Üslü ve köklü gösterimler: işlem kuralları, rasyonel üs, eşlenik, bilimsel gösterim

Bir atomun kütlesinden gezegenler arası uzaklığa kadar çok büyük ve çok küçük sayıları üslü ve köklü gösterimle yazıyor; işlem kurallarını örüntüden çıkarıp yazılıda gerekçesiyle kullanıyoruz.

5 durak9. sınıf · 1. dönem 1. yazılı
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KURAL · ÜSLÜ GÖSTERİM

Üslü gösterim: kuralları örüntüden çıkarmak

MEB 9. sınıf · 1. Tema: Sayılar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Üslü gösterimde çarpma, bölme ve toplama nasıl yapılır?

Kısa cevap: aⁿ, a sayısının n kez kendisiyle çarpımıdır. Tabanları aynı üslü gösterimler çarpılırken üsler toplanır, bölünürken üsler çıkarılır. Üssün üssü alınırken üsler çarpılır. Toplama ve çıkarmada ise üsler toplanmaz; ortak üslü çarpan parantezine alınır. Negatif üs, sayının çarpma işlemine göre tersini verir.

Bir mesajı iki arkadaşına, onların her biri de iki arkadaşına gönderiyor. On adım sonra mesajı alan yeni kişi sayısı 2·2·…·2, yani 210 = 1024 olur.

Aynı sayının art arda çarpımını kısaca yazmak için üslü gösterim kullanılır. an ifadesinde a taban, n üs (kuvvet) adını alır. Sıfırdan farklı her a için a0 = 1 kabul edilir. Negatif üs ise çarpma işlemine göre tersi gösterir: a−n = 1 ÷ an.

Kurallar nereden geliyor?

Kuralları ezberlemek yerine bir örnekte çarpanları say. 23 · 24 ifadesinde önce üç tane, sonra dört tane 2 vardır; toplam yedi tane 2 çarpılır. Demek ki tabanlar aynıysa üsler toplanır. Bölmede pay ve paydadaki ortak çarpanlar sadeleşir; bu yüzden üsler çıkarılır.

Üsleri aynı, tabanları farklı iki sayıyı çarparken tabanlar çarpılır: 23 · 53 = 103. Bir üslü gösterimin yeniden üssünü alırken de üsler çarpılır: (32)4 = 38.

Üslü gösterimde işlem kuralları (a, b ≠ 0)
İşlemKuralÖrnek
Aynı tabanla çarpmaaᵐ · aⁿ = aᵐ⁺ⁿ5² · 5³ = 5⁵
Aynı tabanla bölmeaᵐ ÷ aⁿ = aᵐ⁻ⁿ7⁶ ÷ 7² = 7⁴
Aynı üsle çarpmaaⁿ · bⁿ = (a·b)ⁿ4³ · 25³ = 100³
Üssün üssü(aᵐ)ⁿ = aᵐ·ⁿ(2³)² = 2⁶
Toplama, çıkarmax·aⁿ + y·aⁿ = (x + y)·aⁿ3·2⁵ + 2⁵ = 4·2⁵

Toplamada üsler asla toplanmaz. 210 + 210 iki tane 210 demektir; sonuç 2 · 210 = 211 olur, 220 ya da 410 değil.

Çözümlü örnek

(25 · 2−3) ÷ 2−1 işleminin sonucunu bulunuz.

  1. Çarpmada üsleri topla: 5 + (−3) = 2.
  2. Bölmede üsleri çıkar: 2 − (−1) = 3; sonuç 23.

Cevap: 8

Çözümlü örnek · yazılı tarzı

3 · 45 + 46 − 2 · 45 ifadesini 45 parantezine alarak sadeleştiriniz.

  1. 46 = 4 · 45 diye yaz.
  2. Ortak çarpanı parantezine al: 45 · (3 + 4 − 2) = 5 · 45.

Cevap: 5 · 45 = 5120

Akılda kalsın: Çarpmada üs toplanır, bölmede çıkarılır, üssün üssünde çarpılır; toplamada ortak çarpan parantezine alınır. Negatif üs sonucu negatif yapmaz, sayının tersini verir.
Yazılıda

Nasıl sorulurÜslü gösterimlerle bir işlem verilir; sonucu bulman ve her adımda hangi kuralı kullandığını yazman istenir. Bazen hatalı bir çözüm verilip hatayı bulman beklenir.

TuzakToplamada üsleri toplamak, 2−3 sonucunu −8 sanmak, −24 ile (−2)4 sonucunu aynı yazmak.

Tam puan içinHer adımın yanına kuralı yaz, sonucu sade biçimde ver.

?Soru çöz işlem kuralları

(3−2 · 35) ÷ 34 işleminin sonucu kaçtır?

✓ C. Üsler: −2 + 5 − 4 = −1; 3−1 = 1/3. A −1 üssünün eksisini atıp 3¹ alıyor; B 3⁵ ÷ 3⁴ işlemini 3⁰ sanıp yalnız 3⁻² bırakıyor; D negatif üssün sonucu negatif yaptığını sanıyor.

⇄Bilgi eşleştirme ifade → değer

Yazılı sorusuBir öğrenci 210 + 210 = 410 yazmıştır. Öğrencinin hatasını açıklayınız ve işlemin doğru sonucunu üslü gösterim kurallarıyla bulunuz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Öğrenci toplama işleminde tabanları toplayıp üssü korumuştur; oysa toplamada tabanlar ya da üsler toplanmaz. 210 + 210, iki tane 210'un toplamıdır: 2 · 210. Tabanları aynı üslü gösterimler çarpılırken üsler toplandığı için 21 · 210 = 211 olur. 410 = 220 olduğundan öğrencinin sonucu doğru sonucun 29 katıdır.

  • Hatanın toplamada tabanları toplamak olduğunu açıklamak — 3 puan
  • İfadeyi 2 · 210 biçiminde yazmak — 3 puan
  • Çarpma kuralıyla 211 sonucuna ulaşmak — 4 puan

Üslü gösterim ve kuralları

Cevabın nasıldı?
GÖSTERİM · 10'UN KUVVETLERİ

Bilimsel gösterim: atomdan galaksiye aynı dil

MEB 9. sınıf · 1. Tema: Sayılar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÜslü gösterimde çarpma, bölme ve toplama nasıl yapılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

aⁿ, a sayısının n kez kendisiyle çarpımıdır. Tabanları aynı üslü gösterimler çarpılırken üsler toplanır, bölünürken üsler çıkarılır. Üssün üssü alınırken üsler çarpılır. Toplama ve çıkarmada ise üsler toplanmaz; ortak üslü çarpan parantezine alınır. Negatif üs, sayının çarpma işlemine göre tersini verir.

Üslü gösterim ve kuralları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bilimsel gösterim nedir, çok büyük ve çok küçük sayılar nasıl yazılır?

Kısa cevap: Bilimsel gösterim, bir sayıyı a · 10ⁿ biçiminde yazmaktır; burada 1 ≤ |a| < 10 ve n bir tam sayıdır. Büyük sayılarda n pozitif, 1'den küçük sayılarda negatif olur. Bilimsel gösterimdeki sayılar çarpılırken a'lar çarpılır, 10'un üsleri toplanır; sonuç yine bilimsel gösterime getirilir.

Telefonunun hafızası gigabaytla, içindeki işlemcinin transistörleri nanometreyle ölçülür. İkisini de sıfır sayarak yazmaya kalksan satır yetmez.

Çok büyük ya da çok küçük sayılarda sıfırları saymak hem zor hem de hata yapmaya açıktır. Bu yüzden fen bilimlerinde sayılar bilimsel gösterim ile yazılır: a · 10n. Burada a'nın mutlak değeri 1 ile 10 arasındadır (1 dahil, 10 hariç), n ise bir tam sayıdır.

Virgülü kaydırarak yazmak

Sayının ilk sıfırdan farklı rakamından sonra virgül konur. Virgül kaç basamak sola kaydıysa n o kadar pozitif olur. Sağa kaydıysa n o kadar negatif olur. Örneğin 72 000 000 = 7,2 · 107 ve 0,000 0072 = 7,2 · 10−6 olur.

Bilimsel gösterimde 10'un üssü sayının büyüklük basamağını, a ise o basamaktaki değeri söyler.Görsel: Sınav Defteri

İşlem yapmak

Çarpma ve bölmede a'lar kendi aralarında, 10'un kuvvetleri kendi aralarında işlenir. Sonuçta a, 1 ile 10 aralığından taşarsa virgül kaydırılıp üs düzeltilir. Toplama ve çıkarmada önce 10'un kuvvetleri eşitlenir, sonra a'lar toplanır. 45 · 10−5 bilimsel gösterim değildir, çünkü 45 ≥ 10'dur.

Çözümlü örnek

Işık saniyede yaklaşık 3 · 108 m yol alır. Güneş ile Dünya arası yaklaşık 1,5 · 1011 m olduğuna göre Güneş ışığı Dünya'ya kaç saniyede ulaşır?

  1. Süre = yol ÷ sürat: (1,5 ÷ 3) · 1011 − 8 = 0,5 · 103.
  2. Bilimsel gösterime getir: 0,5 · 103 = 5 · 102.

Cevap: 5 · 102 s, yani 500 saniye (yaklaşık 8 dakika 20 saniye)

Akılda kalsın: a · 10ⁿ ve 1 ≤ |a| < 10. Büyük sayıda n artı, 1'den küçük sayıda n eksi. İşlemden sonra a aralık dışına çıktıysa düzelt.
Yazılıda

Nasıl sorulurFen bilimlerinden bir ölçüm (uzaklık, kütle, nüfus) verilir; sayıyı bilimsel gösterimle yazman ve bir çarpma ya da bölme yapman istenir.

TuzakSonucu 0,5 · 10³ ya da 12 · 10⁴ gibi aralık dışında bırakmak, virgülü kaydırırken üssün işaretini karıştırmak.

Tam puan içinİşlemi a'lar ve 10'un kuvvetleri diye ayrı göster, sonucu a · 10ⁿ biçimine getir, birimi yaz.

?Soru çöz gösterim

0,00045 sayısının bilimsel gösterimi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Virgül ilk sıfırdan farklı rakam olan 4'ün arkasına gelene kadar 4 basamak sağa kayar; n = −4 olur. B'nin değeri doğru ama 45, 10'dan büyük olduğu için bilimsel gösterim değildir; C üssün işaretini unutuyor; D sıfırları sayarken virgülden önceki 0'ı da sayıyor.

↕Sıralama küçükten büyüğe

Aşağıdaki uzunlukları en küçükten en büyüğe sırala.

  1. Saç teli kalınlığı: 7 · 10⁻⁵ m
  2. Bir virüsün boyu: 1 · 10⁻⁷ m
  3. Kum tanesi: 5 · 10⁻⁴ m
  4. Bir bakterinin boyu: 2 · 10⁻⁶ m
Yazılı sorusuTürkiye'nin nüfusu yaklaşık 85 000 000 kişidir. Bir kişinin günde ortalama 200 litre su kullandığını varsayınız. a) Nüfusu ve kişi başı su kullanımını bilimsel gösterimle yazınız. b) Türkiye'de bir günde kullanılan toplam su miktarını bilimsel gösterimle hesaplayınız; işlem adımlarını gösteriniz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) 85 000 000 = 8,5 · 107 kişi, 200 = 2 · 102 litre. b) Toplam = 8,5 · 107 · 2 · 102. a'ları çarparım: 8,5 · 2 = 17. 10'un kuvvetlerinde üsleri toplarım: 107 + 2 = 109. 17 · 109 bilimsel gösterim değildir; 17 = 1,7 · 10 olduğundan sonuç 1,7 · 1010 litredir.

  • İki sayıyı doğru bilimsel gösterimle yazmak — 3 puan
  • a'ları çarpıp üsleri toplamak — 3 puan
  • Sonucu 1,7 · 1010 L biçimine getirmek — 4 puan

Bilimsel gösterim

Cevabın nasıldı?
KAVRAM · KÖK

Köklü gösterim: kesirli üsün öteki yüzü

MEB 9. sınıf · 1. Tema: Sayılar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Köklü gösterim ile rasyonel üs arasındaki ilişki nedir?

Kısa cevap: n. dereceden kök, n. kuvveti verilen sayıya eşit olan sayıyı arar: ∛8 = 2, çünkü 2³ = 8. Köklü gösterim rasyonel üslü gösterimle yazılabilir: x^(m/n) = ⁿ√(xᵐ). Kök derecesi çiftse kök içi negatif olamaz ve ⁿ√(aⁿ) = |a| olur; derece tekse ⁿ√(aⁿ) = a olur.

Alanı 49 m² olan kare bir sınıfın bir kenarını bulmak için “karesi 49 olan sayı hangisi?” diye sorarsın. Bu soru kökün ta kendisidir.

Karesi a olan negatif olmayan sayıya a'nın karekökü denir ve a diye yazılır. Küpü a olan sayı ise a'nın küpköküdür: 3a. Genel olarak n. kuvveti a olan sayıya n. dereceden kök denir.

Tek ve çift dereceli kök

Derece tekse kök içi negatif olabilir: 3−8 = −2. Derece çiftse kök içi negatif olamaz, çünkü hiçbir gerçek sayının karesi negatif değildir. Çift dereceli kök sonucu da hiçbir zaman negatif değildir. Bu yüzden (−5)2 = 25 = 5 olur; sonuç |−5| = 5'tir, −5 değil.

Rasyonel üs

Üs bir kesir olduğunda payı kuvveti, paydası kök derecesini verir: xm/n = nxm. Bu tanım üslü gösterimin kurallarıyla uyumludur: (91/2)2 = 91 = 9, yani 91/2 karesi 9 olan sayıdır, 3'tür. Böylece köklü ifadelerle işlem yaparken üslü gösterimin bütün kurallarını kullanabilirsin.

Köklü ve rasyonel üslü gösterim
KöklüRasyonel üslüDeğer
√16161/24
∛1251251/35
∛(8²)82/34
1 ÷ √2525−1/21/5

Kök içindeki sayının tam kare çarpanı köklü gösterimin dışına çıkarılabilir: 72 = 36 · 2 = 62. Tersine, dıştaki çarpan karesi alınarak içeri sokulabilir: 32 = 18.

Çözümlü örnek

82/3 değerini bulunuz.

  1. Payda 3: küpkök al, 38 = 2.
  2. Pay 2: karesini al, 22 = 4.

Cevap: 4

Akılda kalsın: Kesirli üste pay kuvvet, payda kök derecesidir. Çift dereceli kökün sonucu negatif olmaz: √(a²) = |a|.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir köklü ifadeyi rasyonel üslü yazman ya da tersini yapman, sonra değerini bulman istenir. Çift dereceli kökte mutlak değer gerekçesi de sorulur.

Tuzak√((−5)²) = −5 yazmak, 27−2/3 için sonucu negatif sanmak, pay ile paydayı karıştırmak.

Tam puan içinKök derecesini ve kuvveti ayrı ayrı söyle, çift derecede sonucun negatif olamayacağını cümleyle belirt.

?Soru çöz rasyonel üs

27−2/3 ifadesinin değeri kaçtır?

✓ D. Küpkök: ∛27 = 3; kuvvet: 3−2 = 1/32 = 1/9. A negatif üssü negatif sayı sanıyor; B 27'yi 3'e bölüp −2 ile çarpıyor; C eksi işaretini görmezden geliyor.

⇄Bilgi eşleştirme 16'nın kesirli kuvvetleri

Yazılı sorusuBir öğrenci x = 1 için (x − 3)2 ifadesinin değerini −2 olarak bulmuştur. Öğrencinin hatasını açıklayınız ve doğru değeri gerekçesiyle yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: x = 1 için x − 3 = −2 olur ve ifade √((−2)²) = √4 biçimine gelir. Karekök çift dereceli bir köktür; sonucu hiçbir zaman negatif olamaz. Bu yüzden √((−2)²) = |−2| = 2'dir. Öğrenci karekök ile kareyi doğrudan sadeleştirip ⁿ√(aⁿ) = a kuralını kullanmıştır; bu kural yalnız tek dereceli köklerde geçerlidir.

  • Değeri 2 olarak bulmak — 3 puan
  • Çift dereceli kökün negatif olamayacağını söylemek — 4 puan
  • √(a²) = |a| kuralını ya da tek/çift derece farkını yazmak — 3 puan

Köklü gösterim ve rasyonel üs

Cevabın nasıldı?
İŞLEM · KÖK

Köklülerle dört işlem ve sıralama

MEB 9. sınıf · 1. Tema: Sayılar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKöklü gösterim ile rasyonel üs arasındaki ilişki nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

n. dereceden kök, n. kuvveti verilen sayıya eşit olan sayıyı arar: ∛8 = 2, çünkü 2³ = 8. Köklü gösterim rasyonel üslü gösterimle yazılabilir: x^(m/n) = ⁿ√(xᵐ). Kök derecesi çiftse kök içi negatif olamaz ve ⁿ√(aⁿ) = |a| olur; derece tekse ⁿ√(aⁿ) = a olur.

Köklü gösterim ve rasyonel üs

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Köklü sayılar nasıl toplanır, çarpılır ve sıralanır?

Kısa cevap: Köklü gösterimler, kök dereceleri ve kök içleri aynıysa katsayıları toplanarak toplanır: 3√2 + 5√2 = 8√2. Kök içleri farklıysa önce tam kare çarpanlar dışarı çıkarılır. Dereceleri aynı kökler çarpılırken ya da bölünürken kök içleri çarpılır ya da bölünür. Sıralamada katsayılar kök içine alınıp kök içleri karşılaştırılır.

√9 + √16 = 3 + 4 = 7 eder; ama √25 = 5'tir. Demek ki kökleri toplarken kök içlerini toplamak yanlış sonuç verir.

Köklü gösterim, rasyonel üslü gösterimin bir yazılışıdır. Bu yüzden işlem kuralları da üslü gösterimin kurallarından gelir. Köklü gösterim konusunda gördüğün dışarı çıkarma bu işlemlerin anahtarıdır.

Toplama ve çıkarma

32 + 52 ifadesini “3 tane √2 artı 5 tane √2” diye oku; sonuç 8 tane √2'dir. Tıpkı 3x + 5x = 8x gibi. Kök içleri farklıysa önce sadeleştir; çoğu zaman aynı kök ortaya çıkar. a + b ise √(a + b)'ye eşit değildir.

Çarpma ve bölme

Aynı dereceli köklerde a · b = a · b ve a ÷ b = a ÷ b olur (a, b ≥ 0, bölmede b ≠ 0). Katsayılar kendi aralarında, kök içleri kendi aralarında çarpılır: 23 · 45 = 815. Ayrıca a · a = a olduğunu unutma.

Köklülerde işlem özeti (a, b ≥ 0)
İşlemNe yapılır?Örnek
Toplama, çıkarmaAynı kökün katsayıları toplanır7√3 − 2√3 = 5√3
ÇarpmaKatsayılar ve kök içleri ayrı çarpılır√6 · √3 = √18 = 3√2
BölmeKök içleri bölünür√50 ÷ √2 = √25 = 5
SıralamaKatsayı içeri alınır, kök içleri karşılaştırılır2√5 = √20 > √19

Sıralama

3√2 ile 2√3'ten hangisi büyük? Katsayıların karesini alıp içeri sok: 32 = 18, 23 = 12. Dereceler aynıyken kök içi büyük olan sayı büyüktür; öyleyse 3√2 daha büyüktür.

Çözümlü örnek

50 + 18 − 8 işleminin sonucunu bulunuz.

  1. Tam kare çarpanları çıkar: 52 + 32 − 22.
  2. Katsayıları topla: 5 + 3 − 2 = 6.

Cevap: 6√2

Çözümlü örnek · yazılı tarzı

(12 · 6) ÷ 2 işlemini sonucun neden tam sayı olduğunu göstererek yapınız.

  1. Aynı dereceli kökleri tek kökte birleştir: 12 · 6 ÷ 2 = 36.
  2. 36 tam kare olduğu için sonuç tam sayıdır.

Cevap: 6

Akılda kalsın: Toplamada aynı kök gerekir; çarpmada aynı derece yeter. Sıralarken katsayıyı içeri al, kök içlerini karşılaştır.
Yazılıda

Nasıl sorulurBirkaç köklü sayı verilir; sadeleştirip işlem yapman ya da küçükten büyüğe sıralayıp yöntemini açıklaman istenir.

Tuzak√a + √b'yi √(a + b) yapmak, katsayıyı içeri alırken karesini almayı unutmak.

Tam puan içinHer sayıyı aynı biçime getir (ya hepsi a√b ya hepsi √c), karşılaştırma ölçütünü cümleyle yaz.

?Soru çöz toplama

27 + 12 işleminin sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. √27 = 3√3 ve √12 = 2√3; aynı kökün katsayıları toplanır: 5√3. A kök içlerini topluyor; C katsayıları toplamak yerine çarpıyor (3 · 2); D 3 ile 2'yi ve 3 ile 3'ü karıştırıp kökü atıyor.

▭Boşluk doldurma

3√2 = √ ve 2√5 = √ olur. Bu yüzden iki sayıdan büyük olanı sayısıdır.

18206102√53√2
Yazılı sorusua = 2√3, b = 3√2 ve c = √17 sayıları veriliyor. Bu sayıları küçükten büyüğe sıralayınız ve kullandığınız yöntemi açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Sayıları aynı biçime getirmek için katsayıları karesini alarak kök içine sokarım: a = √(4 · 3) = √12, b = √(9 · 2) = √18, c = √17. Üçünün de kök derecesi aynı (karekök) olduğu için kök içi büyük olan sayı daha büyüktür. 12 < 17 < 18 olduğundan sıralama a < c < b olur.

  • a ve b'yi doğru kök içine çevirmek — 4 puan (her biri 2)
  • Aynı derecede kök içini karşılaştırma ölçütünü yazmak — 3 puan
  • a < c < b sıralamasını vermek — 3 puan

Köklü gösterimlerle işlemler

Cevabın nasıldı?
YÖNTEM · EŞLENİK

Eşlenik ve yaklaşık değer: paydadaki kökten kurtulmak

MEB 9. sınıf · 1. Tema: Sayılar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKöklü sayılar nasıl toplanır, çarpılır ve sıralanır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Köklü gösterimler, kök dereceleri ve kök içleri aynıysa katsayıları toplanarak toplanır: 3√2 + 5√2 = 8√2. Kök içleri farklıysa önce tam kare çarpanlar dışarı çıkarılır. Dereceleri aynı kökler çarpılırken ya da bölünürken kök içleri çarpılır ya da bölünür. Sıralamada katsayılar kök içine alınıp kök içleri karşılaştırılır.

Köklü gösterimlerle işlemler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Eşlenik nedir, paydadaki kök nasıl yok edilir ve kökün yaklaşık değeri nasıl bulunur?

Kısa cevap: √a + √b ile √a − √b birbirinin eşleniğidir; çarpımları a − b olur ve kök kaybolur. Paydası köklü olan bir kesir, pay ve paydası paydanın eşleniğiyle çarpılarak rasyonel paydalı yazılır. Bir kökün yaklaşık değeri, karesi o sayıya en yakın ondalık sayı aranarak bulunur: √3 ≈ 1,73.

Bir marangoz, alanı 200 m² olan kare bir bahçeye çit çekecek. Kenar √200 metredir ama metreyle kesilecek çitin uzunluğunu bilmesi için bu sayının yaklaşık değeri lazım.

Köklülerle dört işlem konusunda √a · √a = a olduğunu gördük. Buna iki kare farkını eklersen güçlü bir araç çıkar: (a − b)(a + b) = a − b. Toplamı ve farkı birbirinin eşleniği olan bu iki ifadenin çarpımında kök kalmaz.

Paydayı rasyonel yapmak

Paydası köklü bir kesirde pay ve payda aynı sayıyla çarpılırsa kesrin değeri değişmez. Payda tek bir kökse (√b) o kökle, iki terimliyse eşleniğiyle çarp. Örneğin 6 ÷ 2 için pay ve paydayı √2 ile çarparsın: 62 ÷ 2 = 32. Eşlenikle çarparken paydaki her terimi de çarpmayı unutma.

Çözümlü örnek

63 − 3 kesrinin paydasını rasyonel yapınız.

  1. Paydanın eşleniği 3 + √3; pay ve paydayı onunla çarp.
  2. Payda: 32 − (3)2 = 9 − 3 = 6. Pay: 6(3 + 3).
  3. Sadeleştir: 6(3 + 3) ÷ 6.

Cevap: 3 + √3

Yaklaşık değer

√3 bir irrasyonel sayıdır; ondalık açılımı bitmez ve tekrar etmez. Ölçüm ve hesap için yaklaşık değeri kullanılır. Önce iki ardışık tam sayı ara: 1² = 1 < 3 < 4 = 2² olduğu için √3, 1 ile 2 arasındadır. Sonra onda birlere in: 1,7² = 2,89 ve 1,8² = 3,24 olduğundan √3, 1,7 ile 1,8 arasındadır. Yüzde birlerde 1,73² = 2,9929 ve 1,74² = 3,0276 bulunur; 3'e daha yakın olan 1,73'tür.

Her adımda aralık on kat daralır; parantezdeki sayılar uç değerlerin kareleridir.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Eşleniklerin çarpımı a − b'dir, kök kaybolur. Yaklaşık değerde önce tam sayılar, sonra onda birler, sonra yüzde birler arasında kare karşılaştır.
Yazılıda

Nasıl sorulurPaydası köklü bir kesri sadeleştirmen ya da gerçek yaşamdaki bir ölçüyü (kenar, köşegen) köklü bulup yaklaşık değerle hesaplaman istenir.

TuzakYalnız paydayı eşlenikle çarpıp payı unutmak, (3 − √3)(3 + √3) için 9 + 3 yazmak, yaklaşık değeri aralığı ikiye bölerek kabaca vermek.

Tam puan içinEşleniği adıyla yaz, payda sonucunu ayrıca göster, yaklaşık değerde kareleri karşılaştır.

?Soru çöz eşlenik

45 + 1 kesrinin paydası rasyonel yapıldığında aşağıdakilerden hangisi elde edilir?

✓ C. Pay ve payda √5 − 1 ile çarpılır; payda 5 − 1 = 4 olur ve paydaki 4 ile sadeleşir: √5 − 1. A eşlenik yerine paydanın kendisini kullanıyor; B paydayı sadeleştirmeyi unutuyor; D paydaki 4'ü paydaya yazıyor.

↕Sıralama paydayı rasyonel yapma

10 ÷ (7 − 2) kesrinin paydası rasyonel yapılırken izlenen adımları doğru sıraya koy.

  1. Paydada 7 − 2 = 5 bulunur.
  2. Paydanın eşleniği √7 + √2 olarak belirlenir.
  3. 10(√7 + √2) ÷ 5 sadeleştirilip 2√7 + 2√2 yazılır.
  4. Pay ve payda √7 + √2 ile çarpılır.
Alan = 200 m²xx
Yazılı sorusuŞekildeki kare biçimli bahçenin alanı 200 m²'dir. a) Bahçenin bir kenar uzunluğunu köklü gösterimle en sade biçimde yazınız. b) √2 ≈ 1,41 alarak bahçenin çevresine çekilecek çitin yaklaşık uzunluğunu hesaplayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Karenin alanı x² = 200 olduğundan x = √200 m'dir. 200 = 100 · 2 ve 100 tam kare olduğu için √200 = 10√2 m olur. b) Çevre 4x = 40√2 m'dir. √2 ≈ 1,41 alınırsa 40 · 1,41 = 56,4 m bulunur. Çit yaklaşık 56,4 metredir.

  • a) x = √200 yazmak — 2 puan
  • a) 10√2 biçiminde sadeleştirmek — 3 puan
  • b) Çevreyi 40√2 yazıp yaklaşık 56,4 m bulmak — 5 puan

Eşlenik ve yaklaşık değer

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Temel Matematik serisindeki Köklü sayılar sayfasında.

+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Matematik soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →