Denklem ve eşitsizlik problemleri: fonksiyonla kurma, grafik kesişimi, mutlak değerli durumlar

İki deponun suyu ne zaman eşitlenir, hangi tarife ne zaman ucuzlar? Problemi iki doğrusal fonksiyonla kuruyor; cevabı cebirle, grafikteki kesişimle ve işaret tablosuyla bulup birbirine doğrulatıyoruz.

5 durak9. sınıf · 1. dönem 2. yazılı (ülke geneli)
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
MODEL · DENKLEM

Denklemi fonksiyonla kurmak: f(x) = g(x)

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Nicelikler ve Değişimler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFonksiyonda bağımlı ve bağımsız değişken nedir, tanım ve görüntü kümesi nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Doğrusal fonksiyonlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Fonksiyon, bir kümedeki her elemanı başka bir kümedeki tek bir elemanla eşleyen kuraldır. Değerini serbestçe seçtiğimiz nicelik bağımsız değişken (x), ona bağlı olarak belirlenen nicelik bağımlı değişkendir (f(x)). Bağımsız değişkenin alabileceği değerler tanım kümesini, fonksiyonun aldığı değerler görüntü kümesini oluşturur.

Fonksiyon ve değişkenler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Birinci dereceden bir bilinmeyenli denklem nedir, doğrusal fonksiyonlarla nasıl kurulur?

Kısa cevap: f(x) = ax + b ve g(x) = cx + d doğrusal fonksiyonlarsa f(x) = g(x) eşitliği birinci dereceden bir bilinmeyenli denklemdir. Terimler bir tarafa toplanınca mx + n = 0 biçimine gelir (m ≠ 0) ve kökü x = −n/m olur. Kök, iki fonksiyonun aynı değeri aldığı x'tir; f(x) = 0'ın kökü ise f'nin sıfırıdır.

Bir spor salonunda iki seçenek var: A paketinde 200 TL üyelik ve ders başına 25 TL, B paketinde üyelik yok ama ders başına 50 TL. Kaç derste iki paket aynı tutar?

Doğrusal fonksiyonlar sayfasında bir durumu fonksiyonla anlatmayı öğrendik. A paketinin x derslik ücreti f(x) = 200 + 25x, B paketininki g(x) = 50x olur. “İki paket aynı tutar” cümlesi matematik diline f(x) = g(x) diye çevrilir. Bu eşitliğe birinci dereceden bir bilinmeyenli denklem denir.

Denklemi çözmek

Denklemin iki tarafına aynı işlem yapılırsa eşitlik bozulmaz. Bilinmeyenli terimleri bir tarafa, sabitleri öbür tarafa topla: 200 + 25x = 50x ⇒ 200 = 25x ⇒ x = 8. Denklemi sağlayan değere denklemin kökü, kökün oluşturduğu kümeye çözüm kümesi denir; burada çözüm kümesi {8}'dir. Sonucu bağlama döndürmeyi unutma: 8 derste iki paket de 400 TL tutar.

Genel biçim

f(x) = ax + b ve g(x) = cx + d için f(x) = g(x) denklemi düzenlenince (a − c)x + (b − d) = 0 olur. m = a − c, n = b − d dersen mx + n = 0 ve m ≠ 0 iken kök x = −n/m bulunur. Özel olarak g(x) = 0 ise denklem f(x) = 0'a dönüşür; kökü f'nin sıfırıdır. Doğrusal fonksiyonlar sayfasında sıfır bulurken aslında bu denklemi çözüyordun.

Sözel ifadeden denkleme
Sözel ifadeMatematik dili
İki paket aynı tutarf(x) = g(x)
Paket A 500 TL tutarf(x) = 500
Bakiye sıfırlanırf(x) = 0
A, B'den 100 TL fazla tutarf(x) = g(x) + 100

m = 0 olursa ne olur? Eğimleri eşit iki doğru ya hiç kesişmez ya da çakışır. Bu durumda denklem ya hiçbir x için sağlanmaz ya da her x için sağlanır. Eğimi eşit iki tarife hiçbir zaman eşitlenmez, sabit terimleri de eşit değilse.

Çözümlü örnek

Spor salonu örneğinde A paketi kaç derste 500 TL tutar?

  1. Denklemi kur: 200 + 25x = 500.
  2. Çöz: 25x = 300 ⇒ x = 12.

Cevap: 12 ders

Akılda kalsın: “Eşit olur, aynı tutar” → f(x) = g(x). mx + n = 0'ın kökü −n/m. Kökü bağlama döndürüp birimiyle yorumla.
Yazılıda

Nasıl sorulurGerçek yaşamdan iki durum verilir; durumları fonksiyonla ifade etmen, “eşit olma” anını veren denklemi kurup çözmen ve sonucu bağlamda yorumlaman istenir.

TuzakSabit ücreti yanlış fonksiyona yazmak, terimi karşıya geçirirken işaretini değiştirmeyi unutmak.

Tam puan içinİki fonksiyonu ayrı yaz, denklemi göster, kökü yerine koyarak doğrula.

?Soru çöz kök

f(x) = 3x − 7 ve g(x) = x + 5 olduğuna göre f(x) = g(x) denkleminin kökü kaçtır?

✓ B. 3x − 7 = x + 5 ⇒ 2x = 12 ⇒ x = 6. A x'leri toplayıp 4x = 12 yazıyor; C sabitleri karşıya geçirirken işaret hatası yapıp 2x = −2 buluyor; D 2x = 12'de 2'ye bölmeyi unutuyor.

▭Boşluk doldurma

f(x) = 4x − 10 ve g(x) = x + 2 olsun. f(x) = g(x) denkleminin kökü x = olur ve bu x'te iki fonksiyonun ortak değeri bulunur. f(x) = 0 denkleminin kökü ise f'nin olarak adlandırılır.

462,5sıfırıeğimi
Yazılı sorusuBir fotoğrafçı A, düğün çekimi için 2000 TL sabit ücret ve saat başına 300 TL; fotoğrafçı B ise sabit ücret almadan saat başına 700 TL istiyor. a) İki fotoğrafçının ücretini çekim süresine (saat) bağlı fonksiyonlarla ifade ediniz. b) Kaç saatlik çekimde iki fotoğrafçının ücretinin eşit olduğunu bulunuz. c) Sonucu bağlamda yorumlayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) x saatlik çekim için A'nın ücreti f(x) = 2000 + 300x, B'nin ücreti g(x) = 700x TL'dir. b) f(x) = g(x) ⇒ 2000 + 300x = 700x ⇒ 2000 = 400x ⇒ x = 5. c) 5 saatlik çekimde iki fotoğrafçı da 3500 TL ister (f(5) = 2000 + 1500 = 3500, g(5) = 3500). Denetim iki fonksiyonun bu x'te aynı değeri verdiğini gösterir.

  • a) İki fonksiyonu doğru yazmak — 3 puan
  • b) Denklemi kurup x = 5 bulmak — 4 puan
  • c) 3500 TL ile yorumlayıp doğrulamak — 3 puan

Denklemi fonksiyonla kurmak

Cevabın nasıldı?
GRAFİK · KESİŞİM

Grafikle çözüm: kesişim noktası ne söyler?

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Nicelikler ve Değişimler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBirinci dereceden bir bilinmeyenli denklem nedir, doğrusal fonksiyonlarla nasıl kurulur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

f(x) = ax + b ve g(x) = cx + d doğrusal fonksiyonlarsa f(x) = g(x) eşitliği birinci dereceden bir bilinmeyenli denklemdir. Terimler bir tarafa toplanınca mx + n = 0 biçimine gelir (m ≠ 0) ve kökü x = −n/m olur. Kök, iki fonksiyonun aynı değeri aldığı x'tir; f(x) = 0'ın kökü ise f'nin sıfırıdır.

Denklemi fonksiyonla kurmak

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Denklemin çözümü grafikte nasıl görülür, iki doğrunun kesişimi ne anlama gelir?

Kısa cevap: f(x) = g(x) denkleminin kökü, f ve g grafiklerinin kesiştiği noktanın apsisidir (x koordinatı); kesişim noktasının ordinatı ise o andaki ortak değerdir. f(x) = 0'ın kökü, f'nin x eksenini kestiği noktanın apsisidir. Grafik, kesişimden önce ve sonra hangi fonksiyonun daha büyük olduğunu da gösterir.

Haritada iki yolun kesiştiği kavşak, iki yolun da üzerinde olan tek noktadır. İki fonksiyonun grafiğinin kesiştiği nokta da iki kuralı birden sağlayan noktadır.

Denklemi fonksiyonla kurmak konusunda spor salonu paketlerini cebirle karşılaştırdık. Aynı soruyu grafikle de çözebilirsin. f(x) = 200 + 25x ve g(x) = 50x doğrularını aynı koordinat sisteminde çiz. İki doğrunun ortak noktası (8, 400)'dür. Bu noktanın apsisi denklemin kökü, ordinatı ortak ücrettir.

Kesişimin solunda altın doğru altta (B ucuz), sağında koyu doğru altta (A ucuz).Görsel: Sınav Defteri

Grafik daha fazlasını söyler

Kesişimden önce g'nin grafiği f'ninkinin altındadır; 8'den az derste B paketi daha ucuzdur. Kesişimden sonra durum tersine döner. Böylece tek bir grafikten hem denklemin hem de “hangisi daha ucuz?” eşitsizliğinin cevabını okursun. f(x) = 0 denkleminin kökü ise f'nin x eksenini kestiği noktadır; orada fonksiyonun değeri sıfırdır.

Grafikle çözüm hızlı ve görseldir ama okuma hatasına açıktır. Kesişim tam sayıya denk gelmezse grafikten yalnız yaklaşık değer okunur. Bu yüzden grafikle bulduğun kökü cebirle doğrula. Cebir kesin sonucu, grafik sonucun anlamını verir.

Grafikte neye bakılır?
SoruGrafikte karşılığı
f(x) = g(x)'in kökükesişim noktasının apsisi
Ortak değerkesişim noktasının ordinatı
f(x) = 0'ın köküf'nin x eksenini kestiği nokta
f(x) < g(x) olan x'lerf'nin g'nin altında kaldığı bölge
Akılda kalsın: Kesişim noktası (kök, ortak değer). Grafikle bul, cebirle doğrula; kesişimin iki yanında hangi doğrunun altta kaldığına bak.
Yazılıda

Nasıl sorulurİki doğrusal fonksiyonun grafiği verilir; f(x) = g(x) denkleminin kökünü grafikten okuman, cebirle doğrulaman ve hangi aralıkta hangi fonksiyonun daha büyük olduğunu yorumlaman istenir.

TuzakKesişim noktasının ordinatını kök diye yazmak, kesişimin solunu ve sağını karıştırmak.

Tam puan içinKesişim noktasını (x, y) diye yaz, kökün x olduğunu belirt, cebirsel doğrulamayı göster.

?Soru çöz kesişim

Doğrusal f ve g fonksiyonlarının grafikleri (3, 7) noktasında kesişiyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?

✓ D. Kesişim noktasının apsisi (3) denklemin kökü, ordinatı (7) ortak değerdir: f(3) = g(3) = 7. A ve C apsis ile ordinatı karıştırıyor; B kesişim noktasını x eksenini kesme noktası sanıyor, oysa orada değer 0 değil 7'dir.

⇄Bilgi eşleştirme soru → grafikte

257xyfg
Yazılı sorusuŞekilde f(x) = 2x + 1 ve g(x) = −x + 7 fonksiyonlarının grafikleri verilmiştir. a) f(x) = g(x) denkleminin kökünü grafikten okuyunuz ve cebirsel olarak doğrulayınız. b) f(x) ≥ g(x) eşitsizliğinin çözüm aralığını grafikten yararlanarak yazınız ve nasıl karar verdiğinizi açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Grafikler (2, 5) noktasında kesişiyor; kök x = 2'dir. Cebirsel doğrulama: 2x + 1 = −x + 7 ⇒ 3x = 6 ⇒ x = 2; f(2) = 5 ve g(2) = 5. b) f(x) ≥ g(x), f'nin grafiğinin g'ninkinin üstünde ya da onunla aynı noktada olduğu x'leri ister. Kesişimin sağında f yukarıda kalır; x = 2'de ikisi eşittir. Çözüm aralığı [2, ∞) olur.

  • a) Kökü grafikten okuyup cebirle doğrulamak — 4 puan
  • b) [2, ∞) aralığı — 3 puan
  • b) “f'nin üstte kaldığı bölge” ölçütünü ve eşitliğin dahil olmasını açıklamak — 3 puan

Grafikle çözüm: kesişim noktası

Cevabın nasıldı?
YÖNTEM · EŞİTSİZLİK

Doğrusal eşitsizlikler: cebir, grafik ve işaret tablosu

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Nicelikler ve Değişimler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDoğrusal fonksiyonda eğim nedir, sıfır ve işaret nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Doğrusal fonksiyonlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

g(x) = mx + n doğrusunun eğimi m'dir; x bir birim artınca g(x)'in ne kadar değiştiğini gösterir. m > 0 ise fonksiyon artan, m < 0 ise azalandır; m ≠ 0 iken bire birdir ve R'de maksimum ya da minimum noktası yoktur. Sıfırı x = −n/m'dir; sıfırın iki yanında işaret değişir.

Eğim, sıfır, işaret, artanlık

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Birinci dereceden bir bilinmeyenli eşitsizlik nasıl çözülür, eşitsizlik ne zaman yön değiştirir?

Kısa cevap: f(x) < g(x), f(x) ≥ g(x) gibi ifadeler birinci dereceden bir bilinmeyenli eşitsizliklerdir ve mx + n < 0 biçimine getirilir. Eşitsizliğin iki tarafına aynı sayı eklenir ya da çıkarılırsa yön değişmez; pozitif sayıyla çarpılıp bölünürse yön korunur, negatif sayıyla çarpılıp bölünürse yön değişir. Çözüm bir aralıktır.

Bir kumbarada 900 TL var ve her hafta 75 TL harcanıyor. “Para 300 TL'nin altına düşmesin” dendiğinde aranan cevap tek bir sayı değil, bir hafta aralığıdır.

Grafikle çözüm konusunda f(x) < g(x)'in cevabını grafikte bir bölge olarak gördük. Aynı cevabı cebirle de bulabilirsin. Kumbara örneğinde kalan para k(x) = 900 − 75x'tir. İstenen 900 − 75x ≥ 300 eşitsizliğidir. Bu bir birinci dereceden bir bilinmeyenli eşitsizliktir.

Yön ne zaman değişir?

Eşitsizlik denklem gibi çözülür; tek fark negatif sayıyla çarpma ve bölmedir. 2 < 5 doğrudur; iki tarafı −1 ile çarparsan −2 ve −5 elde edersin ve artık −2 > −5 olur. Negatif sayıyla çarpınca ya da bölünce eşitsizlik yön değiştirir. Kumbara örneğinde 900'ü karşıya geçir: −75x ≥ −600. −75'e bölünce yön değişir: x ≤ 8. Para ilk 8 hafta boyunca 300 TL'nin altına düşmez.

mx + n işaret tablosu ve çözüm aralıkları (sıfır x₀ = −n/m)
Eşitsizlikm > 0 içinm < 0 için
mx + n > 0(x₀, ∞)(−∞, x₀)
mx + n ≥ 0[x₀, ∞)(−∞, x₀]
mx + n < 0(−∞, x₀)(x₀, ∞)
mx + n ≤ 0(−∞, x₀][x₀, ∞)

İşaret tablosu

Eşitsizliği çözmenin üçüncü yolu işaret tablosudur. Önce fonksiyonun sıfırını bul, sonra sıfırın iki yanındaki işareti yaz. h(x) = 12 − 3x için sıfır 4'tür; eğim negatif olduğu için 4'ün solunda pozitif, sağında negatiftir. Böylece h(x) ≥ 0'ın çözümü (−∞, 4] olur. İşaret tablosu, Doğrusal fonksiyonlar sayfasındaki işaret bilgisinin eşitsizliğe uygulanmasıdır.

Çözümlü örnek · yazılı tarzı

12 − 3x ≥ 0 eşitsizliğini cebirsel olarak çözünüz ve sonucu işaret tablosuyla doğrulayınız.

  1. 12'yi karşıya geçir: −3x ≥ −12.
  2. −3'e böl, yön değişir: x ≤ 4.
  3. Tablo: sıfır 4; eğim −3 < 0 olduğundan solunda +, sağında −.

Cevap: (−∞, 4]

Akılda kalsın: Negatifle çarp ya da böl → yön değişir. Çözüm bir aralıktır; uçta ≤ ve ≥ köşeli, < ve > açık parantezdir.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir sınır içeren gerçek yaşam durumu (bütçe, sınav puanı, sıcaklık) verilir; eşitsizliği kurup çözmen, çözümü aralıkla yazman ve bağlamda yorumlaman istenir. Bazen işaret tablosu ya da grafikle doğrulama da istenir.

TuzakNegatif katsayıya bölerken yönü değiştirmemek, “en az” ve “en çok”u karıştırmak.

Tam puan içinYön değiştirdiğin adımı belirt, bağlamın sınırını (x ≥ 0 gibi) da hesaba kat.

?Soru çöz yön değişimi

5 − 2x > 11 eşitsizliğinin çözüm aralığı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. −2x > 6; −2'ye bölünce yön değişir: x < −3. B −2'ye bölerken yönü değiştirmeyi unutuyor; C işareti kaybedip 6 ÷ 2 = 3 alıyor; D 5'i karşıya geçirirken işaretini çevirmeyip 16'yı −2'ye bölüyor.

↕Sıralama 7 − 4x ≤ 19

7 − 4x ≤ 19 eşitsizliğinin çözüm adımlarını sırala.

  1. Sonuç x ≥ −3 olarak bulunur.
  2. İki taraftan 7 çıkarılır: −4x ≤ 12.
  3. Çözüm aralığı [−3, ∞) diye yazılır.
  4. İki taraf −4'e bölünür; bölen negatif olduğu için yön değişir.
Yazılı sorusuBir öğrencinin 1200 TL harçlığı vardır ve her hafta 150 TL harcamaktadır. Öğrenci, parasının 300 TL'nin altına düşmesini istemiyor. a) Kalan parayı haftaya bağlı bir fonksiyonla ifade ediniz. b) İstenen koşulu eşitsizlik olarak yazıp çözünüz; yön değiştirdiğiniz adımı belirtiniz. c) Sonucu bağlamda yorumlayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) x hafta sonra kalan para k(x) = 1200 − 150x TL'dir. b) Koşul k(x) ≥ 300'dür: 1200 − 150x ≥ 300 ⇒ −150x ≥ −900. İki tarafı −150'ye bölerken bölen negatif olduğu için eşitsizlik yön değiştirir: x ≤ 6. Hafta sayısı negatif olamayacağı için 0 ≤ x ≤ 6. c) Öğrenci 6 hafta boyunca harcama yapabilir; 6. haftanın sonunda tam 300 TL'si kalır, 7. haftada para 300 TL'nin altına düşer.

  • a) k(x) = 1200 − 150x — 2 puan
  • b) Eşitsizliği kurup yön değişimini belirterek x ≤ 6 bulmak — 5 puan
  • c) Bağlam sınırı (x ≥ 0) ve yorum — 3 puan

Doğrusal eşitsizlikler ve işaret tablosu

Cevabın nasıldı?
PROBLEM · MODEL

Problem çözme: modeli kur, çöz, doğrula, sınırını gör

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Nicelikler ve Değişimler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBirinci dereceden bir bilinmeyenli eşitsizlik nasıl çözülür, eşitsizlik ne zaman yön değiştirir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

f(x) < g(x), f(x) ≥ g(x) gibi ifadeler birinci dereceden bir bilinmeyenli eşitsizliklerdir ve mx + n < 0 biçimine getirilir. Eşitsizliğin iki tarafına aynı sayı eklenir ya da çıkarılırsa yön değişmez; pozitif sayıyla çarpılıp bölünürse yön korunur, negatif sayıyla çarpılıp bölünürse yön değişir. Çözüm bir aralıktır.

Doğrusal eşitsizlikler ve işaret tablosu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Doğrusal fonksiyonlarla denklem ve eşitsizlik problemleri hangi adımlarla çözülür?

Kısa cevap: Doğrusal problem dört adımda çözülür: verilen ve istenenler belirlenir, durumlar doğrusal fonksiyonlarla modellenir, soru denklem ya da eşitsizliğe çevrilip çözülür, sonuç yerine konarak doğrulanır ve bağlamda yorumlanır. Model yalnız bağlamın izin verdiği aralıkta geçerlidir; tam sayı gereken durumlarda sonuç ona göre yuvarlanır.

Pistte Ali, Berk'ten 60 metre önde koşmaya başlıyor. Ali saniyede 3, Berk 5 metre koşuyor. Berk, Ali'ye ne zaman yetişir?

Önceki konularda denklem ve eşitsizliği cebir, grafik ve işaret tablosuyla çözdük. Gerçek bir problemde zor olan çoğu zaman çözüm değil, modeli kurmaktır. Bu yüzden düzenli bir yol izlemek işini kolaylaştırır.

Doğrusal problem çözme adımları (koşu örneği)
AdımNe yapılır?Koşu örneğinde
1. AnlaVerilen, istenen, değişkent: saniye; Ali 60 m önde, 3 m/s; Berk 5 m/s
2. ModelleFonksiyonları yaza(t) = 60 + 3t, b(t) = 5t
3. ÇözDenklem ya da eşitsizlik5t = 60 + 3t ⇒ t = 30
4. Doğrula ve yorumlaYerine koy, bağlama döna(30) = b(30) = 150 m; 30. saniyede yetişir

Eşitsizlik de aynı modelden çıkar

“Berk ne zaman öndedir?” sorusu aynı modelle eşitsizliğe çevrilir: 5t > 60 + 3t ⇒ 2t > 60 ⇒ t > 30. Yani 30. saniyeden sonra Berk öndedir. Denklem “eşitlenme anını”, eşitsizlik “o andan önceki ya da sonraki durumu” verir.

Modelin sınırları

Bir model her x için geçerli değildir. Pist 400 metreyse Berk'in konumu 5t ≤ 400 olmalıdır; model en çok t = 80 saniyeye kadar anlamlıdır. Ders, kişi, ay gibi sayılabilen niceliklerde sonuç tam sayı olmalıdır. Örneğin bir eşitsizliğin çözümü x > 8 çıkarsa ve x defter sayısıysa cevap “en az 9 defter” olur. Sonucu bağlama döndürmeden bırakmak puan kaybettirir.

Çözümlü örnek

A kırtasiyesinde defter 30 TL ve kargo 40 TL; B kırtasiyesinde defter 35 TL ve kargo yok. A'nın daha ucuz olması için en az kaç defter alınmalıdır?

  1. Model: A(x) = 30x + 40, B(x) = 35x.
  2. Eşitsizlik: 30x + 40 < 35x ⇒ 40 < 5x ⇒ x > 8.
  3. Defter sayısı tam sayı: 8'den büyük en küçük tam sayı 9.

Cevap: en az 9 defter

Akılda kalsın: Anla → modelle → çöz → doğrula ve yorumla. Modelin geçerli olduğu aralığı ve tam sayı gereğini unutma.
Yazılıda

Nasıl sorulurİki kişinin, iki tarifenin ya da iki birikimin karşılaştırıldığı bir problem verilir; fonksiyonları kurman, eşitlenme anını ve “geçme” durumunu bulman, sonucu yorumlaman istenir.

TuzakX > 8'i “8 defter” diye yanıtlamak, eşitlenme anını geçme anı sanmak, modelin geçerlilik sınırını atlamak.

Tam puan içinDört adımı ayrı ayrı göster, sonucu birimiyle ve tam sayı gereğine göre ver.

?Soru çöz tam sayı çözüm

Bir sinema salonunda tek bilet 120 TL'dir. Yıllık kart 600 TL'dir ve kartla her film 60 TL'dir. Kart almanın daha ucuz olması için yılda en az kaç film izlenmelidir?

✓ C. 600 + 60x < 120x ⇒ 600 < 60x ⇒ x > 10; 10'dan büyük en küçük tam sayı 11'dir. A kart ücretini 120'ye bölüyor; B eşitlik anını (iki seçenek aynı tutar) cevap sanıyor; D ilk denetimi atlayıp bir fazlasını alıyor.

▭Boşluk doldurma

Koşu örneğinde Berk, Ali'ye saniye sonra yetişir; o anda ikisi de başlangıçtan metre uzaktadır. “Berk ne zaman öndedir?” sorusu bir ile cevaplanır.

3015090eşitsizlikdenklem
Yazılı sorusuEce 1500 TL birikimle başlayıp her ay 250 TL, Mert ise 3000 TL birikimle başlayıp her ay 100 TL biriktiriyor. a) İkisinin birikimini aya bağlı fonksiyonlarla ifade ediniz. b) Birikimlerin eşit olduğu ayı ve o andaki birikimi bulunuz. c) Ece'nin birikimi hangi aydan itibaren Mert'inkinden fazladır? Eşitsizlik kurarak bulunuz ve sonucu yorumlayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) x ay sonra Ece'nin birikimi e(x) = 1500 + 250x, Mert'in birikimi m(x) = 3000 + 100x TL'dir. b) 1500 + 250x = 3000 + 100x ⇒ 150x = 1500 ⇒ x = 10. 10. ayın sonunda ikisinin de 4000 TL'si olur (e(10) = m(10) = 4000). c) 1500 + 250x > 3000 + 100x ⇒ 150x > 1500 ⇒ x > 10. Ay sayısı tam sayı olduğundan Ece'nin birikimi 11. ayın sonundan itibaren Mert'inkinden fazladır.

  • a) İki fonksiyon — 2 puan
  • b) x = 10 ve 4000 TL, doğrulama — 4 puan
  • c) Eşitsizlik, x > 10 ve “11. ay” yorumu — 4 puan

Problem çözme ve modelin sınırları

Cevabın nasıldı?
YÖNTEM · MUTLAK DEĞER

Mutlak değerli denklem ve eşitsizlikler: V ile yatay doğru

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Nicelikler ve Değişimler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlam(x) = ±|ax ± b| ± c fonksiyonunun grafiği, köşesi ve sıfırları nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Mutlak değer fonksiyonu). Önce kendin cevapla, sonra aç.

m(x) = |ax + b| + c grafiği |ax + b|'nin y ekseni boyunca c birim ötelenmesidir; köşe (−b/a, c) olur ve bu nokta minimum noktasıdır. Mutlak değerin önünde eksi varsa grafik x eksenine göre yansır, V ters döner ve köşe maksimum noktası olur. Sıfırlar, |ax + b| = −c (ya da c) eşitliğinden ya da grafiğin x eksenini kestiği yerden bulunur.

m(x) = ±|ax ± b| ± c

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

|f(x)| = k ve |f(x)| ≤ k türündeki denklem ve eşitsizlikler nasıl çözülür?

Kısa cevap: |f(x)| = k (k > 0) denklemi f(x) = k ya da f(x) = −k diye iki duruma ayrılır. |f(x)| ≤ k ise −k ≤ f(x) ≤ k, |f(x)| > k ise f(x) < −k ya da f(x) > k olur. Grafikte |f(x)|'in V'si ile y = k yatay doğrusu karşılaştırılır. k negatifse |f(x)| = k'nin çözümü yoktur. |f(x)| = g(x) türünde parçalı gösterim kullanılır.

Bir odanın termostatı 22 °C'ye ayarlı. Sıcaklık bu değerden 1,5 dereceden fazla saparsa klima çalışıyor. Klimanın çalıştığı sıcaklıklar bir mutlak değerli eşitsizlikle bulunur.

Mutlak değer fonksiyonu sayfasında |ax + b| ± c grafiklerini çizdik; Gerçek sayı aralıkları sayfasında da |x − a| ≤ r ile aralık yazdık. Şimdi bu iki bilgiyi birleştirip mutlak değerli denklem ve eşitsizlikleri çözüyoruz.

Denklem: iki durum

|2x − 5| = 3 ise 2x − 5'in sıfıra uzaklığı 3'tür; 2x − 5 ya 3 ya da −3'tür. Birinci durumda x = 4, ikincide x = 1 bulunur. Grafikte bu, V biçimli y = |2x − 5| ile y = 3 doğrusunun iki kesişim noktasıdır. k = 0 ise tek çözüm vardır (köşe). k negatifse çözüm kümesi boştur, çünkü mutlak değer negatif olamaz.

V'nin y = 3 doğrusunun altında ya da üzerinde kaldığı x'ler |2x − 5| ≤ 3'ün çözümüdür.Görsel: Sınav Defteri

Eşitsizlik: arası mı, dışı mı?

|2x − 5| ≤ 3 ise V, y = 3 doğrusunun altındadır; bu iki kesişim noktasının arasıdır: −3 ≤ 2x − 5 ≤ 3 ⇒ 1 ≤ x ≤ 4. |2x − 5| > 3 ise V doğrunun üstündedir; bu, kesişimlerin dışıdır: x < 1 ya da x > 4. Termostat örneğinde |x − 22| > 1,5 olduğundan klima x < 20,5 ya da x > 23,5 iken çalışır.

Sağ taraf da fonksiyonsa

|x − 2| = x gibi bir denklemde sağ taraf sabit değildir. Bu durumda mutlak değeri parçalı gösterimle aç. x ≥ 2 iken x − 2 = x olur ve hiçbir x bunu sağlamaz. x < 2 iken 2 − x = x olur ve x = 1 bulunur; 1 < 2 olduğu için kabul edilir. Denetim: |1 − 2| = 1. Bulunan kökün kendi parçasının aralığında olup olmadığını mutlaka denetle.

Akılda kalsın: = k: iki durum; ≤ k: arası; > k: dışı. k < 0 ise |f(x)| = k'nin çözümü yok. Sağ taraf fonksiyonsa parçalı aç, kökü aralığıyla denetle.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir hedef değer ve izin verilen sapma verilir; durumu mutlak değerli eşitsizlikle yazıp çözmen, çözümü aralıkla ve grafikle göstermen istenir. Bazen |f(x)| = g(x) türünde bir denklemi parçalı gösterimle çözmen beklenir.

Tuzak|f(x)| > k'nin çözümünü tek aralık yazmak, |f(x)| = −2'ye çözüm aramak, parçalı çözümde aralık dışındaki kökü kabul etmek.

Tam puan içinİki durumu ayrı yaz, sonucu aralıkla ver, bir değerle denetle.

?Soru çöz mutlak değerli eşitsizlik

|x + 1| < 4 eşitsizliğinin çözüm aralığı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. −4 < x + 1 < 4; her taraftan 1 çıkar: −5 < x < 3. B 1'i çıkarmak yerine ekliyor; C “küçüktür”ü “büyüktür” gibi dış bölge olarak çözüyor; D katı eşitsizlikte uçları dahil ediyor.

⇄Bilgi eşleştirme ifade → çözüm

−1132xy
Yazılı sorusuŞekilde y = |x − 1| fonksiyonunun grafiği ile y = 2 doğrusu verilmiştir. a) |x − 1| = 2 denkleminin çözüm kümesini grafikten okuyunuz ve cebirsel olarak doğrulayınız. b) |x − 1| ≤ 2 ve |x − 1| > 2 eşitsizliklerinin çözümlerini aralık olarak yazınız. Hangi bölgeye neden baktığınızı açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) V ile y = 2 doğrusu x = −1 ve x = 3'te kesişiyor; çözüm kümesi {−1, 3}'tür. Cebirsel: x − 1 = 2 ⇒ x = 3; x − 1 = −2 ⇒ x = −1. b) |x − 1| ≤ 2 için V'nin doğrunun altında ya da üzerinde kaldığı x'lere bakarım; bu iki kesişimin arasıdır: [−1, 3]. |x − 1| > 2 için V'nin doğrunun üstünde kaldığı x'lere bakarım; bu kesişimlerin dışıdır: (−∞, −1) ∪ (3, ∞). Uçlar ilkinde dahil, ikincisinde hariçtir.

  • a) Çözüm kümesi ve iki durumla cebirsel doğrulama — 4 puan
  • b) [−1, 3] — 2 puan
  • b) (−∞, −1) ∪ (3, ∞) ve “alt/üst bölge” gerekçesi — 4 puan

Mutlak değerli denklem ve eşitsizlikler

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Temel Matematik serisindeki Denklemler ve eşitsizlikler sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

|3x + 6| fonksiyonunun x < −2 aralığındaki kuralı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. 3x + 6'nın sıfırı −2'dir; x < −2 iken 3x + 6 negatif olduğundan mutlak değer işareti çevirir: −(3x + 6) = −3x − 6. B, x ≥ −2 parçasının kuralıdır; C parantezi açarken yalnız ilk terimin işaretini çeviriyor; D yalnız ikinci terimin işaretini çeviriyor.Kaynak: Mutlak değer fonksiyonu · |h(x)|: doğrusal fonksiyonun mutlak değeri

?Soru 2

n(x) = |x| fonksiyonu için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Uzaklık en az 0 olur ve bu değer x = 0'da alınır. A negatif görüntüleri de sayıyor, oysa görüntü kümesi [0, ∞)'dur; B yalnız sağ yarıya bakıyor, sol yarıda fonksiyon azalandır; D yanlış, çünkü |−4| = |4| = 4.Kaynak: Mutlak değer fonksiyonu · n(x) = |x| ve grafiği

?Soru 3

“Bazı tam sayılar negatiftir.” önermesinin değili aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. ∃ yerine ∀ gelir, hüküm “negatiftir” de “negatif değildir” (sıfır ya da pozitif) olur. A niceleyiciyi değiştirmiyor; B niceleyiciyi değiştirip hükmü bırakıyor; D başka bir önerme kuruyor, değil değildir.Kaynak: Sayı kümelerinin özellikleri ve özdeşlikler · Önerme, niceleyiciler, bağlaçlar

?Soru 4

m(x) = |x + 4| − 1 fonksiyonunun görüntü kümesi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Köşe (−4, −1) ve V yukarı açılıyor; fonksiyonun en küçük değeri −1'dir, görüntü kümesi [−1, ∞) olur. A köşenin x koordinatını görüntü sanıyor; C V'yi aşağı açılıyor sanıyor; D dıştaki sabitin işaretini kaybediyor.Kaynak: Mutlak değer fonksiyonu · Nitel özellik tablosu ve model

?Soru 5

Bir fotokopi merkezi sabit 5 TL ücret ve sayfa başına 2 TL alıyor. Ödenen ücret ile çekilen sayfa sayısı arasındaki ilişkide bağımlı değişken hangisidir?

✓ B. Sayfa sayısını müşteri seçer, ücret ona göre belirlenir; bu yüzden ücret bağımlıdır. A bağımsız değişkendir; C ve D değişken değil, kuraldaki sabit sayılardır (f(x) = 5 + 2x).Kaynak: Doğrusal fonksiyonlar · Fonksiyon ve değişkenler

?Soru 6

a ve b gerçek sayılardır. Aşağıdakilerden hangisi her a ve b için doğrudur?

✓ B. Çarpmanın çıkarma üzerine dağılma özelliğidir. A çıkarmada değişme özelliği varsayıyor (5 − 2 ≠ 2 − 5); C bölmede değişme varsayıyor (6 ÷ 3 ≠ 3 ÷ 6); D çıkarmada birleşme varsayıyor, oysa iki taraf arasında 6 fark vardır.Kaynak: Sayı kümelerinin özellikleri ve özdeşlikler · İşlem özellikleri

?Soru 7

x2 − 10x + 25 ifadesinin özdeşi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. a = x, b = 5 için (x − 5)² = x² − 2 · 5 · x + 25 = x² − 10x + 25. B ortadaki terimin işaretini (+10x) gözden kaçırıyor; C iki kare farkıyla karıştırıyor (x² − 25 verir); D 25'i karesi alınmış hâliyle b sanıyor.Kaynak: Sayı kümelerinin özellikleri ve özdeşlikler · Özdeşlikler ve alan modeli

?Soru 8

f(x) = x fonksiyonu için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Farklı x değerleri farklı f(x) değerleri verir; her yatay doğru grafiği tek noktada keser. A orijini en küçük değer sanıyor, oysa f(−5) = −5 daha küçüktür; B işareti ters yazıyor; C artanı azalanla karıştırıyor.Kaynak: Doğrusal fonksiyonlar · Doğrusal referans fonksiyon

?Soru 9

m(x) = −|x − 3| + 5 fonksiyonu için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. İçi sıfırlayan x = 3, dıştaki sabit 5; köşe (3, 5). Önde eksi olduğu için V aşağı açılır ve köşe maksimum noktasıdır. A yönü ters okuyor; B köşenin x koordinatını işaretiyle (−3) alıyor; C aşağı açılan grafiğin görüntüsünü yukarıya doğru yazıyor, doğrusu (−∞, 5].Kaynak: Mutlak değer fonksiyonu · m(x) = ±|ax ± b| ± c

?Soru 10

h(x) = −2x + 8 fonksiyonu için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Sıfır: −2x + 8 = 0 ⇒ x = 4. Eğim negatif olduğu için fonksiyon azalandır; sıfırın sağında negatiftir. A eğimin işaretini gözden kaçırıyor; B denklemde işareti yanlış taşıyor; D eğimi sabit terimle karıştırıyor.Kaynak: Doğrusal fonksiyonlar · Eğim, sıfır, işaret, artanlık
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Matematik soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →