneffüslerde bile tahtanın başından kalkmıyor, akşamları da internetten ünlü maçları inceliyor. Kütüphaneden satranç kitabı ödünç alanların sayısı da iki katına çıktı. Kulübün en küçük üyesi Ali, geçen ay bir öğretmenini bile yendi. Kulüp öğretmenimiz, satrancın sabrı ve plan yapmayı öğrettiğini söylüyor. Yeni katılanlar ilk haftalarda çoğunlukla yeniliyor ama hiç pes etmiyor. Dönem sonundaki okul turnuvası için şimdiden bir çalışma takvimi hazırlandı ve panoya asıldı. Okul müdürümüz de kütüphaneye yeni satranç takımları ve saatleri alınacağını duyurdu.
Bu paragrafın başına, I. Okulumuzda satranca gösterilen ilgi bu yıl hızla arttı. II. Bu yüzden kulüp, toplantılarını haftada iki güne çıkardı. III. Son yıllarda okulumuzda en çok ilgi gören kulüp, satranç kulübü oldu. cümlelerinden hangileri getirilebilir?
✓ B. Metin, kulübe yazılanların artışından turnuva hazırlığına kadar satranca artan ilgiyi anlatır; I ve III bu konuyu tek başına anlaşılır biçimde açar. II “Bu yüzden” ile önceki bir cümleye yaslanır, giriş olamaz. A III'ün de konuyu açtığını görmez; C ve D geriye bakan sözü fark etmez.Kaynak: Paragrafta yapı ve geçiş ifadeleri · Giriş, gelişme ve sonuç
?Soru 6
Kışın en soğuk günlerinde kuşlar yiyecek bulmakta zorlanır. Toprak donduğu için böceklere ve tohumlara ulaşamazlar; kısa günler de aramaya ayırdıkları zamanı azaltır. Bu dönemde balkonlara ve pencere önlerine konan küçük yem kapları onlar için büyük bir yardımdır. Ancak kaba konan yiyecek önemlidir. Tuzlu ekmek kırıntısı kuşların sindirimini bozar; kuş yemi, çiğ ceviz içi ya da ayçiçeği çekirdeği ise enerji verir. Kapların kedilerin ulaşamayacağı bir yükseklikte durması ve donan suyun her sabah değiştirilmesi de gerekir. Yemliği hep aynı yere asmak da kuşların onu kolayca bulmasını sağlar. Birkaç hafta düzenli yem bulan kuşlar, o balkonu bahara kadar unutmaz.
Bu metnin konusu aşağıdakilerden hangisidir?
✓ C. Paragraf zorluktan başlar; yem kabı, uygun yiyecek, kabın yeri ve su ile kuşların kışın nasıl besleneceğini anlatır. A yalnız ilk iki cümleyi karşılar, dar kalır; B tek bir cümledeki yiyecek bilgisini konu sanır; D metinde olmayan öbür mevsimlere taşar, konuyu genişletir.Kaynak: Paragrafta konu ve ana düşünce · Paragrafın konusu
?Soru 7
(I) Şehrimizin bilim merkezi, altı ay süren onarımın ardından geçen ay ziyaretçilere yeniden kapılarını açtı. (II) Merkezde artık dokunarak denenebilen otuz yeni düzenek ve her gün iki kez yapılan canlı deney gösterisi bulunuyor. (III) Bu düzeneklerin en etkileyicisi, kıvılcımların camın ardında küçük yıldırımlar gibi dans ettiği şimşek bölümü. (IV) Merkezin açıkladığı verilere göre açılıştan bu yana gelen ziyaretçi sayısı, geçen yılın aynı dönemindeki sayının iki katına çıktı. (V) Hafta sonları kapıda uzayan kuyruğa bakınca, böyle merkezlerin bilimi çocuklara sevdirmenin en kestirme yolu olduğunu düşünüyorum. (VI) Merkez, pazartesi dışında her gün sabah dokuzdan akşam altıya kadar açık.
Bu metindeki numaralanmış cümlelerden hangilerinde yazar öznel bir yaklaşım sergilemiştir?
✓ D. III “en etkileyicisi” sözüyle yazarın beğenisini, V “düşünüyorum” diyerek kişisel yorumunu bildirir. A iki denetlenebilir bilgiyi seçer; B sayı veren cümleleri yorum sanır; C “iki katına çıktı” sözünü abartı sanıp veriye dayanan IV'ü öznel sayar.Kaynak: Paragrafta çıkarım ve yorum · Yazarın bakış açısı ve yaklaşımı
?Soru 8
Telefonla çekilen fotoğrafların sayısı her yıl artıyor. Oysa çoğumuz bu fotoğraflara bir daha bakmıyoruz; binlercesi telefonun belleğinde, adı bile konmamış klasörlerde unutuluyor. Telefonun belleği dolunca da hangisini sileceğimizi bilemiyoruz. Bir tatilde yüzlerce kare çekiyor, manzarayı çoğu zaman ekrandan izleyerek dönüyoruz. Dedelerimizin tek bir siyah beyaz fotoğrafı ise yıllarca albümden çıkarılır, her bakışta o günün hikâyesi yeniden anlatılırdı. Fotoğraf az olduğu için her biri özenle seçilir, saklanır ve konuşulurdu. O tek fotoğrafa bakan herkes, çekildiği günü yeniden yaşar gibi olurdu. Belki de anıları değerli kılan, fotoğrafın sayısı değil ona ayırdığımız zamandır.
Bu metinde asıl anlatılmak istenen aşağıdakilerden hangisidir?
✓ B. Son cümle bütün paragrafın vardığı yargıdır; önceki cümleler fotoğraf çoğaldıkça ona ayrılan zamanın azaldığını örnekler. A metinden çıkarılabilir ama asıl söylenen değildir; C metinde geçer ama yalnız eski fotoğrafları anlatan bölümü karşılar; D “çoğu zaman” sözünü kesin bir yargıya çevirir.Kaynak: Paragrafta konu ve ana düşünce · Başlık ve soru kökleri
?Soru 9
(I) Geçen yaz dedemlerin köyünde geçirdiğim bir ayda ne internet vardı ne de televizyon; yanımda yalnız annemin hazırladığı bir çanta kitap vardı. (II) O yaz anladım ki okumak, insanın dünyasını genişleten en kolay ve en ucuz yolculuktur. (III) Bir macera romanıyla hiç görmediğim bir liman kentinin dar sokaklarında, balıkçıların arasında dolaştım, tuzlu deniz havasını içime çektim. (IV) Bir bilim kitabı beni gözle göremediğim hücrelerin içine götürdü; bir anı kitabıyla da yüz yıl önce yaşamış birinin sofrasına konuk oldum. (V) Okula döndüğümde sınıf kitaplığından ilk kitabı ödünç alan ben oldum; arkadaşlarım bu değişikliğe hâlâ şaşırıyor.
Bu metnin ana düşüncesi numaralanmış cümlelerin hangisinde verilmiştir?
✓ B. II genel bir yargı bildirir; III ve IV bu yargıyı roman, bilim kitabı ve anı kitabı örnekleriyle açar. A yalnız olayın geçtiği durumu anlatan giriş cümlesidir; C örnek veren bir yardımcı düşüncedir; D sonradan gelen bir davranışı aktarır, bütünü kapsamaz.Kaynak: Paragrafta konu ve ana düşünce · Ana düşünce ve yeri
?Soru 10
I. Metin: Akıllı saatler adım sayımızı, uyku süremizi ve kalp atışımızı ölçüyor. Bu veriler, hareketsiz geçen günleri fark etmemize yardım ediyor. Kullanıcı uzun süre oturursa cihaz titreşerek onu uyarıyor. Bazı modeller su içme saatini bile hatırlatıyor. Uzmanlar, bu ölçümlerin doktor muayenesinin yerini tutamayacağını ama günlük alışkanlıkları izlemek için yararlı olduğunu belirtiyor.
II. Metin: Geçen yıl doğum günümde bir akıllı saat aldım. İlk haftalarda ekrandaki adım sayısı beni yürümeye özendirdi; hedefimi tutturmak için her akşam mahallede bir tur daha atıyordum. Ama bir süre sonra yürüyüşün tadını değil, ekrandaki sayıyı düşünmeye başladım. Şimdi saati bazı günler bilerek çekmecede bırakıyorum.
Bu metinlerle ilgili, I. İkisinde de akıllı saatin hareketi ölçtüğü belirtilmiştir. II. I. Metin'de akıllı saatin bir sınırlılığına da değinilmiştir. III. II. Metin'in yazarı akıllı saat kullanmayı bırakmıştır. yargılarından hangilerine ulaşılabilir?
✓ A. Adım sayımı iki metinde de geçer (I); I. Metin, ölçümlerin doktor muayenesinin yerini tutamayacağını söyler (II). III'e ulaşılamaz: yazar saati yalnız “bazı günler” çekmecede bırakır. B, “bazı günler” sözünü bütünüyle bırakmak diye genelleştirir; C bu genellemeye ek olarak iki metinde de geçen adım sayımını atlar; D tek metindeki bir alışkanlığı kesin bir karar sanır.Kaynak: Paragrafta çıkarım ve yorum · İki metni karşılaştırma