Üslü gösterim: kuralları örüntüden çıkarmak
MEB 9. sınıf · 1. Tema: Sayılar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Üslü gösterimde çarpma, bölme ve toplama nasıl yapılır?
Kısa cevap: aⁿ, a sayısının n kez kendisiyle çarpımıdır. Tabanları aynı üslü gösterimler çarpılırken üsler toplanır, bölünürken üsler çıkarılır. Üssün üssü alınırken üsler çarpılır. Toplama ve çıkarmada ise üsler toplanmaz; ortak üslü çarpan parantezine alınır. Negatif üs, sayının çarpma işlemine göre tersini verir.Bir mesajı iki arkadaşına, onların her biri de iki arkadaşına gönderiyor. On adım sonra mesajı alan yeni kişi sayısı 2·2·…·2, yani 210 = 1024 olur.
Aynı sayının art arda çarpımını kısaca yazmak için üslü gösterim kullanılır. an ifadesinde a taban, n üs (kuvvet) adını alır. Sıfırdan farklı her a için a0 = 1 kabul edilir. Negatif üs ise çarpma işlemine göre tersi gösterir: a−n = 1 ÷ an.
Kurallar nereden geliyor?
Kuralları ezberlemek yerine bir örnekte çarpanları say. 23 · 24 ifadesinde önce üç tane, sonra dört tane 2 vardır; toplam yedi tane 2 çarpılır. Demek ki tabanlar aynıysa üsler toplanır. Bölmede pay ve paydadaki ortak çarpanlar sadeleşir; bu yüzden üsler çıkarılır.
Üsleri aynı, tabanları farklı iki sayıyı çarparken tabanlar çarpılır: 23 · 53 = 103. Bir üslü gösterimin yeniden üssünü alırken de üsler çarpılır: (32)4 = 38.
| İşlem | Kural | Örnek |
|---|---|---|
| Aynı tabanla çarpma | aᵐ · aⁿ = aᵐ⁺ⁿ | 5² · 5³ = 5⁵ |
| Aynı tabanla bölme | aᵐ ÷ aⁿ = aᵐ⁻ⁿ | 7⁶ ÷ 7² = 7⁴ |
| Aynı üsle çarpma | aⁿ · bⁿ = (a·b)ⁿ | 4³ · 25³ = 100³ |
| Üssün üssü | (aᵐ)ⁿ = aᵐ·ⁿ | (2³)² = 2⁶ |
| Toplama, çıkarma | x·aⁿ + y·aⁿ = (x + y)·aⁿ | 3·2⁵ + 2⁵ = 4·2⁵ |
Toplamada üsler asla toplanmaz. 210 + 210 iki tane 210 demektir; sonuç 2 · 210 = 211 olur, 220 ya da 410 değil.
(25 · 2−3) ÷ 2−1 işleminin sonucunu bulunuz.
- Çarpmada üsleri topla: 5 + (−3) = 2.
- Bölmede üsleri çıkar: 2 − (−1) = 3; sonuç 23.
Cevap: 8
3 · 45 + 46 − 2 · 45 ifadesini 45 parantezine alarak sadeleştiriniz.
- 46 = 4 · 45 diye yaz.
- Ortak çarpanı parantezine al: 45 · (3 + 4 − 2) = 5 · 45.
Cevap: 5 · 45 = 5120
Nasıl sorulurÜslü gösterimlerle bir işlem verilir; sonucu bulman ve her adımda hangi kuralı kullandığını yazman istenir. Bazen hatalı bir çözüm verilip hatayı bulman beklenir.
TuzakToplamada üsleri toplamak, 2−3 sonucunu −8 sanmak, −24 ile (−2)4 sonucunu aynı yazmak.
Tam puan içinHer adımın yanına kuralı yaz, sonucu sade biçimde ver.
?Soru çöz işlem kuralları
(3−2 · 35) ÷ 34 işleminin sonucu kaçtır?
⇄Bilgi eşleştirme ifade → değer
Yazılı sorusuBir öğrenci 210 + 210 = 410 yazmıştır. Öğrencinin hatasını açıklayınız ve işlemin doğru sonucunu üslü gösterim kurallarıyla bulunuz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: Öğrenci toplama işleminde tabanları toplayıp üssü korumuştur; oysa toplamada tabanlar ya da üsler toplanmaz. 210 + 210, iki tane 210'un toplamıdır: 2 · 210. Tabanları aynı üslü gösterimler çarpılırken üsler toplandığı için 21 · 210 = 211 olur. 410 = 220 olduğundan öğrencinin sonucu doğru sonucun 29 katıdır.
- Hatanın toplamada tabanları toplamak olduğunu açıklamak — 3 puan
- İfadeyi 2 · 210 biçiminde yazmak — 3 puan
- Çarpma kuralıyla 211 sonucuna ulaşmak — 4 puan