Tales, Öklid ve Pisagor: teoremler, benzerlikle ispat, problemler

Thales piramidin yüksekliğini gölgesinden bulmuştu. Paralel doğruların oluşturduğu orantıları, dik üçgendeki Öklid bağıntılarını ve Pisagor teoremini benzer üçgenlerden ispatlayıp gerçek problemlerde kullanıyoruz.

5 durak9. sınıf · 2. dönem
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
TEOREM · TEMEL ORANTI

Temel orantı teoremi: kenara paralel doğru, kenarları aynı oranda böler

MEB 9. sınıf · 4. Tema: Eşlik ve Benzerlik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBir üçgene benzer üçgen nasıl oluşturulur, orta taban nedir?Bağlantılı konudan (Eşlik ve benzerlik). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir üçgenin bir kenarına paralel doğru çizilirse oluşan küçük üçgen büyüğe AA ile benzer olur. Ortak köşeden iki kenarda orantılı noktalar alınırsa KAK ile benzer üçgen oluşur. İki kenarın orta noktasını birleştiren orta taban üçüncü kenara paraleldir ve onun yarısıdır. Dik üçgende hipotenüse inen yükseklik üç benzer üçgen verir.

Benzer üçgen oluşturma ve orta taban

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Temel orantı teoremi nedir, üçgende kenara paralel doğru kenarları nasıl böler?

Kısa cevap: Temel orantı teoremine göre bir üçgende bir kenara paralel çizilen doğru, öteki iki kenarı aynı oranda böler: ABC'de DE ∥ BC ise AD/DB = AE/EC olur. Teorem, paralellikten doğan ADE ∼ ABC benzerliğiyle ispatlanır ve ölçülemeyen uzaklıkları hesaplamakta kullanılır.

Karşı kıyıdaki bir ağaca kadar olan uzaklığı nehri geçmeden ölçmek ister misin? Bir ip, birkaç kazık ve bir oran yeter.

Eşlik ve benzerlik sayfasında gördük: ABC'de DE ∥ BC ise ADE ∼ ABC olur ve AD/AB = AE/AC yazılır. Bu oranda AB ve AC bütün kenarlardır. Çoğu soruda ise kenarın iki parçası, AD ve DB verilir. Temel orantı teoremi oranı bu parçalarla kurar.

Paralel doğru AB'yi ve AC'yi aynı oranda böler; oranı parçalarla da bütün kenarlarla da kurabilirsin, yeter ki iki tarafta aynı biçimde kur.Görsel: Sınav Defteri

İspat: benzerlikten parçalara

AD = m, DB = n, AE = r, EC = s olsun. Benzerlikten m/(m + n) = r/(r + s) yazılır. İçler dışlar çarpımı yapınca m·r + m·s = r·m + r·n olur; ortak m·r sadeleşir ve m·s = r·n kalır. Bu da m/n = r/s demektir: AD/DB = AE/EC. Yani paralel doğru iki kenarı aynı oranda böler.

Dikkat: DE'nin kendisi bu orantıya girmez. DE'yi bulmak için benzerlik oranını bütün kenarla kurarsın: DE/BC = AD/AB. DE/BC'yi AD/DB'ye eşitlemek en sık yapılan hatadır.

Çözümlü örnek

ABC'de DE ∥ BC, AD = 6 cm, DB = 4 cm, AE = 9 cm ve BC = 20 cm'dir. EC ve DE kaç cm'dir?

  1. Temel orantı: 6/4 = 9/EC, EC = 9 · 4 ÷ 6 = 6.
  2. DE için bütün kenar: AD/AB = 6/10, DE = 20 · 6 ÷ 10 = 12.

Cevap: EC = 6 cm, DE = 12 cm

Akılda kalsın: Parça/parça = parça/parça; DE için bütün kenar. AD/DB = AE/EC ama DE/BC = AD/AB.
Yazılıda

Nasıl sorulurKenara paralel bir doğru ve bazı parça uzunlukları verilir; eksik parçayı bulman, ya da teoremi benzerlikten ispatlaman istenir. Gerçek yaşam bağlamı (nehir, gölet, arazi) sık kullanılır.

TuzakDE/BC'yi AD/DB'ye eşitlemek, oranın bir tarafını parçayla öbür tarafını bütün kenarla kurmak.

Tam puan içinParalelliği ve benzerliği gerekçe olarak yaz, orantıyı açık kur, birimi ekle.

?Soru çöz temel orantı

ABC üçgeninde DE ∥ BC, D noktası AB, E noktası AC üzerindedir. AD = 3 cm, DB = 6 cm ve AE = 4 cm olduğuna göre EC kaç cm'dir?

✓ B. AD/DB = AE/EC: 3/6 = 4/EC, EC = 4 · 6 ÷ 3 = 8 cm. A oranı ters kuruyor (4 · 3 ÷ 6); C bütün kenarla parçayı karıştırıp AC'yi (4 · 9 ÷ 3) buluyor; D oran yerine farkı ekliyor (4 + 3).

▭Boşluk doldurma

ABC'de DE ∥ BC, AD = 5 cm, DB = 10 cm ve EC = 12 cm'dir. Buna göre AE = cm ve AC = cm olur.

6241817
A (ağaç)DEBC18 m24 m10 mnehiryolkıyı
Yazılı sorusuNehrin karşı kıyısındaki A ağacına olan uzaklığı ölçmek isteyen öğrenciler, beri kıyıda D ve E noktalarını, kıyıya paralel yol üzerinde B ve C noktalarını şekildeki gibi işaretlemiştir. A, D, B ve A, E, C noktaları doğrusaldır. a) ADE ile ABC üçgenlerinin benzer olduğunu gerekçesiyle açıklayınız. b) AD uzunluğunu bulunuz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Kıyı ile yol paralel olduğundan DE ∥ BC'dir. AB kesenine göre ∠ADE = ∠ABC, AC kesenine göre ∠AED = ∠ACB'dir (yöndeş açılar). İki açı eşit olduğu için AA ile ADE ∼ ABC. b) Benzerlik oranı DE/BC = 18/24 = 3/4'tür. AD/AB = 3/4 ve AB = AD + 10 olduğundan 4 · AD = 3 · (AD + 10), 4 · AD = 3 · AD + 30, AD = 30 m bulunur.

  • a) DE ∥ BC'den yöndeş açılarla AA benzerliği — 4 puan
  • b) Oranı 3/4 bulup AB = AD + 10 ile denklemi kurmak — 3 puan
  • b) AD = 30 m — 3 puan

Temel orantı teoremi

Cevabın nasıldı?
TEOREM · TALES

Tales teoremi: paralel üç doğru, iki kesende aynı oran

MEB 9. sınıf · 4. Tema: Eşlik ve Benzerlik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTemel orantı teoremi nedir, üçgende kenara paralel doğru kenarları nasıl böler?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Temel orantı teoremine göre bir üçgende bir kenara paralel çizilen doğru, öteki iki kenarı aynı oranda böler: ABC'de DE ∥ BC ise AD/DB = AE/EC olur. Teorem, paralellikten doğan ADE ∼ ABC benzerliğiyle ispatlanır ve ölçülemeyen uzaklıkları hesaplamakta kullanılır.

Temel orantı teoremi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tales teoremi nedir, paralel doğrular kesenler üzerinde nasıl orantılı parçalar oluşturur?

Kısa cevap: Tales teoremine göre birbirine paralel en az üç doğru, kendilerini kesen iki doğru üzerinde orantılı parçalar oluşturur: d₃ ∥ d₄ ∥ d₅ ise AB/BC = DE/EF olur. Teorem, keseni paralel taşıyıp temel orantı teoremini kullanarak ispatlanır.

Defterinin yatay çizgileri birbirine paraleldir; sayfaya eğik bir cetvel koyarsan çizgiler cetveli de eşit aralıklara böler.

Temel orantı teoremi bir üçgen içindeydi. Tales teoremi aynı fikri üçgen olmadan söyler. Birbirine paralel üç doğru düşün: d₃, d₄, d₅. Bunları iki farklı doğru keser: d₁ üzerinde A, B, C; d₂ üzerinde D, E, F oluşur. Teorem şunu söyler: AB/BC = DE/EF. Kesenler paralel olmak zorunda değildir, birbirine yakınlaşabilir ya da kesişebilir.

d₁ ile d₂ eğik ve farklı uzunlukta parçalar taşır; ama iki kesende parçaların oranı aynıdır.Görsel: Sınav Defteri

İspat: keseni paralel taşımak

A'dan d₂'ye paralel bir doğru çiz; d₄'ü G'de, d₅'i H'de kessin. ADEG dörtgeninin karşılıklı kenarları paraleldir; böyle dörtgende köşegen iki eş üçgen ayırır, karşılıklı kenarlar eşittir. Bu yüzden AG = DE, benzer biçimde GH = EF olur. Şimdi ACH üçgeninde BG ∥ CH'dir. Temel orantıdan AB/BC = AG/GH, yani AB/BC = DE/EF çıkar.

Teoremin oranı yalnız komşu parçalarla kurulmaz. AB/AC = DE/DF de doğrudur; önemli olan iki kesende aynı sıradaki parçaları eşleştirmektir.

Çözümlü örnek

d₃ ∥ d₄ ∥ d₅ doğrularını kesen d₁ üzerinde AB = 4 cm, BC = 6 cm; d₂ üzerinde DE = 5 cm'dir. EF kaç cm'dir?

  1. Aynı sıradaki parçaları eşleştir: 4/6 = 5/EF.
  2. EF = 5 · 6 ÷ 4 = 7,5.

Cevap: EF = 7,5 cm

Akılda kalsın: Paralel doğrular, kesenleri aynı oranda böler. Üstteki parça üstteki parçayla, alttaki alttakiyle eşleşir.
Yazılıda

Nasıl sorulurParalel doğrular ve iki kesen üzerindeki bazı parçalar verilir; eksik parçayı bulman ya da teoremin ispatındaki adımları yazman istenir. Paralel sokaklar, raflar, merdiven basamakları gibi bağlamlar kullanılır.

TuzakBir kesendeki üst parçayı öbür kesendeki alt parçayla eşleştirmek.

Tam puan içinHangi doğruların paralel olduğunu yaz, orantıyı aynı sıradaki parçalarla kur, sonucu birimiyle ver.

?Soru çöz Tales

Birbirine paralel d₃, d₄, d₅ doğrularını kesen d₁ üzerinde AB = 6 cm ve BC = 9 cm; d₂ üzerinde D, E, F noktaları için DF = 20 cm'dir. Buna göre EF kaç cm'dir?

✓ D. BC/AC = EF/DF: AC = 6 + 9 = 15, EF = 20 · 9 ÷ 15 = 12 cm. A doğru hesaplıyor ama DE'yi (20 · 6 ÷ 15) veriyor; B iki parçayı toplayıp AC'yi cevap sanıyor; C oranı AC yerine AB ile kuruyor (20 · 9 ÷ 6).

↕Sıralama Tales teoreminin ispatı

Tales teoreminin ispat adımlarını doğru sıraya koy.

  1. ACH üçgeninde BG ∥ CH olduğu için AB/BC = AG/GH yazılır.
  2. A'dan d₂'ye paralel bir doğru çizilir; d₄'ü G'de, d₅'i H'de keser.
  3. AG yerine DE, GH yerine EF yazılarak AB/BC = DE/EF bulunur.
  4. Karşılıklı kenarları paralel dörtgenlerden AG = DE ve GH = EF yazılır.
Lale Sk.Gül Sk.Nergis Sk.120 m180 m150 m? m1. cadde2. cadde
Yazılı sorusuBir mahallede Lale, Gül ve Nergis sokakları birbirine paraleldir; iki cadde bu sokakları şekildeki gibi kesmektedir. a) 2. caddede Gül ve Nergis sokakları arasındaki uzaklığı bulunuz ve kullandığınız teoremi yazınız. b) 2. caddede Lale ile Nergis sokakları arasındaki toplam uzaklığı iki farklı yoldan bularak sonucunuzu doğrulayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Üç sokak paralel olduğu için Tales teoremine göre caddeler orantılı bölünür: 120/180 = 150/x, x = 150 · 180 ÷ 120 = 225 m. b) Birinci yol: 150 + 225 = 375 m. İkinci yol: 1. caddede toplam 120 + 180 = 300 m'dir; 120/300 = 150/y, y = 150 · 300 ÷ 120 = 375 m. İki yol aynı sonucu verir.

  • a) Tales teoremini adıyla yazıp orantıyı aynı sıradaki parçalarla kurmak — 3 puan
  • a) 225 m — 3 puan
  • b) 375 m'yi iki farklı orantıyla bulmak — 4 puan

Tales teoremi

Cevabın nasıldı?
TEOREM · ÖKLİD

Öklid teoremi: hipotenüse inen yüksekliğin üç bağıntısı

MEB 9. sınıf · 4. Tema: Eşlik ve Benzerlik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÜçgenlerde benzerlik koşulları nelerdir, AA, KAK ve KKK benzerliği nasıl kullanılır?Bağlantılı konudan (Eşlik ve benzerlik). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İki üçgenin benzer olduğunu göstermek için üç koşuldan biri yeter: karşılıklı üç kenar orantılıysa (KKK), karşılıklı iki açı eşse (AA) ya da iki kenar orantılı ve bu kenarların arasındaki açılar eşse (KAK). AA'da hiç kenar bilgisi gerekmez, çünkü üçüncü açı kendiliğinden eşit olur.

Benzerlik koşulları: KKK, AA, KAK

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Öklid teoremi nedir, dik üçgende Öklid bağıntıları nasıl ispatlanır?

Kısa cevap: Öklid teoremine göre dik üçgende dik köşeden hipotenüse inen yüksekliğin karesi, yüksekliğin ayırdığı iki parçanın çarpımıdır: h² = p · k. Aynı benzerliklerden dik kenarlar için b² = k · a ve c² = p · a bağıntıları da çıkar. Üç bağıntı da dik üçgendeki üç benzer üçgenden ispatlanır.

Bir dik üçgenin dik köşesinden hipotenüse bir yükseklik indirdiğinde üçgen iki parçaya ayrılır; şaşırtıcı olan, iki parçanın da büyük üçgenin küçük kopyası olmasıdır.

Eşlik ve benzerlik sayfasında gördük: ∠A = 90° olan ABC'de AH yüksekliği çizilince ABC ∼ HBA ∼ HAC olur. Şimdi bu benzerlikleri uzunluklara çevireceğiz. Harfler şöyle: hipotenüs BC = a, dik kenarlar AC = b ve AB = c, yükseklik AH = h, hipotenüsün parçaları BH = p ve HC = k.

p, c'nin altındaki parça; k, b'nin altındaki parçadır. Her dik kenar kendi altındaki parçayla eşleşir.Görsel: Sınav Defteri

Üç bağıntının ispatı

Yükseklik: HBA ∼ HAC'den BH/AH = AH/HC, yani p/h = h/k; içler dışlar çarpımıyla h² = p · k. c kenarı: ABC ∼ HBA'dan AB/HB = BC/BA, yani c/p = a/c; buradan c² = p · a. b kenarı: ABC ∼ HAC'den aynı yolla b² = k · a.

Bağıntıları ezberlemenin kolay yolu şekle bakmaktır: her dik kenarın karesi, kendi altındaki parça ile bütün hipotenüsün çarpımıdır. Yükseklik ise iki parçanın arasındadır, iki parçanın çarpımını alır.

Çözümlü örnek

Dik üçgende hipotenüse inen yükseklik hipotenüsü p = 9 cm ve k = 16 cm parçalarına ayırıyor. h, c ve b kaç cm'dir?

  1. h² = 9 · 16 = 144, h = 12.
  2. a = 9 + 16 = 25; c² = 9 · 25 = 225, c = 15; b² = 16 · 25 = 400, b = 20.

Cevap: h = 12 cm, c = 15 cm, b = 20 cm

Akılda kalsın: h² = p · k; c² = p · a; b² = k · a. Dik kenar kendi altındaki parçayla eşleşir.
Yazılıda

Nasıl sorulurHipotenüse yükseklik çizilmiş bir dik üçgende bazı uzunluklar verilir; diğerlerini bulman ya da bağıntılardan birini benzer üçgenlerle ispatlaman istenir.

TuzakDik kenarı öbür taraftaki parçayla eşleştirmek (c² = k · a yazmak), a yerine yalnız bir parçayı kullanmak.

Tam puan içinKullandığın benzerliği yaz, bağıntıyı harflerle kur, sonra sayıları yerleştir.

?Soru çöz Öklid

∠A = 90° olan ABC üçgeninde AH ⊥ BC, BH = 4 cm ve HC = 9 cm'dir. Buna göre AH kaç cm'dir?

✓ A. h² = p · k = 4 · 9 = 36, h = 6 cm. B iki parçanın ortalamasını alıyor; C karekök almayı unutuyor; D yüksekliği hipotenüsle (4 + 9) karıştırıyor.

⇄Bilgi eşleştirme Öklid bağıntıları

ABCH3,66,4
Yazılı sorusuŞekildeki ABC dik üçgeninde AH hipotenüse ait yüksekliktir; BH = 3,6 birim ve HC = 6,4 birimdir. a) AH uzunluğunu bulunuz. b) AB ve AC uzunluklarını bulunuz. c) AB² = BH · BC bağıntısını hangi benzer üçgenlerden elde ettiğinizi yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) AH² = BH · HC = 3,6 · 6,4 = 23,04, AH = 4,8 birim. b) BC = 3,6 + 6,4 = 10. AB² = BH · BC = 3,6 · 10 = 36, AB = 6 birim. AC² = HC · BC = 6,4 · 10 = 64, AC = 8 birim. c) ABC ile HBA üçgenlerinde B açısı ortak, A ve H açıları 90°'dir; AA ile ABC ∼ HBA. Buradan AB/HB = BC/BA, yani AB² = BH · BC.

  • a) AH = 4,8 — 3 puan
  • b) AB = 6 ve AC = 8 — 4 puan (her biri 2, BC = 10 dahil)
  • c) ABC ∼ HBA benzerliğini gerekçesiyle yazmak — 3 puan

Öklid teoremi

Cevabın nasıldı?
TEOREM · PİSAGOR

Pisagor teoremi: dik kenarların kareleri toplamı

MEB 9. sınıf · 4. Tema: Eşlik ve Benzerlik · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÖklid teoremi nedir, dik üçgende Öklid bağıntıları nasıl ispatlanır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Öklid teoremine göre dik üçgende dik köşeden hipotenüse inen yüksekliğin karesi, yüksekliğin ayırdığı iki parçanın çarpımıdır: h² = p · k. Aynı benzerliklerden dik kenarlar için b² = k · a ve c² = p · a bağıntıları da çıkar. Üç bağıntı da dik üçgendeki üç benzer üçgenden ispatlanır.

Öklid teoremi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Pisagor teoremi nedir, Öklid teoreminden nasıl ispatlanır, üçgenin açı türü nasıl belirlenir?

Kısa cevap: Pisagor teoremine göre bir dik üçgende dik kenarların uzunluklarının kareleri toplamı, hipotenüsün uzunluğunun karesine eşittir: b² + c² = a². Teorem Öklid bağıntılarını toplayarak ispatlanır. Bir açı 90°'den büyükse karşısındaki kenarın karesi öteki iki karenin toplamından büyük, küçükse küçüktür.

Bir tabletin ekranı "10 inç" diye satılır; bu sayı ekranın eni ya da boyu değil, köşeden köşeye uzunluğudur ve en ile boydan Pisagor'la hesaplanır.

Pisagor teoremini 8. sınıftan tanıyorsun; şimdi onu Öklid bağıntılarından ispatlayacağız. Öklid teoreminde b² = k · a ve c² = p · a bulmuştuk. İki eşitliği taraf tarafa topla: b² + c² = k · a + p · a = a · (k + p). Hipotenüs iki parçanın toplamı olduğu için k + p = a'dır. Sonuç: b² + c² = a².

Teoremin bilinen yüzlerce farklı ispatı vardır. Bizim ispatımız benzerliğe dayanır; benzerlik de AA koşuluna, yani iç açılar toplamının 180° olmasına. Böylece Tema 3'ten bu yana kurduğun zincir bir teoremle tamamlanır.

Geniş, dik, dar: kenarlardan açı türü

Kenarları b, c ve en uzun kenarı a olan bir üçgen düşün. b ve c sabitken aradaki açı büyüdükçe karşısındaki kenar da uzar. Üçgende açı ve kenar sayfasında gördüğümüz "büyük açı karşısında büyük kenar" fikri budur. Açı tam 90° iken a² = b² + c² olur. Açı 90°'den büyükse a daha uzundur: a² > b² + c². Açı 90°'den küçükse a² < b² + c². Üç durum birbirini dışladığı için ters yönde de karar verebilirsin: en uzun kenarın karesini öteki iki karenin toplamıyla karşılaştırırsın.

En uzun kenar a için karar tablosu
Karşılaştırmaa'nın karşısındaki açıÖrnek kenarlar
a² = b² + c²dik (90°)6, 8, 10: 36 + 64 = 100
a² > b² + c²geniş7, 8, 12: 49 + 64 = 113 < 144
a² < b² + c²dar; üçgen dar açılı5, 6, 7: 25 + 36 = 61 > 49
Çözümlü örnek

Dik kenarları 5 cm ve 12 cm olan bir dik üçgenin hipotenüsü kaç cm'dir?

  1. a² = 5² + 12² = 25 + 144 = 169.
  2. a = 13.

Cevap: 13 cm

Akılda kalsın: b² + c² = a², a hipotenüs. En uzun kenarın karesi büyük çıkarsa geniş, küçük çıkarsa dar açı.
Yazılıda

Nasıl sorulurPisagor teoremini Öklid bağıntılarından ispatlaman, bir dik üçgende eksik kenarı bulman ya da kenarları verilen üçgenin geniş, dik ya da dar açılı olduğunu gerekçesiyle belirlemen istenir.

TuzakHipotenüs yerine bir dik kenarı tek başına bırakmak, açı türüne karar verirken en uzun kenarı seçmemek.

Tam puan içinHipotenüsü belirt, kareleri sayıyla yaz, karşılaştırmanın yönünü ve sonucunu cümleyle söyle.

?Soru çöz dik üçgen mi?

Kenar uzunlukları aşağıda verilen üçgenlerden hangisi dik üçgendir?

✓ C. 8² + 15² = 64 + 225 = 289 = 17². A'da 16 + 25 = 41 > 36, üçgen dar açılıdır; B'de 25 + 49 = 74 < 81, en büyük açı geniştir; D'de 36 + 49 = 85 < 100, yine geniş. Ardışık ya da "yakın" sayıları dik üçgen sanmak sık yapılan bir hatadır.

▭Boşluk doldurma

Dik kenarları 9 ve 12 birim olan dik üçgenin hipotenüsü birimdir. Kenarları 4, 5 ve 7 birim olan üçgende 4² + 5² = olup 7²'den küçüktür; bu yüzden 7 birimlik kenarın karşısındaki açı açıdır.

152141genişdar
Yazılı sorusua) Bir ABC dik üçgeninde (∠A = 90°) hipotenüse ait AH yüksekliğini çizerek Pisagor teoremini Öklid bağıntılarından ispatlayınız. b) Kenar uzunlukları 9, 12 ve 16 cm olan bir üçgenin geniş, dik ya da dar açılı olduğunu gerekçesiyle belirleyiniz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) BH = p, HC = k, BC = a, AC = b, AB = c olsun. ABC ∼ HAC'den b² = k · a, ABC ∼ HBA'dan c² = p · a olur. Taraf tarafa toplarsak b² + c² = k · a + p · a = a(k + p) bulunur. k + p = a olduğu için b² + c² = a² elde edilir. b) En uzun kenar 16 cm'dir. 9² + 12² = 81 + 144 = 225, 16² = 256'dır. 256 > 225 olduğu için 16 cm'lik kenarın karşısındaki açı 90°'den büyüktür; üçgen geniş açılıdır.

  • a) İki Öklid bağıntısını benzerliğiyle yazmak — 3 puan
  • a) Toplayıp k + p = a ile sonuca ulaşmak — 3 puan
  • b) En uzun kenarı seçip karşılaştırmayla "geniş açılı" demek — 4 puan

Pisagor teoremi

Cevabın nasıldı?
PROBLEM · MODELLEME

Ölçülemeyeni hesaplamak: gölge, merdiven ve iğne deliği

MEB 9. sınıf · 4. Tema: Eşlik ve Benzerlik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBenzer üçgenler nedir, benzerlik oranı nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Eşlik ve benzerlik). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İki üçgenin karşılıklı açıları eşit ve karşılıklı kenarları orantılıysa üçgenler benzerdir ve ∼ ile gösterilir. Karşılıklı kenarların oranına benzerlik oranı (k) denir. Benzer üçgenlerin çevreleri de aynı k oranındadır. Benzerlik oranı 1 olan benzer üçgenler eştir.

Benzerlik ve benzerlik oranı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Benzerlik, Tales ve Pisagor teoremleriyle gölge, yükseklik ve uzaklık problemleri nasıl çözülür?

Kısa cevap: Gerçek yaşam problemlerinde önce durum bir geometrik şekille modellenir. Aynı saatteki gölgelerde güneş ışınları paralel olduğu için dik üçgenler benzerdir (AA); duvara dayalı merdiven Pisagor teoremiyle; iğne deliği kamerası tepe açıları eşit iki üçgenin benzerliğiyle çözülür. Sonuç birimiyle ve bağlama uygun yorumlanır.

Rivayete göre Tales, piramidin tepesine çıkmadan yüksekliğini bir çubuğun gölgesiyle bulmuştu; aynı yöntemle okul bahçendeki ağacı da ölçebilirsin.

Bu sayfanın teoremleri en çok gerçek problemlerde işe yarar. Her problemde aynı dört adımı izlersin: durumu şekille çiz, benzer üçgenleri ya da dik üçgeni bul, orantıyı veya bağıntıyı kur, sonucu birimiyle yorumla.

Gölge: paralel ışınlar, benzer üçgenler

Güneş çok uzakta olduğu için aynı anda gelen ışınlar paralel kabul edilir. Dik duran bir çubuk, gölgesi ve ışın bir dik üçgen oluşturur. Yanındaki ağacın üçgeninde de bir açı 90°'dir, ışının yerle yaptığı açı da aynıdır. AA ile iki üçgen benzerdir; boy/gölge oranı ikisinde aynıdır.

Çocuğun boy/gölge oranı 1,2/1,5 = 0,8; ağacınki de aynı olmalı: x = 10 · 0,8 = 8 m.Görsel: Sınav Defteri

Merdiven ve iğne deliği

Duvara dayalı bir merdiven, duvar ve yerle bir dik üçgen oluşturur; merdiven hipotenüstür. 5 m'lik merdivenin ayağı duvardan 1,4 m uzaksa ulaştığı yükseklik √(25 − 1,96) = √23,04 = 4,8 m'dir. İğne deliği kamerasında ışık küçük bir delikten geçer ve kutunun arka yüzünde ters bir görüntü oluşur. Nesne ile görüntü, deliği ortak tepe kabul eden iki üçgenin tabanlarıdır. Tepe açıları ters açı olduğu için eşittir, tabanlar da paraleldir; üçgenler AA ile benzerdir.

Çözümlü örnek · yazılı tarzı

1,8 m boyundaki bir öğrenci, derinliği 20 cm olan iğne deliği kamerasının deliğinden 6 m uzakta duruyor. Görüntünün boyu kaç cm'dir?

  1. Birimleri eşitle: 6 m = 600 cm, 1,8 m = 180 cm.
  2. Benzerlik oranı: 20/600 = x/180, x = 180 · 20 ÷ 600 = 6.

Cevap: 6 cm (ve baş aşağı)

Akılda kalsın: Çiz → üçgeni bul → orantı ya da Pisagor → birimle yorumla. Birimleri en başta eşitle.
Yazılıda

Nasıl sorulurGölge, bina, merdiven, kamera ya da harita bağlamlı bir durum verilir; durumu şekille modellemen, hangi benzerliği ya da teoremi kullandığını gerekçelendirmen ve sonucu hesaplaman istenir.

TuzakBirimleri (m ve cm) karıştırmak, orantıyı gölge/boy ve boy/gölge diye karışık kurmak.

Tam puan içinŞekli adlandırarak çiz, benzerlik gerekçesini yaz, sonucu birimiyle ve bağlama uygun söyle.

?Soru çöz iğne deliği

1,6 m boyundaki bir lamba, derinliği 25 cm olan bir iğne deliği kamerasının deliğinden 4 m uzaktadır. Lambanın kutuda oluşan görüntüsünün boyu kaç cm'dir?

✓ D. 25/400 = x/160, x = 160 · 25 ÷ 400 = 10 cm. A uzaklığı hesaba katmayıp 1,6 ile 25'i çarpıyor (40); B oranı ters kuruyor (1,6 · 4 ÷ 0,25 = 25,6); C sonucu metre olarak bulup (0,1 m) cm'ye çevirmiyor.

⇄Bilgi eşleştirme problem → araç

h24 mipçubuk1,5 m çubuk, 2 m gölgebina
Yazılı sorusuOkul binasının yüksekliğini ölçmek isteyen öğrenciler, binanın gölgesini 24 m, aynı saatte binanın yanına dik olarak tuttukları 1,5 m'lik çubuğun gölgesini 2 m ölçmüştür. a) Binanın yüksekliğini bulunuz ve kullandığınız benzerliği gerekçesiyle yazınız. b) Binanın tepesinden gölgenin ucuna gerilecek ipin uzunluğunu bulunuz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Güneş ışınları aynı saatte paralel geldiği için ışının yerle yaptığı açı iki durumda aynıdır; bina ve çubuk yere dik olduğundan iki dik üçgen AA ile benzerdir. Boy/gölge oranları eşittir: h/24 = 1,5/2, h = 24 · 1,5 ÷ 2 = 18 m. b) İp, dik kenarları 18 m ve 24 m olan dik üçgenin hipotenüsüdür: 18² + 24² = 324 + 576 = 900, ip = 30 m.

  • a) Paralel ışın ve dik açıdan AA benzerliğini yazmak — 3 puan
  • a) h = 18 m — 3 puan
  • b) Pisagor ile 30 m — 4 puan

Gölge, merdiven ve kamera problemleri

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Geometri serisindeki Pisagor ve Öklid sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

ABC üçgeninde D noktası AB'nin, E noktası AC'nin orta noktasıdır. BC = 18 cm olduğuna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Orta noktalarda oran 1/2'dir; KAK ile ADE ∼ ABC olur, DE ∥ BC ve DE = 18 ÷ 2 = 9 cm. B orta tabanı üçüncü kenara eşit sanıyor; C oranı 1/3 alıyor; D paralelliği diklikle karıştırıyor.Kaynak: Eşlik ve benzerlik · Benzer üçgen oluşturma ve orta taban

?Soru 2

Bir ABC üçgeninde m(A) = 48° ve m(B) = 67°'dir. C köşesindeki dış açının ölçüsü kaç derecedir?

✓ A. C'deki dış açı, komşu olmayan iki iç açının toplamıdır: 48° + 67° = 115°. B C'nin iç açısını (65°) veriyor; C, 180° − 48° ile A'daki dış açıyı buluyor; D, 180° − 67° ile B'deki dış açıyı buluyor.Kaynak: Üçgende açı ve kenar · Dış açılar, ikizkenar ve eşkenar üçgen

?Soru 3

AB = AC olan ABC üçgeninde H, BC kenarının orta noktasıdır. ABH ≅ ACH olduğunu göstermek için aşağıdakilerden hangisi kullanılmalıdır?

✓ A. Üç kenarın eşitliği verilenlerden ve H'nin orta nokta olmasından doğrudan gelir; KKK yeter. B üç açının eşitliğini eşlik koşulu sanıyor; C'de ∠B, AB ile AH'nin arasında değildir; D ispatlanacak sonuçları (açıortay ve 90°) baştan kullanıyor.Kaynak: Eşlik ve benzerlik · Eşlikle ispat

?Soru 4

ABC ∼ DEF ve AB/DE = 3/5'tir. ABC üçgeninin çevresi 24 cm olduğuna göre DEF üçgeninin çevresi kaç cm'dir?

✓ D. Çevreler kenarlarla aynı oranda: ABC'nin çevresi / DEF'nin çevresi = 3/5, yani 24 ÷ 3 · 5 = 40 cm. A oranı ters kurup 24'ü 3/5 ile çarpıyor; B oranı fark sanıp 5 − 3 = 2'yi ekliyor; C yalnız 3 ile çarpıp 5'e bölmeyi unutuyor.Kaynak: Eşlik ve benzerlik · Benzerlik ve benzerlik oranı

?Soru 5

Birbirine paralel d₁ ve d₂ doğruları arasındaki uzaklık 4 birimdir. Bir üçgen önce d₁'e, elde edilen görüntü de d₂'ye göre yansıtılıyor. Buna göre son görüntü için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Paralel iki doğruya göre art arda yansıma, doğrular arası uzaklığın iki katı kadar, yani 8 birimlik bir ötelemedir; iki yansıma ters çevirmeyi sıfırlar. B uzaklığı iki katına çıkarmayı unutuyor; C yalnız ilk yansımayı hesaba katıyor; D ara adımı atlıyor, tek yansıma şekli ters çevirirdi.Kaynak: Geometrik dönüşümler · Paralel iki doğruya göre ardışık yansıma

?Soru 6

Bir ABC üçgeninde m(A) = 65° ve m(B) = 45°'dir. Bu üçgenin en uzun kenarı hangisidir?

✓ C. m(C) = 180° − 65° − 45° = 70° en büyük açıdır; karşısındaki kenar AB en uzundur. A verilen en büyük açının (A) karşısını seçiyor ama C'yi hesaplamıyor; B en küçük açının karşısını seçiyor; D açılar farklıyken kenarları eşit sayıyor.Kaynak: Üçgende açı ve kenar · Açı-kenar bağıntısı

?Soru 7

İç açılar toplamı ispatında A köşesinden BC'ye paralel d doğrusu çiziliyor. d üzerinde A'nın solunda oluşan açının B açısına eşit olmasının gerekçesi nedir?

✓ B. AB, paralel d ve BC doğrularını kesen bir doğrudur; iki açı paralellerin arasında, kesenin farklı yanındadır. A aynı köşedeki karşılıklı açılardan söz ediyor; C yöndeş açılar eşittir, toplamları 180° değildir; D ispatlanmak istenen teoremi gerekçe yapıyor (döngüsel akıl yürütme).Kaynak: Üçgende açı ve kenar · İç açılar toplamının ispatı

?Soru 8

Bir öteleme dönüşümünde K noktası 4 birim sola ve 3 birim yukarıya taşınıyor. Aynı ötelemede L noktası için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Ötelemede bütün noktalar aynı yönde, aynı miktarda kayar; L de K gibi taşınır. A yatay ve dikey adımların yerini değiştiriyor; B ötelemeyi ters yönde okuyor; C ötelemeyi dönme gibi düşünüp miktarın noktaya göre değiştiğini sanıyor.Kaynak: Geometrik dönüşümler · Öteleme dönüşümü

?Soru 9

ABCD dörtgeni d doğrusuna göre yansıtılarak A'B'C'D' dörtgeni elde ediliyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi her zaman doğrudur?

✓ B. Her nokta yansıma doğrusuna dik bir yol üzerinde taşınır; bu yüzden AA' ve BB' d'ye diktir. A yansımanın alanı büyüttüğünü sanıyor, oysa uzaklıklar korunur; C uzaklığın yarısını bütünü sanıyor, AA' bu uzaklığın iki katıdır; D yansımanın dolanım yönünü tersine çevirdiğini gözden kaçırıyor.Kaynak: Geometrik dönüşümler · Yansıma dönüşümü

?Soru 10

Aşağıdaki bilgilerden hangisi ABC ve DEF üçgenlerinin benzer olduğunu göstermeye yetmez?

✓ B. ∠B, AB ile AC kenarlarının arasındaki açı değildir; bu bilgi KAK benzerliği vermez. A iki açının eşitliğiyle AA'dır; C üç kenarın orantısıyla KKK'dır; D'de ∠A, AB ile AC'nin arasındadır, KAK'tır.Kaynak: Eşlik ve benzerlik · Benzerlik koşulları: KKK, AA, KAK
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Matematik soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →