Olasılığın dili: deney, çıktı, örnek uzay, olay ve tümleyen
MEB 9. sınıf · 7. Tema: Veriden Olasılığa · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaÖnerme nedir, her ve bazı niceleyicileri ile ve-veya bağlaçlarının değili nasıl yazılır?Bağlantılı konudan (Sayı kümelerinin özellikleri ve özdeşlikler). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Önerme, kesin olarak doğru ya da yanlış olan hüküm cümlesidir. Bir önermenin hükmü tersine çevrilince değili elde edilir. Her (∀) ve bazı (∃, en az bir) niceleyicilerdir; ve (∧), veya (∨), ya da, ise (⇒), ancak ve ancak (⇔) bağlaçlardır. Değil alırken ∀ ile ∃ yer değiştirir; “ve” “veya” olur ve önermenin parçaları da değillenir.
Önerme, niceleyiciler, bağlaçlar
✎Konu anlatımı
Olasılıkta deney, çıktı, örnek uzay ve olay nedir, birden çok olay içeren deney ne demektir?
Kısa cevap: Sonucu önceden kesin bilinmeyen işleme deney, deneyin her olası sonucuna çıktı, bütün çıktıların kümesine örnek uzay (olası tüm çıktılar) denir. Örnek uzayın bir alt kümesi olaydır. Bir olayın olasılığı 0 ile 1 arasındadır; olayın gerçekleşmemesi tümleyen olaydır ve P(A′) = 1 − P(A) olur.Hafta sonu için hava tahmini "%30 yağmur" diyorsa, yağmur yağmama olasılığı da kendiliğinden belli olur: %70.
Olasılık, belirsiz durumları sayılarla anlatır. Hilesiz bir sayı küpü (zar) atmak bir deneydir: sonucu önceden bilemezsin. Üst yüze gelebilecek 1, 2, 3, 4, 5, 6 sayılarının her biri bir çıktıdır. Bütün çıktıların kümesi {1, 2, 3, 4, 5, 6} örnek uzaydır (olası tüm çıktılar). "Çift sayı gelmesi" gibi çıktılardan oluşan bir alt küme ise bir olaydır: {2, 4, 6}.
| Kavram | Anlamı | Örnek |
|---|---|---|
| Deney | sonucu kesin olmayan işlem | sayı küpünü atmak |
| Çıktı | deneyin bir sonucu | 4 gelmesi |
| Örnek uzay | bütün çıktılar | {1, 2, 3, 4, 5, 6} |
| Olay | örnek uzayın alt kümesi | asal gelme: {2, 3, 5} |
| Tümleyen olay | olayın gerçekleşmemesi | asal gelmeme: {1, 4, 6} |
0 ile 1 arası ve tümleyen
Bir olayın olasılığı 0 ile 1 arasında bir sayıdır. Hiç gerçekleşmeyen olayın (7 gelmesi) olasılığı 0, kesin gerçekleşen olayın (6'dan küçük ya da 6'ya eşit gelmesi) olasılığı 1'dir. Bir olay ile tümleyeni birlikte bütün örnek uzayı oluşturur; bu yüzden P(A) + P(A′) = 1 olur. Torbadaki 10 toptan 4'ü kırmızıysa kırmızı olmama olasılığı 1 − 4/10 = 6/10'dur.
Birden çok olay içeren deneyler
Günlük kararlar çoğu zaman tek bir seçimden oluşmaz. "Okula servisle gidip kantinden simit almak" iki ayrı seçimi birlikte içerir. Bir sayı küpü ile bir madenî paranın birlikte atılması, iki sayı küpünün atılması ya da üç kez peş peşe bir seçim yapılması da böyledir. Bu deneylerde çıktı, her seçimin sonucundan oluşan bir sıralı ikili ya da üçlüdür: (5, yazı) gibi.
Nasıl sorulurBir deney verilir; örnek uzayı ve bir olayın çıktılarını yazman, olayın tümleyenini ve olasılığını bulman, deneyin bir mi yoksa birden çok olay mı içerdiğini gerekçelendirmen istenir.
TuzakOlayı tek bir çıktı sanmak, tümleyende olasılığı 1'den çıkarmayı unutmak.
Tam puan içinÖrnek uzayı küme gösterimiyle eksiksiz yaz, olayın çıktılarını ayrıca listele.
?Soru çöz tümleyen
Bir torbada renkleri dışında özdeş 4 kırmızı ve 6 beyaz top vardır. Torbadan rastgele çekilen bir topun kırmızı olmama olasılığı kaçtır?
⇄Bilgi eşleştirme kavram → örnek
Yazılı sorusuHilesiz bir sayı küpü atılıyor ve A, "üst yüze asal sayı gelmesi" olayı olarak tanımlanıyor. a) Örnek uzayı ve A olayının çıktılarını yazınız. b) P(A) ve A′ olayının olasılığını bulunuz. c) "Sayı küpü ile bir madenî paranın birlikte atılıp 5 ve yazı gelmesi" deneyinin neden birden çok olay içerdiğini açıklayınız ve bu deneyin bir çıktısını yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: a) Örnek uzay {1, 2, 3, 4, 5, 6}; A = {2, 3, 5}. b) P(A) = 3/6 = 1/2. A′ = {1, 4, 6} olduğundan P(A′) = 1 − 1/2 = 1/2. c) Deneyde iki ayrı işlem birlikte yapılır: sayı küpünün atılması ve paranın atılması; "5 gelmesi" ve "yazı gelmesi" iki ayrı olaydır ve ikisi birlikte istenmektedir. Bu deneyin bir çıktısı (5, yazı) sıralı ikilisidir.
- a) Örnek uzay ve A'nın çıktıları — 3 puan
- b) 1/2 ve tümleyenle 1/2 — 3 puan
- c) İki işlemi/olayı belirtip sıralı ikili çıktı yazmak — 4 puan
Deney, çıktı, örnek uzay, olay