Deneysel ve teorik olasılık: göreli sıklık, örnek uzay, ayrık olaylar

Bir zarı on kez atınca 6 hiç gelmeyebilir; bin kez atınca neden altıda bire yaklaşır? Olasılığı önce deneyle tahmin ediyor, sonra örnek uzayı listeleyip teorik olarak hesaplıyor ve ikisini karşılaştırıyoruz.

5 durak9. sınıf · 2. dönem
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · OLASILIK

Olasılığın dili: deney, çıktı, örnek uzay, olay ve tümleyen

MEB 9. sınıf · 7. Tema: Veriden Olasılığa · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÖnerme nedir, her ve bazı niceleyicileri ile ve-veya bağlaçlarının değili nasıl yazılır?Bağlantılı konudan (Sayı kümelerinin özellikleri ve özdeşlikler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Önerme, kesin olarak doğru ya da yanlış olan hüküm cümlesidir. Bir önermenin hükmü tersine çevrilince değili elde edilir. Her (∀) ve bazı (∃, en az bir) niceleyicilerdir; ve (∧), veya (∨), ya da, ise (⇒), ancak ve ancak (⇔) bağlaçlardır. Değil alırken ∀ ile ∃ yer değiştirir; “ve” “veya” olur ve önermenin parçaları da değillenir.

Önerme, niceleyiciler, bağlaçlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Olasılıkta deney, çıktı, örnek uzay ve olay nedir, birden çok olay içeren deney ne demektir?

Kısa cevap: Sonucu önceden kesin bilinmeyen işleme deney, deneyin her olası sonucuna çıktı, bütün çıktıların kümesine örnek uzay (olası tüm çıktılar) denir. Örnek uzayın bir alt kümesi olaydır. Bir olayın olasılığı 0 ile 1 arasındadır; olayın gerçekleşmemesi tümleyen olaydır ve P(A′) = 1 − P(A) olur.

Hafta sonu için hava tahmini "%30 yağmur" diyorsa, yağmur yağmama olasılığı da kendiliğinden belli olur: %70.

Olasılık, belirsiz durumları sayılarla anlatır. Hilesiz bir sayı küpü (zar) atmak bir deneydir: sonucu önceden bilemezsin. Üst yüze gelebilecek 1, 2, 3, 4, 5, 6 sayılarının her biri bir çıktıdır. Bütün çıktıların kümesi {1, 2, 3, 4, 5, 6} örnek uzaydır (olası tüm çıktılar). "Çift sayı gelmesi" gibi çıktılardan oluşan bir alt küme ise bir olaydır: {2, 4, 6}.

Sayı küpü deneyinde temel kavramlar
KavramAnlamıÖrnek
Deneysonucu kesin olmayan işlemsayı küpünü atmak
Çıktıdeneyin bir sonucu4 gelmesi
Örnek uzaybütün çıktılar{1, 2, 3, 4, 5, 6}
Olayörnek uzayın alt kümesiasal gelme: {2, 3, 5}
Tümleyen olayolayın gerçekleşmemesiasal gelmeme: {1, 4, 6}

0 ile 1 arası ve tümleyen

Bir olayın olasılığı 0 ile 1 arasında bir sayıdır. Hiç gerçekleşmeyen olayın (7 gelmesi) olasılığı 0, kesin gerçekleşen olayın (6'dan küçük ya da 6'ya eşit gelmesi) olasılığı 1'dir. Bir olay ile tümleyeni birlikte bütün örnek uzayı oluşturur; bu yüzden P(A) + P(A′) = 1 olur. Torbadaki 10 toptan 4'ü kırmızıysa kırmızı olmama olasılığı 1 − 4/10 = 6/10'dur.

Birden çok olay içeren deneyler

Günlük kararlar çoğu zaman tek bir seçimden oluşmaz. "Okula servisle gidip kantinden simit almak" iki ayrı seçimi birlikte içerir. Bir sayı küpü ile bir madenî paranın birlikte atılması, iki sayı küpünün atılması ya da üç kez peş peşe bir seçim yapılması da böyledir. Bu deneylerde çıktı, her seçimin sonucundan oluşan bir sıralı ikili ya da üçlüdür: (5, yazı) gibi.

Akılda kalsın: Deney → çıktılar → örnek uzay; olay = istenen çıktılar. Olasılık 0 ile 1 arasındadır, P(A′) = 1 − P(A).
Yazılıda

Nasıl sorulurBir deney verilir; örnek uzayı ve bir olayın çıktılarını yazman, olayın tümleyenini ve olasılığını bulman, deneyin bir mi yoksa birden çok olay mı içerdiğini gerekçelendirmen istenir.

TuzakOlayı tek bir çıktı sanmak, tümleyende olasılığı 1'den çıkarmayı unutmak.

Tam puan içinÖrnek uzayı küme gösterimiyle eksiksiz yaz, olayın çıktılarını ayrıca listele.

?Soru çöz tümleyen

Bir torbada renkleri dışında özdeş 4 kırmızı ve 6 beyaz top vardır. Torbadan rastgele çekilen bir topun kırmızı olmama olasılığı kaçtır?

✓ D. Kırmızı olmama = beyaz olma: 6/10 = 3/5; ya da 1 − 4/10. A kırmızı olma olasılığını veriyor; B kırmızıları bütün toplara değil beyazlara bölüyor; C 1'den büyük bir sayı veriyor, oysa olasılık 1'i geçemez.

⇄Bilgi eşleştirme kavram → örnek

Yazılı sorusuHilesiz bir sayı küpü atılıyor ve A, "üst yüze asal sayı gelmesi" olayı olarak tanımlanıyor. a) Örnek uzayı ve A olayının çıktılarını yazınız. b) P(A) ve A′ olayının olasılığını bulunuz. c) "Sayı küpü ile bir madenî paranın birlikte atılıp 5 ve yazı gelmesi" deneyinin neden birden çok olay içerdiğini açıklayınız ve bu deneyin bir çıktısını yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Örnek uzay {1, 2, 3, 4, 5, 6}; A = {2, 3, 5}. b) P(A) = 3/6 = 1/2. A′ = {1, 4, 6} olduğundan P(A′) = 1 − 1/2 = 1/2. c) Deneyde iki ayrı işlem birlikte yapılır: sayı küpünün atılması ve paranın atılması; "5 gelmesi" ve "yazı gelmesi" iki ayrı olaydır ve ikisi birlikte istenmektedir. Bu deneyin bir çıktısı (5, yazı) sıralı ikilisidir.

  • a) Örnek uzay ve A'nın çıktıları — 3 puan
  • b) 1/2 ve tümleyenle 1/2 — 3 puan
  • c) İki işlemi/olayı belirtip sıralı ikili çıktı yazmak — 4 puan

Deney, çıktı, örnek uzay, olay

Cevabın nasıldı?
YAKLAŞIM · DENEYSEL

Deneysel olasılık: göreli sıklık ve büyük sayılar yasası

MEB 9. sınıf · 7. Tema: Veriden Olasılığa · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHistogram nedir, nasıl çizilir ve sütun grafiğinden farkı nedir?Bağlantılı konudan (İstatistiksel araştırma). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Histogram, nicel verileri eşit genişlikte aralıklara ayırıp her aralıktaki veri sayısını (sıklığı) bitişik sütunlarla gösteren grafiktir. Yatay eksende aralıklar, dikey eksende sıklık bulunur. Çok sayıda veride dağılımın şeklini gösterir ama tek tek değerleri göstermez; aralık genişliği seçimi grafiğin görünüşünü değiştirir.

Histogram

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Deneysel olasılık nedir, göreli sıklık nasıl hesaplanır, tekrar sayısı artınca ne olur?

Kısa cevap: Deneysel olasılık, bir deney tekrarlandığında olayın gerçekleşme sayısının (sıklığının) toplam tekrar sayısına bölünmesiyle bulunur; bu orana göreli sıklık denir. Az tekrarda göreli sıklık çok dalgalanır. Tekrar sayısı arttıkça göreli sıklık kararlı hâle gelir ve teorik olasılığa yaklaşır; buna büyük sayılar yasası denir.

Bir basketbolcunun "serbest atış yüzdesi" maçlarda attığı ve soktuğu atışlardan hesaplanır; kimse onun bir sonraki atışını kesin bilemez ama bir tahmin yapabilir.

İstatistiksel araştırma sayfasında veriyi toplayıp sıklık tablosuna yazmıştık. Olasılık da veriden tahmin edilebilir. Bir deney tekrar tekrar yapılır ve olayın kaç kez gerçekleştiği sayılır. Bu sayıya sıklık, sıklığın tekrar sayısına oranına göreli sıklık denir. Göreli sıklık, olayın deneysel olasılığıdır: göreli sıklık = sıklık ÷ tekrar sayısı.

Tekrar arttıkça ne olur?

İki sayı küpü atılıp toplamın 7 gelmesi sayıldı. 30 atışta 8 kez 7 geldi; deneysel olasılık 0,267 çıktı. Atış sayısı arttıkça göreli sıklık aşağıdaki grafikteki gibi değişti.

Az tekrarda göreli sıklık teorik değerden uzak; 3000 tekrarda neredeyse üstüne oturuyor.Görsel: Sınav Defteri

Az sayıda tekrarın sonucu şansa çok bağlıdır. Tekrar sayısı büyüdükçe dalgalanma azalır ve göreli sıklık kararlı bir değere yaklaşır. Bu değer, olayın teorik olasılığıdır. Bu gözleme büyük sayılar yasası denir. Gerçek hayatta bir deneyi binlerce kez yapmak zor olduğundan tekrar sayısı simülasyon yazılımıyla artırılır.

Deneysel olasılık özellikle teorik hesabın yapılamadığı durumlarda işe yarar: bir oyuncunun gol atma olasılığı, bir fabrikada bozuk ürün çıkma olasılığı, bir günün yağışlı olma olasılığı gibi.

Çözümlü örnek

Bir basketbolcu sezonda 80 serbest atış yapmış, 68'ini sokmuştur. Bir sonraki serbest atışı sokmasının deneysel olasılığı nedir?

  1. Sıklık 68, tekrar 80.
  2. 68 ÷ 80 = 0,85, yani %85.

Cevap: 0,85

Akılda kalsın: Deneysel olasılık = sıklık ÷ tekrar. Tekrar çoğaldıkça göreli sıklık oturur, teorik değere yaklaşır.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir sıklık tablosu ya da sütun grafiği verilir; bir olayın deneysel olasılığını hesaplaman, teorik olasılıkla karşılaştırman ve tekrar sayısı artarsa ne değişeceğini açıklaman istenir.

TuzakSıklığı olasılık sanmak, göreli sıklığı toplam yerine başka bir sıklığa bölmek, 30 tekrarda çıkan sonucu kesin kabul etmek.

Tam puan içinSıklığı ve tekrar sayısını ayrı yaz, oranı hesapla, "tekrar arttıkça teorik değere yaklaşır" gerekçesini ekle.

?Soru çöz göreli sıklık

Renkli bölmelere ayrılmış bir çark 200 kez çevrilmiş ve ibre 46 kez kırmızı bölmede durmuştur. Buna göre ibrenin kırmızıda durmasının deneysel olasılığı kaçtır?

✓ B. 46 ÷ 200 = 0,23. A sıklığı 100 tekrar varmış gibi okuyor; C kırmızı olmama olasılığını (154 ÷ 200) veriyor; D yüzdeyi (%23) olasılık değeri sanıyor, olasılık 1'den büyük olamaz.

▭Boşluk doldurma

Bir okçu 50 atışın 35'inde hedefi vurmuştur. Hedefi vurmasının deneysel olasılığı olur. Atış sayısı arttıkça göreli sıklık daha hâle gelir.

0,70,35kararlıdeğişken
02468101214811229311475136Üst yüze gelen sayıSıklık
Yazılı sorusuHilesiz bir sayı küpü 60 kez atılmış ve üst yüze gelen sayıların sıklıkları aşağıdaki sütun grafiğinde gösterilmiştir. a) 6 gelmesinin deneysel olasılığını bulunuz ve teorik olasılıkla karşılaştırınız. b) Çift sayı gelmesinin deneysel olasılığını bulunuz. c) Sayı küpü 6000 kez atılsaydı grafiğin nasıl değişmesini beklersiniz? Açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) 6 gelme sıklığı 13'tür; deneysel olasılık 13 ÷ 60 ≈ 0,217. Teorik olasılık 1/6 ≈ 0,167'dir; deneysel değer daha büyük çıkmıştır. b) Çift sayılar 2, 4, 6: sıklıklar 12 + 11 + 13 = 36; deneysel olasılık 36 ÷ 60 = 0,6 (teorik 0,5). c) 60 atış azdır, sonuçlar şansa çok bağlıdır. 6000 atışta her sayının sıklığı 1000 civarında olur, sütunlar yaklaşık eşit boya gelir ve göreli sıklıklar 1/6'ya yaklaşır. Bu büyük sayılar yasasıdır.

  • a) 13/60 ve teorik 1/6 ile karşılaştırma — 3 puan
  • b) 36/60 = 0,6 — 3 puan
  • c) Sütunların eşitleneceğini ve 1/6'ya yaklaşacağını gerekçelendirmek — 4 puan

Deneysel olasılık

Cevabın nasıldı?
GÖSTERİM · AĞAÇ ŞEMASI

Olası tüm çıktıları göstermek: sistematik liste, tablo ve ağaç şeması

MEB 9. sınıf · 7. Tema: Veriden Olasılığa · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOlasılıkta deney, çıktı, örnek uzay ve olay nedir, birden çok olay içeren deney ne demektir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sonucu önceden kesin bilinmeyen işleme deney, deneyin her olası sonucuna çıktı, bütün çıktıların kümesine örnek uzay (olası tüm çıktılar) denir. Örnek uzayın bir alt kümesi olaydır. Bir olayın olasılığı 0 ile 1 arasındadır; olayın gerçekleşmemesi tümleyen olaydır ve P(A′) = 1 − P(A) olur.

Deney, çıktı, örnek uzay, olay

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Olası tüm çıktılar sistematik liste, tablo ve ağaç şemasıyla nasıl gösterilir?

Kısa cevap: Birden çok olay içeren deneylerde olası tüm çıktıları eksiksiz bulmak için üç gösterim kullanılır. Sistematik liste çıktıları belli bir düzenle tek tek yazar. Tablo iki olaylı deneyler için uygundur (iki sayı küpü: 6 · 6 = 36 çıktı). Ağaç şeması her olay için bir dal düzeyi çizer; en çok üç olaylı deneylerde kullanışlıdır.

Kantinde 3 çeşit tost ve 2 çeşit içecek varsa bir tost ile bir içeceği kaç farklı biçimde seçebileceğini, hepsini düzenli yazmadan kesin bilemezsin.

Teorik olasılık hesaplamak için önce olası tüm çıktıları eksiksiz ve tekrarsız bulmak gerekir. Rastgele yazmaya başlarsan bir çıktıyı unutur ya da iki kez yazarsın. Bu yüzden bir düzen kullanılır.

Üç gösterim

Sistematik liste: ilk seçimi sabit tutup ötekileri sırayla değiştirirsin. Tostlar K, S, P ve içecekler A, M ise KA, KM, SA, SM, PA, PM; toplam 3 · 2 = 6 çıktı. Tablo: bir olayın çıktıları satırlara, ötekininkiler sütunlara yazılır; her hücre bir çıktıdır. İki sayı küpünde 36 hücre olur. Ağaç şeması: ilk olayın her sonucu için bir dal, her dalın ucuna ikinci olayın dalları, onların ucuna üçüncününkiler eklenir. Kökten uca giden her yol bir çıktıdır.

Her soru için iki dal: 2 · 2 · 2 = 8 çıktı. Kökten uca giden her yol, sağda yazan bir çıktıdır.Görsel: Sınav Defteri

Hangi gösterim ne zaman? İki olay ve az çıktı varsa tablo hızlıdır. Üç olay varsa ağaç şeması her olayı bir düzeyde gösterdiği için karışıklığı önler. Çıktılar tekrarlıysa ya da tablo çok büyüyorsa sistematik liste işe yarar. Her durumda toplam çıktı sayısı, her olaydaki seçenek sayılarının çarpımına eşittir.

Ağaç şemasının bilinen en eski kullanımlarından biri, 9. yüzyılda Bağdat'ta yaşayan Kindi'nin şifreleme türlerini sınıflandırdığı eserindedir.

Çözümlü örnek

Üç soruluk bir doğru-yanlış testi rastgele işaretleniyor. Ağaç şemasına göre tam iki sorunun doğru (D) işaretlendiği çıktıları yazınız.

  1. Sekiz yolu oku; içinde tam iki D olanları seç.
  2. DDY, DYD, YDD.

Cevap: 3 çıktı: DDY, DYD, YDD

Akılda kalsın: İki olay → tablo; üç olay → ağaç; çok ve tekrarlı → sistematik liste. Çıktı sayısı = seçenek sayılarının çarpımı.
Yazılıda

Nasıl sorulurBirden çok olay içeren bir deney verilir; olası tüm çıktıları uygun bir gösterimle yazman, bir olayın çıktılarını işaretlemen ve gösterimi neden seçtiğini açıklaman istenir; yarım bırakılmış bir ağaç şemasını tamamlaman da beklenebilir.

TuzakSeçenek sayılarını çarpmak yerine toplamak, ağaçta bir dalın ucuna bütün dalları eklemeyi unutmak.

Tam puan içinBütün çıktıları yaz, sayıyı çarpımla doğrula.

?Soru çöz çıktı sayısı

Hilesiz bir sayı küpü ile hilesiz bir madenî para birlikte atılıyor. Bu deneyin olası tüm çıktılarının sayısı kaçtır?

✓ A. Sayı küpünün 6, paranın 2 çıktısı vardır; her sayı her para sonucuyla eşleşir: 6 · 2 = 12. B seçenek sayılarını topluyor (6 + 2); C iki sayı küpü atılmış gibi düşünüyor (6 · 6); D 8'in karesini alıyor, böyle bir eşleşme yok.

↕Sıralama ağaç şeması çizmek

Üç olaylı bir deneyin ağaç şemasını çizme adımlarını sıraya koy.

  1. İkinci düzeydeki her dalın ucuna üçüncü olayın dallarını ekle.
  2. Bir kök noktadan ilk olayın her sonucu için bir dal çiz.
  3. Kökten her uca giden yolu okuyup çıktıları yaz ve say.
  4. İlk düzeydeki her dalın ucuna ikinci olayın dallarını ekle.
SACK??ÇHÇH????SCÇSCHSKÇSKH????saatkoltukikram
Yazılı sorusuBir otobüs firması bilet alırken üç seçim sunuyor: kalkış saati (S: sabah, A: akşam), koltuk (C: cam kenarı, K: koridor) ve ikram (Ç: çay, H: kahve). Aşağıdaki ağaç şeması yarım bırakılmıştır. a) Ağaç şemasının boş kısımlarını ve son dört çıktıyı yazınız. b) Olası tüm çıktıların sayısını iki yoldan bulunuz. c) "Akşam ve cam kenarı" seçen bir yolcunun çıktılarını yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Akşam dalının ucuna C ve K, bunların her birinin ucuna Ç ve H gelir. Son dört çıktı: ACÇ, ACH, AKÇ, AKH. b) Ağaçtaki yolları sayınca 8 çıktı bulunur; çarpımla 2 · 2 · 2 = 8. c) ACÇ ve ACH.

  • a) Boş dalları ve dört çıktıyı doğru yazmak — 4 puan
  • b) 8'i sayarak ve çarpımla bulmak — 3 puan
  • c) ACÇ ve ACH — 3 puan

Sistematik liste, tablo, ağaç şeması

Cevabın nasıldı?
YAKLAŞIM · TEORİK

Teorik olasılık: istenen çıktılar bölü olası tüm çıktılar

MEB 9. sınıf · 7. Tema: Veriden Olasılığa · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOlası tüm çıktılar sistematik liste, tablo ve ağaç şemasıyla nasıl gösterilir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Birden çok olay içeren deneylerde olası tüm çıktıları eksiksiz bulmak için üç gösterim kullanılır. Sistematik liste çıktıları belli bir düzenle tek tek yazar. Tablo iki olaylı deneyler için uygundur (iki sayı küpü: 6 · 6 = 36 çıktı). Ağaç şeması her olay için bir dal düzeyi çizer; en çok üç olaylı deneylerde kullanışlıdır.

Sistematik liste, tablo, ağaç şeması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Teorik olasılık nasıl hesaplanır, iki sayı küpü atıldığında olasılık nasıl bulunur?

Kısa cevap: Bütün çıktıların gelme şansı eşitse (eş olası çıktılar) bir olayın teorik olasılığı, olaya ait çıktıların sayısının olası tüm çıktıların sayısına bölümüdür. Deney yapmadan, yalnız çıktıları sayarak bulunur. İki sayı küpü atıldığında 36 eş olası çıktı vardır; örneğin toplamın 8 olma olasılığı 5/36'dır.

Bir zar atmadan önce bile "6 gelme şansı altıda bir" diyebilirsin; çünkü altı yüzün hiçbiri ötekinden daha şanslı değildir.

Deneysel olasılık deneyden gelir. Teorik olasılık ise çıktıları sayarak bulunur. Bunun için çıktıların eş olası olması gerekir: hilesiz para, hilesiz sayı küpü, eş parçalara bölünmüş çark, özdeş toplar gibi.

P(A) = olaya ait çıktıların sayısı ÷ olası tüm çıktıların sayısıÇıktılar eş olası olmalı

İki sayı küpü: 36 hücre

Önceki konudaki tablo gösterimiyle iki sayı küpünün çıktıları 6 · 6 = 36 hücreye yazılır. Sonra istenen hücreler işaretlenir ve sayılır. Toplamı 8 olan çıktılar (2, 6), (3, 5), (4, 4), (5, 3), (6, 2)'dir; olasılık 5/36 olur.

Altın hücreler toplamı 8 olan beş çıktıdır. (3, 5) ile (5, 3) farklı çıktılardır, ikisi de sayılır.Görsel: Sınav Defteri

Bazen tümleyeni saymak daha kısadır. "Sayıların çarpımının çift olması" için çok hücre işaretlemek gerekir. Tümleyeni "çarpımın tek olması"dır; bu yalnız iki sayı da tekken olur: 3 · 3 = 9 hücre. Öyleyse P = 1 − 9/36 = 27/36 = 3/4. Dikkat: (3, 5) ile (5, 3) ayrı çıktılardır; iki küp birbirinden farklıdır.

Çözümlü örnek · yazılı tarzı

Üç soruluk doğru-yanlış testi rastgele işaretleniyor. En az iki sorunun doğru işaretlenme olasılığını bulunuz.

  1. Ağaç şemasından 8 eş olası çıktı.
  2. En az iki D: DDD, DDY, DYD, YDD; 4 çıktı. 4 ÷ 8 = 1/2.

Cevap: 1/2

Akılda kalsın: Önce bütün çıktıları say, sonra istenenleri; oranla. Uzun sayımda tümleyen kısayoldur.
Yazılıda

Nasıl sorulurİki sayı küpü, madenî para, çark ya da torba deneyi verilir; olası tüm çıktıları tablo ya da ağaçla gösterip istenen olayın teorik olasılığını hesaplaman istenir.

Tuzak(3, 5) ile (5, 3)'ü tek çıktı saymak, toplamların türünü (2'den 12'ye 11 tür) eş olası çıktı sanmak.

Tam puan içinTüm çıktı sayısını ve istenen çıktıları açıkça yaz, kesri sadeleştir.

?Soru çöz iki sayı küpü

Hilesiz iki sayı küpü birlikte atılıyor. Üst yüze gelen sayıların toplamının 10'dan büyük olma olasılığı kaçtır?

✓ C. 10'dan büyük toplamlar 11 ve 12'dir: (5, 6), (6, 5), (6, 6); 3 ÷ 36 = 1/12. A (5, 6) ile (6, 5)'i tek çıktı sayıyor; B toplamların 11 türünü eş olası sanıyor; D 10'u da dahil ediyor ((4, 6), (5, 5), (6, 4) eklenince 6 olur).

▭Boşluk doldurma

Üç soruluk doğru-yanlış testinde olası tüm çıktıların sayısı , en az iki doğru içeren çıktıların sayısı olur; bu olayın olasılığı bulunur.

86431/2
2. sayı küpü1. sayı küpü1122334455661,11,21,31,41,51,62,12,22,32,42,52,63,13,23,33,43,53,64,14,24,34,44,54,65,15,25,35,45,55,66,16,26,36,46,56,6
Yazılı sorusuHilesiz iki sayı küpü birlikte atılıyor; olası tüm çıktılar aşağıdaki tabloda verilmiştir. a) Üst yüze gelen sayıların farkının mutlak değerinin 2 olduğu çıktıları yazınız ve bu olayın olasılığını bulunuz. b) İki küpte aynı sayının gelme olasılığını bulunuz. c) Bir öğrenci "Farkın mutlak değeri 0, 1, 2, 3, 4 ya da 5 olabilir; öyleyse farkın 2 olma olasılığı 1/6'dır." diyor. Bu düşünceyi değerlendiriniz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) (1, 3), (3, 1), (2, 4), (4, 2), (3, 5), (5, 3), (4, 6), (6, 4); 8 çıktı. Olasılık 8/36 = 2/9. b) (1, 1), (2, 2), …, (6, 6); 6 çıktı, olasılık 6/36 = 1/6. c) Düşünce yanlıştır. Farkın alabileceği altı değer eş olası değildir; teorik olasılık eş olası 36 çıktı üzerinden hesaplanır. Fark 2 için 8 çıktı vardır, olasılık 2/9'dur; fark 5 için ise yalnız 2 çıktı vardır.

  • a) Sekiz çıktı ve 2/9 — 4 puan
  • b) 1/6 — 2 puan
  • c) Değerlerin eş olası olmadığını açıklamak — 4 puan

Teorik olasılık

Cevabın nasıldı?
KURAL · BİRLEŞİM

"Veya" içeren olaylar: ayrık ve ayrık olmayan olaylar, deneyselden teoriğe

MEB 9. sınıf · 7. Tema: Veriden Olasılığa · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaVe, veya, ya da, ise bağlaçları algoritmalarda nasıl kullanılır?Bağlantılı konudan (Mantık bağlaçları ve niceleyiciler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Algoritmaların karar adımlarında koşullar mantık bağlaçlarıyla birleştirilir. "Ve" bütün koşulların doğru olmasını, "veya" en az birinin doğru olmasını, "ya da" yalnız birinin doğru olmasını ister. "İse" bir koşul sağlandığında hangi komutun çalışacağını belirler: "Eğer koşul doğruysa şunu yap, değilse bunu yap."

Bağlaçlar algoritmada

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ayrık ve ayrık olmayan olaylar nedir, A veya B olayının olasılığı nasıl bulunur?

Kısa cevap: Ortak çıktısı olmayan iki olaya ayrık olay denir; A veya B olayının olasılığı P(A ∪ B) = P(A) + P(B) olur. Ortak çıktısı olan olaylarda ortak çıktılar iki kez sayılmasın diye çıkarılır: P(A ∪ B) = P(A) + P(B) − P(A ∩ B). Bir deneyin tekrar sayısı arttıkça deneysel olasılık bu teorik değere yaklaşır.

Okulun kulüp listesinde "pazartesi günü olan ya da spor kulübü olan" bir kulüp seçeceksin; voleybol hem pazartesi hem spor olduğu için iki listede birden görünür.

Mantık bağlaçları ve niceleyiciler sayfasında "veya"nın en az birinin doğru olmasını istediğini gördük. "A veya B" olayı, A'nın ya da B'nin (ya da ikisinin birden) çıktılarından oluşur ve A ∪ B ile gösterilir. "A ve B" olayı ise iki olayın ortak çıktılarıdır: A ∩ B.

Okul kulüpleri (her öğrenci yalnız bir kulübe rastgele yerleştiriliyor)
GünKulüpler
PazartesiRobotik, Voleybol, Tiyatro
ÇarşambaBasketbol, Müzik, Kodlama, Satranç
CumaFutbol, Resim, Fotoğraf

Ayrık olmayan olaylar

A: pazartesi kulübü (3 kulüp), B: spor kulübü (Voleybol, Basketbol, Futbol; 3 kulüp). Voleybol ikisinde de var: A ∩ B = {Voleybol}. 3 + 3 = 6 diye sayarsan Voleybol'u iki kez saymış olursun. Doğrusu P(A ∪ B) = 3/10 + 3/10 − 1/10 = 5/10. Ortak çıktısı olan böyle olaylara ayrık olmayan olaylar denir.

Ayrık olaylar

A: pazartesi kulübü, C: cuma kulübü. Bir kulüp iki günde birden olmadığı için ortak çıktı yoktur; bunlar ayrık olaylardır. Çıkarılacak bir şey kalmaz: P(A ∪ C) = 3/10 + 3/10 = 6/10. Bir olay ile tümleyeni de ayrıktır ve birleşimleri bütün örnek uzaydır. Bu yüzden toplamları 1'dir.

Deneyselden teoriğe

İki hilesiz para atılınca "bir yazı, bir tura" gelmesinin teorik olasılığı 2/4 = 1/2'dir (YT ve TY). Bir simülasyonda 40 atışta bu olay 17 kez (0,425), 400 atışta 189 kez (0,4725), 4000 atışta 2012 kez (0,503) geldi. Tekrar arttıkça deneysel değer 0,5'e yaklaşıyor.

Akılda kalsın: Ortak çıktı varsa bir kez çıkar: P(A) + P(B) − P(A ∩ B). Ayrık olaylarda düz topla.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir tablo, liste ya da sayı küpü deneyi verilir; iki olayın ayrık olup olmadığını gerekçelendirmen ve "veya" içeren olayın olasılığını hesaplaman istenir; deneysel ve teorik değerleri karşılaştırman da beklenebilir.

TuzakAyrık olmayan olaylarda ortak çıktıyı çıkarmayı unutmak, ayrık olaylarda gereksiz yere çıkarma yapmak.

Tam puan içinA, B ve A ∩ B'nin çıktılarını ayrı ayrı yaz, formülü sayılarla kur.

?Soru çöz P(A ∪ B)

Hilesiz bir sayı küpü atılıyor. A, "çift sayı gelmesi"; B, "asal sayı gelmesi" olaylarıdır. Buna göre P(A ∪ B) kaçtır?

✓ B. A = {2, 4, 6}, B = {2, 3, 5}, A ∩ B = {2}: 3/6 + 3/6 − 1/6 = 5/6; birleşim {2, 3, 4, 5, 6}. A ortak çıktı 2'yi iki kez sayıyor (6/6), olayları ayrık sanıyor; C yalnız ortak çıktıyı (A ∩ B) veriyor; D 2'yi tamamen dışarıda bırakıyor (4/6).

⇄Bilgi eşleştirme sayı küpünde olay çiftleri

Yazılı sorusuYukarıdaki kulüp tablosuna göre bir öğrenci 10 kulüpten birine rastgele yerleştirilecektir. Tiyatro, Müzik, Resim ve Fotoğraf sanat kulübüdür. a) Öğrencinin çarşamba günü olan veya sanat kulübü olan bir kulübe yerleştirilme olasılığını bulunuz. b) Pazartesi veya cuma günü olan bir kulübe yerleştirilme olasılığını bulunuz. c) a ve b şıklarında olayların ayrık olup olmadığını açıklayarak neden farklı işlem yaptığınızı yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Çarşamba: Basketbol, Müzik, Kodlama, Satranç (4); sanat: Tiyatro, Müzik, Resim, Fotoğraf (4); ortak: Müzik (1). P = 4/10 + 4/10 − 1/10 = 7/10. b) Pazartesi 3 kulüp, cuma 3 kulüp, ortak kulüp yok: P = 3/10 + 3/10 = 6/10 = 3/5. c) a şıkkında olaylar ayrık değildir, Müzik iki olayda da vardır; iki kez sayılmasın diye ortak olasılık bir kez çıkarılır. b şıkkında olaylar ayrıktır; bir kulüp iki günde birden olmadığı için doğrudan toplanır.

  • a) 4, 4, ortak 1 ve 7/10 — 4 puan
  • b) 6/10 — 2 puan
  • c) Ayrık olma ölçütüne göre işlem farkını açıklamak — 4 puan

Ayrık olaylar ve P(A ∪ B)

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Temel Matematik serisindeki Olasılık sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

İki atletin 100 m derecelerinin ortalaması 12,5 saniyedir. A atletinin derecelerinin standart sapması 0,2 saniye, B atletininki 0,8 saniyedir. Buna göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ D. Küçük standart sapma, derecelerin ortalamanın çevresinde toplandığını gösterir. A yayılımı hıza çeviriyor, ortalamalar eşit olduğu için böyle bir sonuç çıkmaz; B ölçüyü ters yorumluyor; C merkezin aynı olmasını yayılımın da aynı olması sanıyor.Kaynak: Merkezî eğilim ve yayılım · Ortalama mutlak sapma ve standart sapma

?Soru 2

Bir dağılımın beş sayılı özeti 20, 35, 42, 50, 90'dır. Buna göre verilerin ortadaki yaklaşık %50'si hangi aralıktadır?

✓ C. Ç1 = 35 ile Ç3 = 50 arasında verilerin yaklaşık yarısı bulunur. A bütün verileri veren açıklık aralığıdır; B ve D yalnız bir çeyreği (yaklaşık %25) kapsar.Kaynak: Merkezî eğilim ve yayılım · Açıklık ve çeyrekler

?Soru 3

Bir algoritma, tam sayılarla ilgili bir önermeyi 1'den 1000'e kadar bütün tam sayılar için deniyor ve hepsinde doğru buluyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ B. Deneme yalnız denenen 1000 değer için bilgi verir; tam sayılar sonsuz olduğu için doğruluk ancak cebirsel ispatla kesinleşir. A doğrulamayı ispat sanıyor; C hiçbir karşıt örnek bulunmadığı hâlde yanlışlık iddia ediyor; D denenmeyen bir değer için kesinlik varsayıyor (n² + n + 41 örneğinde 40'ta bozulmuştu).Kaynak: Mantık bağlaçları ve niceleyiciler · İspat ve algoritmik doğrulama

?Soru 4

Okula ulaşma süresi histogramına göre aşağıdakilerden hangisi kesin olarak söylenebilir?

✓ D. Son iki sütun 4 + 2 = 6 öğrencidir. A ve B histogramdan okunamaz: grafik tek tek değerleri değil, yalnız aralıklardaki sayıyı gösterir. C yanlış: 20 dakika ve üzeri 7 + 4 + 2 = 13 öğrencidir, bu 30'un yarısından azdır.Kaynak: İstatistiksel araştırma · Histogram

?Soru 5

Bir bursun ölçütü "not ortalaması 85'ten büyük ve en az 2 yıl gönüllü çalışma"dır. Bu ölçütü sağlamayan öğrencileri bulan koşul aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. "> 85"in değili "≤ 85", "≥ 2"nin değili "< 2"dir; "ve" de "veya" olur. A ve B bağlacı değiştirmeyi unutuyor, A ayrıca tam 85 olanı dışarıda bırakıyor; C bağlacı doğru çeviriyor ama iki işareti de yanlış değilliyor.Kaynak: Mantık bağlaçları ve niceleyiciler · Ölçütün değili, her ve bazı

?Soru 6

Bir mahallede 20 evin aylık kirası çoğunlukla 9 000–12 000 TL arasındadır; yalnız bir villanın kirası 80 000 TL'dir. Mahalledeki tipik kirayı en iyi anlatan ölçü aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. 80 000 TL aykırı bir değerdir; ortanca ondan çok az etkilenir ve tipik kirayı gösterir. A aykırı değerle yukarı çekilir; B ve D merkez değil yayılım ölçüsüdür, B ayrıca aykırı değerden çok etkilenir.Kaynak: Merkezî eğilim ve yayılım · Ölçü seçimi ve eleştirel okuma

?Soru 7

840 öğrencili bir lisede okul servisini kullanan öğrencilerin yolda geçirdiği süre araştırılacaktır. Servisi kullanan 300 öğrenci arasından 60 kişilik bir örneklem seçilecektir. Aşağıdaki yöntemlerden hangisi evreni en iyi temsil eder?

✓ B. Her servis kullanıcısının seçilme olasılığı eşittir. A yalnız bir sınıf düzeyini alıyor; C gönüllüleri ve servisi kullanmayanları da katıyor; D tek bir güzergâhı ölçüyor. Üçü de yanlı örneklemdir.Kaynak: İstatistiksel araştırma · Evren, örneklem, veri planı

?Soru 8

Bir veri setine diğer değerlerden çok büyük bir aykırı değer ekleniyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Aykırı değer toplamı çok büyütür, ortalama ona doğru çekilir; ortanca yalnız sıralı dizide bir basamak kayar. B iki ölçünün aynı biçimde hesaplandığını sanıyor; C etkiyi tersine çeviriyor; D veri sayısı değişince ortanın yerinin kaydığını unutuyor (kitap okuma örneğinde ortanca 5'ten 4,5'e indi).Kaynak: Merkezî eğilim ve yayılım · Ortalama, ortanca, tepe değer

?Soru 9

Voleybol seçmesi listesine göre "boy ≥ 170 ve antrenmana katıldı" koşulunu sağlayan öğrenciler aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Boyu en az 170 olup antrenmana da katılan yalnız Aras (178) ve Fırat'tır (175). A devamsızlık koşulunun sonucunu veriyor; C "ve" yerine "veya" uyguluyor; D "ya da" uygulayıp iki koşulu birden sağlayanları eliyor.Kaynak: Mantık bağlaçları ve niceleyiciler · Bağlaçlar algoritmada

?Soru 10

Bir grup öğrenci “Lise öğrencilerinin hafta sonu kitap okuma süreleri dakika cinsinden nasıl bir eğilim göstermektedir?” sorusunu yazmıştır. Bu soru aşağıdaki ölçütlerden hangisini karşılamaz?

✓ A. “Lise öğrencileri” hangi okulda, ilçede ya da ilde? Evren belirsiz. B'yi karşılar: değişken okuma süresi, birim dakika. C'yi karşılar: süre ölçülerek elde edilir. D'yi karşılar: “nasıl bir eğilim” kalıbı betimleyen amacı gösterir.Kaynak: İstatistiksel araştırma · İstatistiksel araştırma sorusu
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Matematik soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →