Metin türleri ve hikâye unsurları: makaleden destana, olay örgüsünden anlatıcıya

Bir köşe yazısını bir hikâyeden ilk cümlesinden ayırabilirsin. Metin türlerini ayrıntıya boğulmadan tanıyor, hikâyenin olayını, kişilerini, yerini, zamanını ve anlatıcısını buluyorsun.

4 durakLGS · 8. sınıf · okuma
8 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 8tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
METİN · TÜR

Öğretici ve edebî metin: gerçek mi, kurgu mu?

MEB 8. sınıf · Okuma: anlama · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Bir metindeki gerçek ve kurgusal unsurlar nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Öğretici metin bilgi vermek için yazılır ve gerçeğe dayanır. Edebî metin ise okurda duygu ve hayal uyandırmak için yazılır; yazarın kurduğu bir dünyayı anlatır. Kurgusal bir metinde bile gerçek yerler ve olaylar bulunabilir.

Bir belgeselde Van Gölü'nün sodalı suyu anlatılır. Bir masalda ise aynı gölde konuşan bir inci kefali çıkabilir. İkisinde de göl gerçektir ama biri bilgi verir, öteki hayal kurar.

İki büyük aile

Metinleri amaçlarına göre iki büyük aileye ayırabiliriz. Öğretici metin okura bilgi verir, bir şey öğretir ya da bir görüşü tartışır. Edebî metin ise sanat amacı taşır; okurda duygu, heyecan ve hayal uyandırır.

Öğretici metin ve edebî metin
ÖlçütÖğreticiEdebî
Amaçbilgi vermek, düşündürmekduygu ve hayal uyandırmak
Dayanakgerçek olgularyazarın kurduğu dünya
Dilaçık, tek anlamlıimgeli, çok anlamlı
Örnek türmakale, köşe yazısıroman, destan

Gerçek ve kurgusal unsurlar

Gerçek unsur, dünyada var olan ya da yaşanmış olandır: bir şehir, bir tarih, gerçek bir kişi. Kurgusal unsur ise yazarın hayalinden çıkar: uydurulmuş bir kahraman, konuşan bir hayvan, hiç yaşanmamış bir olay. Kurgusal bir hikâyede bile Ankara ya da Karadeniz gibi gerçek yerler geçebilir.

Bir unsurun gerçek olup olmadığını anlamak için kendine şunu sor: Bunu metnin dışında, bir haritada, takvimde ya da ansiklopedide doğrulayabilir miyim? Doğrulanabiliyorsa gerçektir.

Örnek paragraf

Bir yaz sabahı Trabzon'dan İstanbul'a giden bir yolcu gemisinin güvertesinde on iki yaşında bir çocuk duruyordu. Adı Murat'tı ve cebinde dedesinin verdiği eski bir pusula vardı. Bu pusulanın iğnesi kuzeyi değil, sahibinin en çok özlediği yeri gösteriyordu. Gemi Sinop açıklarından geçerken iğne birden titredi ve kıyıdaki küçük bir köyü işaret etti. Murat o köyü daha önce hiç görmemişti.

  1. Doğrulanabilenleri ayır. Trabzon, İstanbul ve Sinop haritada vardır: gerçek unsurlar.
  2. Hayal ürününü bul. Özlenen yeri gösteren pusula gerçek dünyada yoktur: kurgusal unsur.
  3. Kişiyi sorgula. Murat yazarın yarattığı bir kahramandır; metin hayal uyandıran bir hikâye, yani edebî metindir.

Cevap: Yerler gerçek, kahraman ve pusula kurgusal; metin edebî.

Akılda kalsın: Haritada, takvimde, ansiklopedide doğrulanabiliyorsa gerçek; yazarın hayalinden çıkıyorsa kurgusal.
LGS'de

Nasıl sorulurKısa bir hikâye ya da anı parçası verilir; hangi unsurların gerçek, hangilerinin kurgusal olduğu sorulur.

TuzakGerçek bir yer adı geçti diye metni tümden gerçek sanmak.

İpucuUnsurları tek tek ayır, her birine “doğrulayabilir miyim?” diye sor.

?Soru çöz öncüllü

Van'da yaşayan Defne, her bahar babasıyla Erciş'teki derenin kıyısına gider, inci kefallerinin akıntıya karşı yüzüşünü izlerdi. Balıklar yumurtalarını bırakmak için gölden derelere doğru yol alırdı. Bir akşam kıyıda tek başına kalan Defne, suyun içinden birinin ona seslendiğini duydu. Gümüş pullu küçük bir kefal başını sudan çıkarmış, “Bu yıl dere çok sığ, bize yardım et.” diyordu. Defne ertesi sabah okuldaki arkadaşlarını topladı. Hep birlikte derenin ağzındaki taşları temizlediler. O bahar kefaller, çocukların açtığı yoldan geçip derenin yukarısına ulaştı. Defne ise her sabah dereye gidip yeni bir ses duymayı bekledi.

Bu metinle ilgili,
I. İnci kefallerinin baharda gölden derelere yüzmesi gerçek bir unsurdur.
II. Kefalin Defne'yle konuşması kurgusal bir unsurdur.
III. Gerçek yer adları geçtiği için metin öğretici bir metindir.
yargılarından hangilerine ulaşılabilir?

✓ A. İnci kefallerinin baharda Van Gölü'nden derelere yüzmesi doğrulanabilir bir olaydır (I); konuşan kefal yazarın hayal ürünüdür (II). III yanlış: gerçek yerler geçse de metin hayal uyandıran bir hikâyedir, yani edebîdir. B, I'deki gerçek olguyu da kurgu sanır; C ve D yer adları yüzünden metni öğretici sayar.

▭Boşluk doldurma metne uygula

Metin: “Kapadokya'da balon pilotu olan Murat, bir sabah sepetinde konuşan bir güvercin buldu. Güvercin ona vadinin üstündeki en güzel rotayı göstereceğini söyledi.” Bu metinde Kapadokya bir unsurdur. Konuşan güvercin ise bir unsurdur. Metin hayal uyandıran bir hikâyeden alındığı için bir metindir.

gerçekkurgusaledebîöğreticinesnel
METİN · TÜR

Beş metin türü: köşe yazısından destana

MEB 8. sınıf · Okuma: anlama · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAçıklayıcı anlatım ile tartışmacı anlatım arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Anlatım biçimleri ve düşünceyi geliştirme). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Açıklayıcı anlatımda yazar okura bilgi verir, bir konuyu öğretir. Tartışmacı anlatımda ise bir görüşü savunur, karşı görüşü çürütmeye çalışır ve okuru ikna etmek ister. İkisini ayırmanın yolu yazarın amacına bakmaktır.

Açıklayıcı ve tartışmacı anlatım

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fıkra, makale, deneme, roman ve destan nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Fıkra (köşe yazısı) gazetede güncel bir konuyu yorumlar. Makale bir düşünceyi kanıtlarla savunur. Deneme yazarın kişisel düşüncelerini sohbet havasında anlatır. Roman uzun bir kurmaca hikâyedir. Destan bir milletin kahramanlıklarını anlatır.

Gazetenin bir köşesinde her gün aynı yazarın yorumunu okursun; kütüphanede ise yüzlerce sayfalık bir romanı. İkisi de metindir ama türleri farklıdır.

Köşe yazısı, makale, deneme

“Fıkra” sözcüğü Türkçede iki türün ortak adıdır. Biri güldüren kısa hikâyedir. Öteki, bir yazarın gazete ya da dergide güncel bir olayı yorumladığı kısa yazıdır; buna köşe yazısı da denir. Burada sözü edilen fıkra ikincisidir.

Makale, bir düşünceyi bilgiyle ve kanıtla savunur; dili nesneldir. Tanık gösterme ve sayısal veriye sık başvurur; bu yolları Anlatım biçimleri ve düşünceyi geliştirme sayfasında gördük. Deneme ise daha serbesttir: yazar bir konuda aklından geçenleri sohbet eder gibi anlatır, kesin bir kanıt peşine düşmez.

Roman ve destan

Roman, olayların, kişilerin ve yerlerin ayrıntılı anlatıldığı uzun bir kurmaca hikâyedir. Destan ise bir milletin hayatını derinden etkileyen savaş, göç gibi olayları ve kahramanlarını anlatır. Destanda olağanüstü ögeler de bulunur.

Beş türün ipuçları
TürAmacıİpucu
Fıkra (köşe yazısı)güncel olayı yorumlamakgazete köşesi, kısa yazı
Makalebir düşünceyi kanıtlamakbilgi, kaynak, nesnel dil
Denemekişisel düşünceyi paylaşmak“bence”, sohbet havası
Romanuzun bir hikâye anlatmakçok kişi, çok olay
Destanmilletin kahramanlığını anlatmakolağanüstü ögeler
Örnek paragraf

Dün sabah okula giderken mahallemizin parkındaki salıncakların yine kırık olduğunu gördüm. Her seferinde onarılıyor, birkaç hafta sonra yeniden kırılıyor. Belki de sorun yalnız salıncaklarda değil, parkı sahiplenmeyişimizde. Mahallenin çocukları ve büyükleri parkın bakımında görev alsa, salıncaklar bu kadar çabuk eskimezdi. Birkaç saatlik bir mahalle imecesi, aylarca beklenen onarımdan daha çok iş görebilir. Gelecek hafta bu köşede, okurlarımızdan gelen önerileri paylaşacağım.

  1. Yayın yerine bak. “Bu köşede” ve “okurlarımız” sözleri bir gazete köşesini gösterir.
  2. Konuyu tart. Yazar dün yaşanan güncel bir olaydan yola çıkıyor.
  3. Tutumu gör. Kanıt yığmadan kısa bir yorum ve öneri sunuyor; makale kadar kanıtlı değil.

Cevap: Metin bir fıkra (köşe yazısı) örneğidir.

Akılda kalsın: Güncel ve köşe → fıkra · kanıt → makale · sohbet → deneme · uzun kurmaca → roman · millî kahraman → destan.
LGS'de

Nasıl sorulurKısa bir metin ya da bir türün özelliklerini sayan açıklama verilir; hangi türden söz edildiği sorulur.

TuzakGüldüren fıkra ile köşe yazısı olan fıkrayı karıştırmak.

İpucuMetnin amacını ve yayımlandığı yeri bul, sonra türle eşleştir.

⇄Bilgi eşleştirme hangi tür?

?Soru çöz metin

Konağın büyük salonundaki saat on ikiyi vurduğunda Selim Bey hâlâ pencerenin önündeydi. Kızı Nermin üst kattan inmiş, kapının eşiğinde babasının konuşmasını bekliyordu. Mutfakta Hatice Hanım'ın tencereleri tıngırdıyor, bahçede rüzgâr yaşlı çınarın dallarını sallıyordu. Selim Bey, otuz yıl önce bu evden ayrılan kardeşinin mektubunu bir kez daha okudu. Duvardaki eski fotoğrafta iki kardeş, bahçedeki çınarın önünde kol kola gülümsüyordu. Kardeşi, savaş yıllarında düştükleri anlaşmazlığı artık unutmak istediğini yazıyordu. Selim Bey derin bir iç çekti; insan bazı kırgınlıkları neden bu kadar uzun taşırdı? Sonunda Nermin'e dönüp “Arabayı hazırlasınlar, istasyona gidiyoruz.” dedi.

Bu metin, aşağıdaki türlerden hangisine ait bir eserden alınmış olabilir?

✓ C. Kurmaca kişiler (Selim Bey, Nermin, Hatice Hanım), ayrıntılı bir mekân ve geçmişe uzanan bir olay zinciri vardır; bunlar uzun bir hikâyenin, romanın işaretidir. A kanıtla savunulan bir düşünce arar; B “savaş yılları” sözünü millî kahramanlık sanır; D Selim Bey'in iç sorusunu yazarın kişisel düşüncesi sanır.
METİN · HİKÂYE

Hikâye unsurları: olay örgüsü, şahıs ve varlık kadrosu, mekân, zaman

MEB 8. sınıf · Okuma: anlama · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÖyküleyici anlatım ile betimleyici anlatım nasıl ayırt edilir?Bağlantılı konudan (Anlatım biçimleri ve düşünceyi geliştirme). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Öyküleyici anlatımda olaylar bir zaman sırası içinde anlatılır; metinde hareket ve değişim vardır. Betimleyici anlatımda ise bir yer, kişi ya da nesne duyularla tanıtılır ve okurun gözünde bir resim oluşur.

Öyküleyici ve betimleyici anlatım

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hikâye unsurları nelerdir, olay örgüsü nasıl bulunur?

Kısa cevap: Bir hikâyede beş unsur aranır: olay örgüsü, şahıs ve varlık kadrosu, mekân, zaman ve anlatıcı. Olay örgüsü, olayların birbirine bağlanarak ilerlemesidir. Kişiler olayı yaşar; mekân ve zaman olayın nerede ve ne zaman geçtiğini söyler.

Bir arkadaşının başına gelen komik bir olayı anlatırken farkında olmadan hep aynı soruları cevaplarsın: Ne oldu, kime oldu, nerede, ne zaman?

Beş soru, beş unsur; merkezde olay örgüsü durur.Görsel: Sınav Defteri

Olay örgüsü

Olay örgüsü, hikâyedeki olayların birbirine bağlanarak ilerlemesidir. Olaylar rastgele dizilmez; biri ötekine yol açar. Çoğu hikâyede bir başlangıç durumu, bir sorun ve bir çözüm bulunur.

Şahıs ve varlık kadrosu

Hikâyedeki insanlar şahıs kadrosunu oluşturur. Hayvanlar, eşyalar, hatta bir ağaç da olayda rol alıyorsa varlık kadrosuna girer.

Mekân ve zaman

Mekân olayın geçtiği yerdir: bir sınıf, bir köy meydanı, bir otobüs. Zaman ise olayın ne zaman geçtiğini söyler: bir kış sabahı, bayram arifesi, savaş yılları.

Örnek paragraf

Sabah ilk dersten önce sınıfın akvaryumundaki japon balığı Pamuk ortadan kayboldu. Nöbetçi öğrenci Kerem, akvaryumun kapağını açık bulunca herkesi uyardı. Bütün sınıf sıraların altına, dolapların arkasına baktı. Sonunda Defne, balığın kapaktan sıçrayıp hemen yandaki su dolu vazoya düştüğünü fark etti. Pamuk, vazodan alınıp akvaryumuna geri bırakıldı ve sınıfta bir alkış koptu. O günden sonra kapak hep sıkıca kapatıldı.

  1. Olay örgüsünü çıkar. Balık kaybolur → Kerem uyarır → sınıf arar → Defne bulur → kapak kapatılır.
  2. Kadroyu say. Şahıs kadrosu Kerem, Defne ve sınıf; varlık kadrosu japon balığı Pamuk.
  3. Yer ve zamanı bul. Mekân sınıf, zaman bir sabah, ilk dersten önce.

Cevap: Olay örgüsü, kadro, mekân ve zaman açıkça verilmiştir.

Akılda kalsın: Ne oldu? olay örgüsü · Kim? şahıs ve varlık kadrosu · Nerede? mekân · Ne zaman? zaman.
LGS'de

Nasıl sorulurKısa bir hikâye parçası verilir; hangi unsura yer verildiği ya da verilmediği sorulur.

TuzakHayvan ve eşyaları kadrodan saymamak; olayda rol alıyorlarsa varlık kadrosundadır.

İpucuNe, kim, nerede, ne zaman sorularını parçaya tek tek sor.

↕Sıralama olay örgüsü

  1. Ertesi sabah otobüs şirketinin kayıp eşya bürosunu aradı.
  2. Ayşe kitabı alıp kütüphaneye zamanında götürdü.
  3. Ayşe, kütüphaneden aldığı kitabı otobüste unuttu.
  4. Görevli, kitabın bir şoför tarafından teslim edildiğini söyledi.
  5. Eve varınca kitabın çantasında olmadığını fark etti.

?Soru çöz öncüllü

Kar bütün gece lapa lapa yağmış, köyün dar yollarını dizlere kadar kapatmıştı. Sabah köy okulunun tahta kapısı açılmayınca öğretmen Ali Bey, ilk gelen öğrencileriyle birlikte kürekleri aldı. Okulun bekçi köpeği Karabaş da karları patileriyle eşeleyerek onlara yardım ediyordu. Çocuklar bir yandan birbirine kar atıyor, bir yandan Karabaş'ın burnuna yapışan karlara gülüyordu. Okulun bacasından yükselen duman, beyaz tepelerin arasında ince bir çizgi gibi görünüyordu. Kapının önü açılınca Ali Bey, odun taşıyacakları sıraya dizdi. Karabaş ise ilk yanan sobanın yanına kıvrılıp hemen uyudu. Öğle olmadan sınıfın sobası yanmış, tahtaya günün tarihi yazılmıştı.

Bu metinle ilgili,
I. Olayın geçtiği mekân bellidir.
II. Olayın zamanına ilişkin ipuçları vardır.
III. Varlık kadrosunda insan dışında bir canlı yer almaktadır.
yargılarından hangilerine ulaşılabilir?

✓ D. Mekân köy okuludur (I); “bütün gece”, “sabah”, “öğle olmadan” ve kar zamanı gösterir (II); köpek Karabaş karı eşeleyerek olaya katılır (III). A zaman ipuçlarını ve köpeği, B yalnız köpeği gözden kaçırır; C açıkça adı geçen köy okulunu atlar.
METİN · HİKÂYE

Anlatıcı: olayın içinde mi, dışında mı?

MEB 8. sınıf · Okuma: anlama · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHikâye unsurları nelerdir, olay örgüsü nasıl bulunur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir hikâyede beş unsur aranır: olay örgüsü, şahıs ve varlık kadrosu, mekân, zaman ve anlatıcı. Olay örgüsü, olayların birbirine bağlanarak ilerlemesidir. Kişiler olayı yaşar; mekân ve zaman olayın nerede ve ne zaman geçtiğini söyler.

Hikâye unsurları: olay örgüsü, kişiler, mekân, zaman

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hikâyede anlatıcı nasıl bulunur, birinci kişili ve üçüncü kişili anlatım farkı nedir?

Kısa cevap: Anlatıcı, hikâyeyi okura aktaran sestir; yazarla aynı kişi olmak zorunda değildir. Anlatıcı olayın içindeyse “ben, biz” diye anlatır; buna birinci kişili anlatım denir. Olayın dışındaysa “o, onlar” diye anlatır; bu da üçüncü kişili anlatımdır.

Okul gezisini sınıf arkadaşın “Otobüse bindik, hep birlikte şarkı söyledik.” diye anlatır. Gezide olmayan biri ise “Otobüse bindiler.” der. Biri içeriden, öteki dışarıdan anlatır.

Anlatıcı yazar değildir

Hikâyeyi yazan kişi yazardır; hikâyenin içinde konuşan ses ise anlatıcıdır. Yetmiş yaşındaki bir yazar, on yaşındaki bir çocuğun ağzından anlatabilir. Bu yüzden “Anlatıcı kim?” sorusunun cevabını metnin içinde ararız.

Birinci kişili ve üçüncü kişili anlatım

Birinci kişili anlatımda anlatıcı olayların içindedir; çoğu zaman ana kahramandır. Fiillerde “-dım, -dık” gibi ekler ve “ben, biz” sözleri görülür. Okur olayları onun gözünden ve duygularıyla izler.

Üçüncü kişili anlatımda anlatıcı olayların dışındadır ve kahramanları “o, onlar” diye anlatır. Bazen yalnız gördüklerini aktarır, bazen kahramanların içinden geçenleri de bilir.

Anlatıcı nerede duruyor?
KonumKişiİpucu
Olayın içinde1. kişi“ben, biz; geldim, gördük”
Dışarıda, yalnız görüyor3. kişi“o, onlar”; iç dünya yok
Dışarıda, her şeyi biliyor3. kişikahramanların düşüncelerini de söyler
Ek bilgi: anlatıcının bazı kitaplardaki adları

Bazı kitaplar bu üç konumu adlandırır: olayın içindeki anlatıcıya kahraman anlatıcı, yalnız göreni aktarana gözlemci anlatıcı, kahramanların içinden geçeni de bilene hepsini bilen anlatıcı denir.

Örnek paragraf

Karne günü okulun bahçesinde annemi beklerken ellerim titriyordu. Matematik notumu daha kimseye söylememiştim. Annem kapıda görününce karnemi arkama sakladım. Kalbim yerinden çıkacak gibi atıyordu. Ama o, yüzüme bakar bakmaz bir şey olduğunu anladı. Yanıma oturdu, karnemi elimden nazikçe aldı ve uzun uzun inceledi. Sonra gülümseyip “Geçen dönemden iki puan yukarıda.” dedi. O an içimdeki taş eriyip gitti. Akşam babama karnemi ilk ben gösterdim.

  1. Fiil eklerine bak. “Söylememiştim”, “sakladım” ve “annem, ellerim” sözleri birinci kişiyi gösterir.
  2. Anlatıcının yerini bul. Anlatıcı olayı yaşayan çocuktur, yani olayın içindedir.
  3. Duyguyu izle. Titreyen eller ve eriyen taş, olayları anlatıcının iç dünyasından verir.

Cevap: Birinci kişili anlatım; anlatıcı olayın içinde, ana kahraman.

Anlatıcıyı bulmak, olayları kimin gözünden izlediğimizi anlamaktır.

Akılda kalsın: Ben, biz → anlatıcı içeride (1. kişi) · o, onlar → anlatıcı dışarıda (3. kişi).
LGS'de

Nasıl sorulurBir hikâye parçası verilir; anlatıcının olayın içinde mi dışında mı olduğu sorulur.

TuzakTırnak içindeki konuşmada geçen “ben”i anlatıcıya mal etmek.

İpucuTırnakların dışında kalan cümlelerin fiil eklerine bak.

?Soru çöz numaralı cümleler

(I) Pazar sabahı Emre, dedesinin köydeki bostanına herkesten önce gitti. (II) Bahçe kapısını açar açmaz “Bugün domatesleri ben toplayacağım!” diye seslendi. (III) Dedesi elindeki çapayı bırakıp gülümsedi, hasır sepeti torununa uzattı. (IV) Emre sıraların arasında dolaşırken en kırmızı domatesleri seçiyor, çatlak olanları bir köşeye ayırıyordu. (V) Sepet ağzına kadar dolduğunda kolları ağrımıştı ama yüzündeki gülümseme hiç kaybolmadı. (VI) O gün kendini bostanın gerçek sahibi gibi hissetti ve akşam yemeğinde domatesleri kimin topladığını üç kez anlattı. (VII) Dedesi ise torununun bu sevincini, yıllar önce kendi babasıyla bostanda geçirdiği bir sabahı hatırlayarak sessizce izledi.

Bu metinle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ B. Fiiller “gitti, seslendi, hissetti” diye üçüncü kişiyle çekimlidir; anlatıcı dışarıdadır ama VI'da Emre'nin içinden geçeni de söyler. A “gitti”yi birinci kişi sanır; C tırnak içindeki konuşmayı anlatıcıya mal eder; D dedeyi anlatıcı sanır, oysa dede de “o” diye anlatılır.

▭Boşluk doldurma metne uygula

“Kapıyı açtığımda kedimiz çoktan masaya çıkmıştı.” cümlesinde anlatıcı olayın . “Kapıyı açtığında kedileri çoktan masaya çıkmıştı.” cümlesinde anlatıcı olayın . “Ayşe, ‘Ben bu kediyle baş edemem!’ diye güldü.” cümlesinde de anlatıcı olayın .

içindedirdışındadıryazarokur

Lisede bu konunun ayrıntısı Edebiyat serisindeki Hikâye ve romanın unsurları sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

(I) Sokak hayvanları kışın soğuk ve açlıkla zor günler geçirir. (II) Kar yağınca su kapları donar, çöp kutularının çevresinde yiyecek bulmak güçleşir. (III) Gece sıcaklığın sıfırın altına düştüğü günlerde yavrular ve yaşlı hayvanlar özellikle zorlanır. (IV) Oysa birkaç basit adımla bu güçlüğü hafifletmek elimizde. (V) Apartman girişine eski battaniyeli bir karton kutu koymak, bir kediye sıcak bir yuva sağlar. (VI) Su kaplarını gün içinde birkaç kez yenilemek donmayı önler. (VII) Mahalle olarak barınaklara mama bağışlamak da küçük ama değerli bir destektir. (VIII) Bu küçük adımlar, kışı sokakta geçiren canlılar için büyük bir fark yaratır.

Bu metin iki paragrafa ayrılmak istense ikinci paragraf hangi cümleyle başlar?

✓ B. I–III hayvanların kışın yaşadığı güçlüğü anlatır; IV “Oysa” ile çözüm yönünü açar, sonraki cümleler bu yönü örnekler. A sorunun bir ayrıntısını yeni yön sanır; C ve D çözüm bölümünü ortasından böler.Kaynak: Paragrafta yapı ve geçiş ifadeleri · Akışı bozan cümle ve ikiye bölme

?Soru 2

( ____ ) Okulumuzun satranç kulübüne bu yıl kırk öğrenci yazıldı; geçen yıl bu sayı yalnız on ikiydi. Kulüptekilerin bazıları teneffüslerde bile tahtanın başından kalkmıyor, akşamları da internetten ünlü maçları inceliyor. Kütüphaneden satranç kitabı ödünç alanların sayısı da iki katına çıktı. Kulübün en küçük üyesi Ali, geçen ay bir öğretmenini bile yendi. Kulüp öğretmenimiz, satrancın sabrı ve plan yapmayı öğrettiğini söylüyor. Yeni katılanlar ilk haftalarda çoğunlukla yeniliyor ama hiç pes etmiyor. Dönem sonundaki okul turnuvası için şimdiden bir çalışma takvimi hazırlandı ve panoya asıldı. Okul müdürümüz de kütüphaneye yeni satranç takımları ve saatleri alınacağını duyurdu.

Bu paragrafın başına,
I. Okulumuzda satranca gösterilen ilgi bu yıl hızla arttı.
II. Bu yüzden kulüp, toplantılarını haftada iki güne çıkardı.
III. Son yıllarda okulumuzda en çok ilgi gören kulüp, satranç kulübü oldu.
cümlelerinden hangileri getirilebilir?

✓ B. Metin, kulübe yazılanların artışından turnuva hazırlığına kadar satranca artan ilgiyi anlatır; I ve III bu konuyu tek başına anlaşılır biçimde açar. II “Bu yüzden” ile önceki bir cümleye yaslanır, giriş olamaz. A III'ün de konuyu açtığını görmez; C ve D geriye bakan sözü fark etmez.Kaynak: Paragrafta yapı ve geçiş ifadeleri · Giriş, gelişme ve sonuç

?Soru 3

Mangrov, tropik kıyılarda tuzlu suda yetişebilen ağaçlara verilen addır. Bu ağaçlar suyun tuzunun bir kısmını yapraklarından dışarı atarak yaşar. Kökleri suyun üstünde birbirine dolanır ve dalgaların gücünü kırar. Beton dalgakıranlarla karşılaştırıldığında mangrovlar çok daha ucuza kurulur; üstelik betondan farklı olarak zamanla kendiliğinden büyür. Ne var ki son yıllarda pek çok mangrov ormanı, kıyıya yapılan yollar ve tesisler yüzünden yok oldu. Köklerin arasında yavru balıklar, yengeçler ve karidesler gibi pek çok canlı barınır. Bu yüzden Endonezya ve Vietnam gibi birçok ülke, kıyılarını korumak için yeniden mangrov fidanı dikiyor ve bu çalışmaya gönüllüleri de katıyor.

Bu metinde düşünceyi geliştirme yollarından hangisine başvurulmamıştır?

✓ A. Metinde hiçbir şey ortak bir yönü olan başka bir şeye benzetilmez; iki cümledeki “gibi” örnek sayar. B ilk cümledeki “… verilen addır” tanımını, C betonla yapılan karşılaştırmayı gözden kaçırır; D'yi seçen “gibi”yi benzetme sanıp sayılan canlı ve ülke örneklerini görmez.Kaynak: Anlatım biçimleri ve düşünceyi geliştirme · Tanımlama, karşılaştırma, benzetme

?Soru 4

(I) Şehrimizin bilim merkezi, altı ay süren onarımın ardından geçen ay ziyaretçilere yeniden kapılarını açtı. (II) Merkezde artık dokunarak denenebilen otuz yeni düzenek ve her gün iki kez yapılan canlı deney gösterisi bulunuyor. (III) Bu düzeneklerin en etkileyicisi, kıvılcımların camın ardında küçük yıldırımlar gibi dans ettiği şimşek bölümü. (IV) Merkezin açıkladığı verilere göre açılıştan bu yana gelen ziyaretçi sayısı, geçen yılın aynı dönemindeki sayının iki katına çıktı. (V) Hafta sonları kapıda uzayan kuyruğa bakınca, böyle merkezlerin bilimi çocuklara sevdirmenin en kestirme yolu olduğunu düşünüyorum. (VI) Merkez, pazartesi dışında her gün sabah dokuzdan akşam altıya kadar açık.

Bu metindeki numaralanmış cümlelerden hangilerinde yazar öznel bir yaklaşım sergilemiştir?

✓ D. III “en etkileyicisi” sözüyle yazarın beğenisini, V “düşünüyorum” diyerek kişisel yorumunu bildirir. A iki denetlenebilir bilgiyi seçer; B sayı veren cümleleri yorum sanır; C “iki katına çıktı” sözünü abartı sanıp veriye dayanan IV'ü öznel sayar.Kaynak: Paragrafta çıkarım ve yorum · Yazarın bakış açısı ve yaklaşımı

?Soru 5

(I) Bisiklet, şehir içindeki kısa yolculuklar için en sağlıklı ulaşım aracıdır. (II) Örneğin okula bisikletle gelen bir öğrenci, güne hem hareket ederek hem de trafiğe takılmadan başlar. (III) Bir spor hekimi, “Günde yarım saat pedal çevirmek kalbi ve bacak kaslarını güçlendirir.” diyor. (IV) Avrupa'nın bazı şehirlerinde işe gidenlerin üçte birinden fazlası bisiklet kullanıyor. (V) Geçen hafta kardeşim yeni bisikletini görünce “Bu kırmızı tam bana göre!” diye bağırdı. (VI) Bu yüzden belediyelerin her mahalleye güvenli bisiklet yolları yapması gerekir. (VII) Böyle yolları olan mahallelerde çocuklar okula daha güvenle gidip gelebilir.

Bu metindeki numaralanmış cümlelerle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ C. V'teki tırnaklı söz bir çocuğun sevincidir; bisikletin sağlıklı olduğu düşüncesini desteklemez, tanık gösterme sayılmaz. A'yı eleyen “örneğin” ile verilen somut durumu, B'yi eleyen hekimin destekleyici sözünü, D'yi eleyen “üçte bir” oranını gözden kaçırır; bunlar söylenebilir.Kaynak: Anlatım biçimleri ve düşünceyi geliştirme · Örneklendirme, tanık gösterme, sayısal veri

?Soru 6

Her yaz binlerce deniz kaplumbağası yavrusu, Akdeniz kıyılarımızdaki kumsallarda yumurtadan çıkar. Dişiler yumurtalarını, kumu kazarak açtıkları derin çukurlara bırakır. Yavrular kumun altından çoğunlukla gece, havanın serinlediği saatlerde yüzeye çıkar. ( ____ ) Bu yüzden kumsala yakın otellerin, kafelerin ve evlerin ışıkları yavruların yönünü şaşırtıp onları karaya doğru çekebilir. Yolunu kaybeden yavruların çoğu sabaha kadar denize ulaşamaz ve güneş doğunca sıcak kumda zorlanır. Gönüllüler bu nedenle yaz boyunca kıyıdaki işletmeleri gezip ışıkların kısılması ya da denize dönük olmaması için çalışıyor. Bazı belediyeler de yuvalama döneminde kumsalları gece ziyarete kapatıyor. Gönüllüler ayrıca yuvaların yerini küçük kafeslerle işaretleyip korumaya alıyor.

Bu metinde boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi getirilmelidir?

✓ D. Sonraki cümle “Bu yüzden” diye ışıkların yavruları şaşırttığını söyler; bunun gerekçesi, yavruların aydınlık tarafa yönelmesidir. A konuya değinir ama ışıkla bağ kurmaz; B zamanı geriye götürüp zinciri koparır; C bir tehlikeyi anlatır ama ışığın yön şaşırttığı sonucunu hazırlamaz.Kaynak: Paragrafta yapı ve geçiş ifadeleri · Cümle sıralama ve cümle ekleme

?Soru 7

Kasım sabahı Uzungöl'e vardığımızda göl, sisin altında gri bir ayna gibi duruyordu. Kıyıdaki ladinler suya koyu yeşil gölgeler düşürüyordu. Gölün ortasındaki küçük adacıkta birkaç kuru ağaç, sisin içinde gölge gibi görünüyordu. Havada odun dumanı ve çam reçinesi kokusu vardı. Ayaklarımızın altındaki ıslak çakıllar her adımda çıtırdıyordu. İskelenin eski tahtaları sabah çiyinden ıslanmış, kenarlarına yeşil yosun tutmuştu. Ara sıra suya dalan bir karabatak, aynanın yüzeyinde küçük halkalar bırakıyordu. Uzaktaki bir köpeğin havlaması göl boyunca yankılandı, sonra yeniden derin bir sessizlik çöktü. Her yer öyle sessizdi ki kendi soluğumuzu bile duyabiliyorduk.

Bu metinle ilgili,
I. Betimleyici anlatım ağır basmaktadır.
II. Birden fazla duyuya seslenen ayrıntılar kullanılmıştır.
III. Olaylar bir zaman sırası içinde gelişmektedir.
yargılarından hangilerine ulaşılabilir?

✓ B. Göl, ağaçlar, koku ve sessizlik tek bir anda gösterilir; betimleme ağır basar (I). Görme (gri ayna), koku (odun dumanı) ve işitme (havlama, soluk) bir aradadır (II). III yanlış: suya dalan kuş ya da yankılanan ses birer küçük kıpırtıdır, bir olay zinciri kurmaz. A II'yi atlar; C ve D geçmiş zaman eklerini olay akışı sanır.Kaynak: Anlatım biçimleri ve düşünceyi geliştirme · Öyküleyici ve betimleyici anlatım

?Soru 8

Mahallemizdeki parkın çevresine geçen ay bir bisiklet yolu yapıldı. Önceden çocuklar bisikletlerini kaldırımda sürüyor, yaşlılar da çarpışma korkusuyla parka gitmekten çekiniyordu. Yol açıldıktan sonra muhtarlık, kaldırımlara “Bisiklet yolunu kullanalım.” yazılı tabelalar astı. Bugün kaldırımlar yeniden yürüyenlerin; akşamüstleri banklarda oturan yaşlıları görmek mümkün. Yolu en çok okul çıkışında ortaokul öğrencileri kullanıyor; hafta sonları ise aileler çocuklarıyla geliyor. Ancak yolun güney tarafında hiç ağaç yok ve öğle saatlerinde orada neredeyse kimse bisiklete binmiyor. Belediye bu yüzden o bölüme gölge veren çınarlar dikmeyi planlıyor. Mahalle sakinlerinin bir kısmı ise yolun girişine bir bisiklet park yeri yapılmasını istiyor.

Bu metinden aşağıdakilerin hangisine ulaşılamaz?

✓ B. Metinde ağaç dikme planının nedeni gölge olmayışıdır; sakinlerin isteği ise park yeridir. B, metinde geçen iki ayrı bilgiyi yanlış bağlar. A'yı ulaşılamaz sanan, yaşlıların önce çekindiğini, şimdi banklarda oturduğunu bir arada okumaz; C güney tarafının öğle saatlerinde boş kaldığı cümleyle desteklenir; D'yi “bu yüzden” bağlantısı verir.Kaynak: Paragrafta çıkarım ve yorum · Çıkarılabilen ve çıkarılamayan yargı

?Soru 9

I. Metin: Akıllı saatler adım sayımızı, uyku süremizi ve kalp atışımızı ölçüyor. Bu veriler, hareketsiz geçen günleri fark etmemize yardım ediyor. Kullanıcı uzun süre oturursa cihaz titreşerek onu uyarıyor. Bazı modeller su içme saatini bile hatırlatıyor. Uzmanlar, bu ölçümlerin doktor muayenesinin yerini tutamayacağını ama günlük alışkanlıkları izlemek için yararlı olduğunu belirtiyor.

II. Metin: Geçen yıl doğum günümde bir akıllı saat aldım. İlk haftalarda ekrandaki adım sayısı beni yürümeye özendirdi; hedefimi tutturmak için her akşam mahallede bir tur daha atıyordum. Ama bir süre sonra yürüyüşün tadını değil, ekrandaki sayıyı düşünmeye başladım. Şimdi saati bazı günler bilerek çekmecede bırakıyorum.

Bu metinlerle ilgili,
I. İkisinde de akıllı saatin hareketi ölçtüğü belirtilmiştir.
II. I. Metin'de akıllı saatin bir sınırlılığına da değinilmiştir.
III. II. Metin'in yazarı akıllı saat kullanmayı bırakmıştır.
yargılarından hangilerine ulaşılabilir?

✓ A. Adım sayımı iki metinde de geçer (I); I. Metin, ölçümlerin doktor muayenesinin yerini tutamayacağını söyler (II). III'e ulaşılamaz: yazar saati yalnız “bazı günler” çekmecede bırakır. B, “bazı günler” sözünü bütünüyle bırakmak diye genelleştirir; C bu genellemeye ek olarak iki metinde de geçen adım sayımını atlar; D tek metindeki bir alışkanlığı kesin bir karar sanır.Kaynak: Paragrafta çıkarım ve yorum · İki metni karşılaştırma

?Soru 10

Birçok kişi, arıların yalnızca bal üretmek için önemli olduğunu düşünür. Oysa bal, arıların bize verdiğinin küçük bir parçasıdır. Bir arı, tek bir günde yüzlerce çiçeğe konabilir. Arılar çiçekten çiçeğe konarken polen taşır ve bitkilerin meyve ile tohum vermesini sağlar. Elma, kiraz, badem ve kavun gibi pek çok ürün bu taşımaya ihtiyaç duyar. Arıcılar da son yıllarda kovanlarındaki arıların azaldığından yakınıyor. Arılar azalırsa yalnızca bal değil, sofralarımızdaki meyve ve sebzeler de azalır. Bu yüzden ilaçların bilinçsizce kullanılması ve çiçekli alanların yok edilmesi yalnız arıcıların sorunu sayılmamalıdır. Peki, arısız bir bahar nasıl olurdu? Arıyı korumak, kendi sofralarımızı korumaktır.

Bu metinle ilgili,
I. Yaygın bir görüş verilip çürütülmüştür.
II. Bilgiler, savunulan görüşü desteklemek için kullanılmıştır.
III. Ağır basan anlatım biçimi açıklayıcı anlatımdır.
yargılarından hangilerine ulaşılabilir?

✓ D. Metin “Birçok kişi … düşünür. Oysa …” diyerek karşı görüşü verir ve çürütür (I); polen ve ürün bilgileri bu görüşün kanıtıdır (II). III yanlış: amaç öğretmek değil, okuru arıları korumaya ikna etmektir. A bilginin kanıt olarak kullanıldığını atlar; B ve C bilgi içeren her metni açıklayıcı sanır.Kaynak: Anlatım biçimleri ve düşünceyi geliştirme · Açıklayıcı ve tartışmacı anlatım
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?LGS Türkçe soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →