Doğrusal fonksiyonlar: referans fonksiyon, dönüşümler, eğim ve nitel özellikler

Kiralık scooterın ücreti ya da şarj olan telefonun yüzdesi düzgün değişir. Bu değişimi f(x) = x doğrusundan öteleme ve genişletmeyle türetiyor, grafiğe bakıp fonksiyonun bütün nitel özelliklerini okuyoruz.

5 durak9. sınıf · 1. dönem 1–2. yazılı
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · FONKSİYON

Fonksiyon: birlikte değişen iki nicelik

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Nicelikler ve Değişimler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAçık, kapalı ve yarı açık aralık nedir, aralık nasıl gösterilir?Bağlantılı konudan (Gerçek sayı aralıkları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Aralık, sayı doğrusunda iki sınır arasında kalan bütün gerçek sayılardır. Sınırlar dahilse köşeli parantez [ ] ve içi dolu nokta, hariçse normal parantez ( ) ve içi boş nokta kullanılır. Bir aralık sözel, cebirsel (eşitsizlik), sayı doğrusu ve küme gösterimiyle yazılabilir. Sonsuzluk hiçbir zaman aralığa dahil olmaz.

Gerçek sayı aralıkları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Fonksiyonda bağımlı ve bağımsız değişken nedir, tanım ve görüntü kümesi nasıl bulunur?

Kısa cevap: Fonksiyon, bir kümedeki her elemanı başka bir kümedeki tek bir elemanla eşleyen kuraldır. Değerini serbestçe seçtiğimiz nicelik bağımsız değişken (x), ona bağlı olarak belirlenen nicelik bağımlı değişkendir (f(x)). Bağımsız değişkenin alabileceği değerler tanım kümesini, fonksiyonun aldığı değerler görüntü kümesini oluşturur.

Elektrikli bir scooter kiraladığında ekran 10 TL açılış ücretiyle başlar ve her dakika 4 TL ekler. Ödeyeceğin para, sürdüğün dakikaya göre değişir.

Scooter örneğinde iki nicelik birlikte değişir: süre ve ücret. Süreyi sen seçersin; bu yüzden süre bağımsız değişkendir. Ücret ise süreye göre belirlenir; o da bağımlı değişkendir. Her süreye tek bir ücret karşılık gelir. Bu eşlemeye fonksiyon denir ve f(x) = 10 + 4x diye yazılır; x dakikayı, f(x) ücreti gösterir.

Aynı fonksiyon, üç temsil

Bir fonksiyon tabloyla, grafikle ya da cebirsel kuralla anlatılabilir. Tablo birkaç değeri hızlıca gösterir. Grafik değişimin biçimini gözle görmeyi sağlar. Cebirsel temsil ise her x için sonucu hesaplatır. Bu temsiller arasında geçiş yapabilmek, fonksiyon sorularının anahtarıdır.

f(x) = 10 + 4x (scooter ücreti)
x (dakika)051015
f(x) (TL)10305070
Değişim—+20+20+20

Tablonun son satırına bak: x her 5 arttığında f(x) hep 20 artıyor. Eşit adımlara eşit değişimler karşılık geliyorsa ilişki doğrusal ilişkidir ve grafiği bir doğrudur. Bu sayfanın konusu böyle fonksiyonlar.

Tanım ve görüntü kümesi

Bağımsız değişkenin alabileceği bütün değerlere tanım kümesi, bu değerlerin karşılığı olan f(x) değerlerine görüntü kümesi denir. Kural tek başına verilmişse ve gerçek sayılarda her x için hesaplanabiliyorsa en geniş tanım kümesi R'dir. Gerçek yaşamda ise bağlam sınır koyar. Scooter en çok 60 dakika kiralanabiliyorsa tanım kümesi [0, 60], görüntü kümesi [10, 250] olur. Gerçek sayı aralıkları sayfasında gördüğün aralık gösterimi burada işine yarar.

Çözümlü örnek

f(x) = 10 + 4x için f(15) değerini bulunuz ve bağlamdaki anlamını yazınız.

  1. x yerine 15 yaz: f(15) = 10 + 4 · 15 = 70.
  2. Anlamı: 15 dakikalık sürüş 70 TL tutar.

Cevap: f(15) = 70

Akılda kalsın: Seçtiğin bağımsız (x), ona göre çıkan bağımlı (f(x)). Eşit adıma eşit değişim varsa ilişki doğrusaldır. Bağlam tanım kümesini daraltır.
Yazılıda

Nasıl sorulurGerçek yaşamdan bir durum verilir; bağımlı ve bağımsız değişkeni belirlemen, fonksiyonun cebirsel kuralını yazman, tablo oluşturman ve bağlama uygun tanım ve görüntü kümesini bulman istenir.

TuzakDeğişkenleri ters yazmak, bağlamın koyduğu sınırı unutup tanım kümesini R almak.

Tam puan içinDeğişkenleri birimleriyle tanımla, kuralı yaz, kümeleri aralık gösterimiyle ver.

?Soru çöz değişkenler

Bir fotokopi merkezi sabit 5 TL ücret ve sayfa başına 2 TL alıyor. Ödenen ücret ile çekilen sayfa sayısı arasındaki ilişkide bağımlı değişken hangisidir?

✓ B. Sayfa sayısını müşteri seçer, ücret ona göre belirlenir; bu yüzden ücret bağımlıdır. A bağımsız değişkendir; C ve D değişken değil, kuraldaki sabit sayılardır (f(x) = 5 + 2x).

▭Boşluk doldurma

Scooter ücreti f(x) = 10 + 4x ise 20 dakikalık sürüş TL tutar. Her dakika ücret TL artar. Bu ilişkide ücret değişkendir.

9080410bağımlıbağımsız
Yazılı sorusuBir bisiklet kiralama noktası 20 TL sabit ücret ve saat başına 15 TL alıyor; bisiklet en çok 6 saat kiralanabiliyor. a) Bağımlı ve bağımsız değişkeni belirleyiniz. b) Ücreti saate bağlı veren fonksiyonun cebirsel kuralını yazınız. c) Fonksiyonun bağlama uygun tanım ve görüntü kümesini aralık olarak yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Kiralama süresi (x, saat) bağımsız değişken, ödenen ücret (f(x), TL) bağımlı değişkendir. b) f(x) = 20 + 15x. c) Süre 0 ile 6 saat arasında olabildiği için tanım kümesi [0, 6]'dır. f(0) = 20 ve f(6) = 20 + 90 = 110 olduğundan görüntü kümesi [20, 110] olur.

  • a) Değişkenleri doğru belirlemek — 2 puan
  • b) f(x) = 20 + 15x — 3 puan
  • c) Tanım kümesi [0, 6] ve görüntü kümesi [20, 110] — 5 puan

Fonksiyon ve değişkenler

Cevabın nasıldı?
KAVRAM · NİTEL ÖZELLİKLER

Doğrusal referans fonksiyon: f(x) = x ve nitel özellikleri

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Nicelikler ve Değişimler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFonksiyonda bağımlı ve bağımsız değişken nedir, tanım ve görüntü kümesi nasıl bulunur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Fonksiyon, bir kümedeki her elemanı başka bir kümedeki tek bir elemanla eşleyen kuraldır. Değerini serbestçe seçtiğimiz nicelik bağımsız değişken (x), ona bağlı olarak belirlenen nicelik bağımlı değişkendir (f(x)). Bağımsız değişkenin alabileceği değerler tanım kümesini, fonksiyonun aldığı değerler görüntü kümesini oluşturur.

Fonksiyon ve değişkenler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

f(x) = x fonksiyonunun nitel özellikleri nelerdir?

Kısa cevap: f(x) = x, her sayıyı kendisiyle eşleyen doğrusal referans fonksiyondur; grafiği orijinden geçen ve eksenlerle eşit açı yapan doğrudur. Tanım ve görüntü kümesi R'dir, sıfırı x = 0'dır. (−∞, 0) aralığında negatif, (0, ∞) aralığında pozitiftir. Artandır, bire birdir; maksimum ve minimum noktası yoktur.

Bir termometrenin iki ayrı ekranı aynı sıcaklığı gösteriyorsa birindeki değer ötekine her zaman eşittir. “Gireni aynen çıkaran” bu kural, doğrusal fonksiyonların başlangıç noktasıdır.

Bütün doğrusal fonksiyonlar en basit bir fonksiyondan türetilebilir: f(x) = x. Bu fonksiyona doğrusal referans fonksiyon denir. Her x'i kendisiyle eşler: f(−3) = −3, f(2,5) = 2,5. Grafiğinde her noktanın iki koordinatı eşittir; bu yüzden doğru orijinden geçer.

Doğru x ekseninin üstündeyse fonksiyon pozitif, altındaysa negatiftir; kesişim noktası fonksiyonun sıfırıdır.Görsel: Sınav Defteri

Nitel özellikler

Bir fonksiyonun sayısal hesap yapmadan, grafiğine bakarak söylenebilen özelliklerine nitel özellikler denir. f(x) = 0 eşitliğini sağlayan x değerine fonksiyonun sıfırı denir; grafikte doğrunun x eksenini kestiği yerdir. Fonksiyonun değerinin pozitif ya da negatif olduğu aralıklar fonksiyonun işaretini verir. x büyüdükçe f(x) de büyüyorsa fonksiyon artandır, küçülüyorsa azalandır.

Fonksiyonun aldığı en büyük değerin noktası maksimum noktası, en küçük değerin noktası minimum noktasıdır. Farklı x değerleri her zaman farklı f(x) değerleri veriyorsa fonksiyon bire birdir. Grafikte bunu yatay bir doğruyla denetleyebilirsin: her yatay doğru grafiği en çok bir noktada kesiyorsa fonksiyon bire birdir.

f(x) = x fonksiyonunun nitel özellikleri
Özellikf(x) = x
Tanım kümesi · görüntü kümesiR · R
Sıfırıx = 0
İşareti(−∞, 0)'da negatif, (0, ∞)'da pozitif
Artan / azalanR'de artan
Maksimum · minimum noktasıyok · yok
Bire birlikbire bir

Maksimum ve minimum olmamasının nedeni şudur: doğru iki yönde de sonsuza uzanır, en büyük ya da en küçük bir değer yoktur. Tanım kümesi bir aralıkla sınırlanırsa uç noktalarda maksimum ve minimum oluşabilir.

Akılda kalsın: f(x) = x: tanım ve görüntü R, sıfır 0, sol yarı negatif, sağ yarı pozitif, artan, bire bir, uç değer yok. Sıfır = x eksenini kestiği yer.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir doğrusal fonksiyonun grafiği verilir; nitel özelliklerini (tanım ve görüntü kümesi, sıfır, işaret, artanlık, maksimum-minimum, bire birlik) tablo hâlinde yazman istenir.

TuzakSıfırı y eksenini kestiği yer sanmak, orijini minimum noktası sanmak.

Tam puan içinHer özelliği ayrı satırda yaz, işareti aralıkla ver, bire birliği gerekçesiyle (yatay doğru) açıkla.

?Soru çöz nitel özellik

f(x) = x fonksiyonu için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Farklı x değerleri farklı f(x) değerleri verir; her yatay doğru grafiği tek noktada keser. A orijini en küçük değer sanıyor, oysa f(−5) = −5 daha küçüktür; B işareti ters yazıyor; C artanı azalanla karıştırıyor.

⇄Bilgi eşleştirme f(x) = x için

Yazılı sorusuf(x) = x fonksiyonunun tanım kümesi [−3, 5] aralığıyla sınırlandırılıyor. Bu durumda fonksiyonun görüntü kümesini, sıfırını, işaretini, maksimum ve minimum noktalarını yazınız. Tanım kümesi R iken maksimum ve minimum noktası olmamasıyla bu sonucu karşılaştırınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: f(x) = x olduğu için görüntü kümesi de [−3, 5] olur. Sıfırı x = 0'dır. [−3, 0) aralığında negatif, (0, 5] aralığında pozitiftir. Fonksiyon artan olduğu için en küçük değerini sol uçta, en büyük değerini sağ uçta alır: minimum noktası (−3, −3), maksimum noktası (5, 5)'tir. Tanım kümesi R iken doğru iki yönde sonsuza uzandığından en büyük ya da en küçük değer yoktu; sınırlı aralık uç noktaları getirdiği için şimdi vardır.

  • Görüntü kümesi, sıfır ve işaret — 4 puan
  • Maksimum ve minimum noktalarını koordinatlarıyla yazmak — 4 puan
  • R ile sınırlı aralık farkını açıklamak — 2 puan

Doğrusal referans fonksiyon

Cevabın nasıldı?
DÖNÜŞÜM · GRAFİK

Referans fonksiyondan dönüşüm: a·f(x ± r) ± k

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Nicelikler ve Değişimler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaf(x) = x fonksiyonunun nitel özellikleri nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

f(x) = x, her sayıyı kendisiyle eşleyen doğrusal referans fonksiyondur; grafiği orijinden geçen ve eksenlerle eşit açı yapan doğrudur. Tanım ve görüntü kümesi R'dir, sıfırı x = 0'dır. (−∞, 0) aralığında negatif, (0, ∞) aralığında pozitiftir. Artandır, bire birdir; maksimum ve minimum noktası yoktur.

Doğrusal referans fonksiyon

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

g(x) = a·f(x ± r) ± k doğrusal fonksiyonunun grafiği f(x) = x'ten nasıl elde edilir?

Kısa cevap: g(x) = a·f(x ± r) ± k biçimindeki fonksiyonlar f(x) = x'ten türetilen doğrusal fonksiyonlardır. a, her görüntüyü a katına çıkarır; a negatifse grafik x eksenine göre yansır. f(x − r) grafiği x ekseni boyunca r birim pozitif yönde (sağa), f(x + r) negatif yönde (sola) öteler. +k ve −k, grafiği y ekseni boyunca k birim yukarı ya da aşağı öteler.

Bir fotoğraf uygulamasında resmi önce büyütür, sonra ters çevirir, en son kaydırırsın. Doğrusal fonksiyonların grafikleri de f(x) = x doğrusuna aynı türden üç hareket uygulanarak elde edilir.

Doğrusal referans fonksiyon konusunda f(x) = x doğrusunu tanıdık. Bu doğruya uygulanan hareketlerle bütün doğrusal fonksiyonlar elde edilir. Hareketlerin her biri kuraldaki bir sayıyla yönetilir.

Üç hareket

Katsayı a: a · f(x) her görüntüyü a ile çarpar. a = 2 ise doğru dikleşir, a = 1/2 ise yatıklaşır. a negatifse görüntülerin işareti değişir; grafik x eksenine göre yansır: −f(x) = −x.

Yatay öteleme r: f(x − r) grafiği x ekseni boyunca r birim pozitif yönde öteler. f(x + r) ise negatif yönde öteler. Burada eksi sağa, artı sola götürür; çünkü f(x − 3)'ün eski sıfır değerini vermesi için x'in 3 artması gerekir.

Dikey öteleme k: f(x) + k grafiği y ekseni boyunca k birim pozitif yönde (yukarı), f(x) − k negatif yönde (aşağı) öteler.

g, f'nin görüntülerini 2 katına çıkarıp 1 birim yukarı öteler; h, f'nin x eksenine göre yansımasıdır.Görsel: Sınav Defteri

Kuraldan mx + n biçimine

Dönüşüm hâlindeki kural açılınca her zaman g(x) = mx + n biçimine gelir. Örneğin g(x) = 2 · f(x − 1) + 3 = 2(x − 1) + 3 = 2x + 1. Grafiği çizmek için iki nokta yeter: g(0) = 1 ve g(1) = 3.

Çözümlü örnek · yazılı tarzı

g(x) = −f(x + 2) − 1 fonksiyonunun grafiğinin f(x) = x'ten nasıl elde edildiğini yazınız ve kuralı mx + n biçiminde veriniz.

  1. f(x + 2): x ekseni boyunca 2 birim negatif yönde (sola) öteleme.
  2. Başındaki eksi: x eksenine göre yansıma.
  3. −1: y ekseni boyunca 1 birim aşağı öteleme. Açılım: −(x + 2) − 1 = −x − 3.

Cevap: g(x) = −x − 3

Akılda kalsın: a: kat ve (eksiyse) yansıma; x − r: sağa, x + r: sola; + k: yukarı, − k: aşağı. Açınca hep mx + n çıkar.
Yazılıda

Nasıl sorulurg(x) = a·f(x ± r) ± k biçiminde bir fonksiyon verilir; grafiğin f(x) = x'ten hangi dönüşümlerle elde edildiğini sırasıyla yazman, grafiği çizmen ve kuralı mx + n biçiminde vermen istenir.

TuzakF(x − 3)'ü sola öteleme sanmak, eksi katsayının yansıma olduğunu atlamak.

Tam puan içinHer dönüşümü yönü ve birim sayısıyla yaz, grafikte en az iki noktayı işaretle.

?Soru çöz öteleme

g(x) = f(x + 4) − 2 fonksiyonunun grafiği, f(x) = x grafiğine hangi dönüşümler uygulanarak elde edilir?

✓ A. Parantez içindeki +4 grafiği negatif yönde (sola), dışarıdaki −2 aşağı öteler. B parantez içindeki işareti yön sanıyor (“artı sağa”); C dışarıdaki eksiyi yukarı okuyor; D iki yönü de ters alıyor.

⇄Bilgi eşleştirme kural → hareket

Yazılı sorusug(x) = 3 · f(x − 2) + 1 fonksiyonu veriliyor (f(x) = x). a) g'nin grafiğinin f'nin grafiğinden hangi dönüşümlerle elde edildiğini yazınız. b) g'nin kuralını mx + n biçiminde yazınız. c) g(0) ve g(2) değerlerini bulup grafiğin geçtiği iki noktayı belirtiniz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) f(x − 2): x ekseni boyunca 2 birim pozitif yönde (sağa) öteleme; 3 ile çarpma: görüntülerin 3 katına çıkması, doğrunun dikleşmesi; +1: y ekseni boyunca 1 birim yukarı öteleme. b) g(x) = 3(x − 2) + 1 = 3x − 5. c) g(0) = −5 ve g(2) = 1; grafik (0, −5) ve (2, 1) noktalarından geçen doğrudur.

  • a) Üç dönüşümü yön ve miktarıyla yazmak — 4 puan
  • b) g(x) = 3x − 5 — 3 puan
  • c) İki noktayı doğru bulmak — 3 puan

Referans fonksiyondan dönüşümler

Cevabın nasıldı?
YORUM · EĞİM

Eğim ve nitel özellikler: g(x) = mx + n'yi okumak

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Nicelikler ve Değişimler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Doğrusal fonksiyonda eğim nedir, sıfır ve işaret nasıl bulunur?

Kısa cevap: g(x) = mx + n doğrusunun eğimi m'dir; x bir birim artınca g(x)'in ne kadar değiştiğini gösterir. m > 0 ise fonksiyon artan, m < 0 ise azalandır; m ≠ 0 iken bire birdir ve R'de maksimum ya da minimum noktası yoktur. Sıfırı x = −n/m'dir; sıfırın iki yanında işaret değişir.

Telefonun şarjı %100'den başlayıp saatte 8 puan azalıyorsa “saatte −8” sayısı her şeyi söyler: şarjın ne hızla, hangi yönde değiştiğini.

Şarj durumu s(x) = 100 − 8x fonksiyonuyla anlatılabilir; x saati, s(x) yüzdeyi gösterir. x'in katsayısı −8'dir ve bu sayı doğrunun eğimidir. Eğim, x bir birim arttığında fonksiyonun değerinin ne kadar değiştiğini söyler. Bağlamdaki anlamı “saatte 8 puan azalma”dır.

Eğimin söyledikleri

Eğim pozitifse doğru soldan sağa yükselir ve fonksiyon artandır. Negatifse doğru alçalır ve fonksiyon azalandır. Eğimin mutlak değeri büyüdükçe doğru dikleşir. m ≠ 0 olan her doğrusal fonksiyon bire birdir ve gerçek sayılarda maksimum ya da minimum noktası yoktur. Grafik üzerinde iki nokta biliniyorsa eğim, y'deki değişimin x'teki değişime oranıdır.

Sıfır ve işaret

Fonksiyonun sıfırı, mx + n = 0 denkleminin köküdür: x = −n/m. Şarj örneğinde 100 − 8x = 0 ise x = 12,5 saattir; telefon 12,5 saatte kapanır. Artan bir doğrusal fonksiyon sıfırının solunda negatif, sağında pozitiftir. Azalan fonksiyonda bu durum tersine döner.

g(x) = mx + n için işaret tablosu (sıfır x₀ = −n/m)
Durumx < x₀x = x₀x > x₀
m > 0 (artan)g(x) < 00g(x) > 0
m < 0 (azalan)g(x) > 00g(x) < 0

Bağlam tanım kümesini sınırlarsa uç değerler ortaya çıkar. Şarj fonksiyonu yalnız [0; 12,5] aralığında anlamlıdır. Azalan olduğu için maksimum noktası (0, 100), minimum noktası (12,5; 0) olur.

Çözümlü örnek

g(x) = −3x + 6 fonksiyonunun eğimini, sıfırını ve işaretini bulunuz.

  1. Eğim −3; negatif olduğu için fonksiyon azalandır.
  2. Sıfır: −3x + 6 = 0 ⇒ x = 2.
  3. Azalan olduğu için x < 2 iken pozitif, x > 2 iken negatiftir.

Cevap: eğim −3, sıfır 2; (−∞, 2)'de pozitif, (2, ∞)'da negatif

Akılda kalsın: Eğim = x'in katsayısı = birim başına değişim. m > 0 artan, m < 0 azalan; sıfır −n/m, işaret sıfırda değişir.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir doğrunun grafiği ya da kuralı verilir; eğimi bulup bağlamdaki anlamını yorumlaman, sıfırını ve işaretini yazman, artan-azalan ve bire birliğini gerekçelendirmen istenir.

TuzakEğimi sabit terim (n) sanmak, azalan fonksiyonda işaret tablosunu artan gibi yazmak.

Tam puan içinEğimi birimiyle yorumla (“saatte 8 puan azalır”), işareti aralıklarla ver.

?Soru çöz işaret

h(x) = −2x + 8 fonksiyonu için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Sıfır: −2x + 8 = 0 ⇒ x = 4. Eğim negatif olduğu için fonksiyon azalandır; sıfırın sağında negatiftir. A eğimin işaretini gözden kaçırıyor; B denklemde işareti yanlış taşıyor; D eğimi sabit terimle karıştırıyor.

▭Boşluk doldurma

g(x) = 5x − 15 doğrusunun eğimi , sıfırı x = olur. Eğim pozitif olduğu için fonksiyon bir fonksiyondur.

5−153−3artanazalan
−24xyOg
Yazılı sorusuŞekilde gerçek sayılarda tanımlı g doğrusal fonksiyonunun grafiği verilmiştir. a) Grafiğin eğimini bulunuz ve g'nin kuralını yazınız. b) g'nin sıfırını ve işaretini yazınız. c) g'nin artan mı azalan mı olduğunu ve bire bir olup olmadığını gerekçesiyle açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Doğru (−2, 0) ve (0, 4) noktalarından geçer. x 2 birim artarken y 4 birim artmıştır; eğim 4 ÷ 2 = 2'dir. Doğru y eksenini 4'te kestiği için g(x) = 2x + 4 olur. b) Sıfırı x = −2'dir. (−∞, −2) aralığında negatif, (−2, ∞) aralığında pozitiftir. c) Eğim pozitif olduğu için g artandır. Eğim sıfırdan farklı olduğu için farklı x değerleri farklı görüntüler verir; her yatay doğru grafiği tek noktada keser, bu yüzden g bire birdir.

  • a) Eğimi 2 bulup g(x) = 2x + 4 yazmak — 4 puan
  • b) Sıfır ve işaret — 3 puan
  • c) Artanlık ve bire birliği gerekçesiyle yazmak — 3 puan

Eğim, sıfır, işaret, artanlık

Cevabın nasıldı?
MODEL · PARÇALI GÖSTERİM

Sabit fonksiyon ve parçalı gösterim: kural değişince

MEB 9. sınıf · 2. Tema: Nicelikler ve Değişimler · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDoğrusal fonksiyonda eğim nedir, sıfır ve işaret nasıl bulunur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

g(x) = mx + n doğrusunun eğimi m'dir; x bir birim artınca g(x)'in ne kadar değiştiğini gösterir. m > 0 ise fonksiyon artan, m < 0 ise azalandır; m ≠ 0 iken bire birdir ve R'de maksimum ya da minimum noktası yoktur. Sıfırı x = −n/m'dir; sıfırın iki yanında işaret değişir.

Eğim, sıfır, işaret, artanlık

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sabit fonksiyon nedir, parçalı gösterimli fonksiyon nasıl yazılır ve okunur?

Kısa cevap: g(x) = mx + n'de m = 0 olursa her x için aynı değeri veren g(x) = n sabit fonksiyonu elde edilir; grafiği x eksenine paralel bir doğrudur ve doğrusal fonksiyonun özel bir hâli sayılır. Tanım kümesinin farklı aralıklarında farklı kurallar geçerliyse fonksiyon parçalı gösterimle yazılır; değer hesaplanırken önce x'in hangi parçaya düştüğüne bakılır.

Bir otoparkta ilk 2 saat ne kadar kalırsan kal 40 TL ödersin; 2 saatten sonra her saat için 15 TL eklenir. Ücretin kuralı 2. saatte değişir.

Sabit fonksiyon

Eğim ve nitel özellikler konusunda m'nin işaretine göre artan ve azalan fonksiyonları ayırdık. m = 0 olunca ne olur? g(x) = 0 · x + n = n olur; x ne olursa olsun sonuç değişmez. Böyle fonksiyonlara sabit fonksiyon denir. Grafiği y eksenini n'de kesen yatay doğrudur. Sabit fonksiyon ne artan ne azalandır ve bire bir değildir, çünkü farklı x'ler aynı görüntüyü verir. Ders kitabın sabit fonksiyonu doğrusal fonksiyonların özel bir hâli olarak sayar.

Parçalı gösterim

Otopark ücretinde iki kural vardır. İlk 2 saat ücret sabittir. Sonrasında ise ücret her saat 15 TL artar. Bunu tek bir kuralla yazamazsın; iki kuralı aralıklarıyla birlikte yazarsın. Buna parçalı gösterim denir:

f(x) = 40, 0 < x ≤ 2 isef(x) = 40 + 15(x − 2), 2 < x ≤ 8 isex: saat, f(x): TL; otopark en çok 8 saat
İlk parça sabit fonksiyon, ikinci parça eğimi 15 olan artan doğrusal fonksiyondur; parçalar 2. saatte birleşir.Görsel: Sınav Defteri

Parçalı fonksiyonda değer hesaplarken önce x'in hangi aralıkta olduğuna bakarsın, sonra o aralığın kuralını kullanırsın. Sınırdaki değer yalnız bir parçaya aittir; ≤ işareti hangi parçadaysa x = 2 oraya düşer. Her parçanın nitel özellikleri ayrı ayrı okunur: ilk parça sabittir, ikinci parça artandır.

Çözümlü örnek

Otoparkta 5 saat kalan bir sürücü kaç TL öder?

  1. 5, 2 < x ≤ 8 aralığındadır; ikinci kural geçerlidir.
  2. f(5) = 40 + 15 · (5 − 2) = 40 + 45.

Cevap: 85 TL

Akılda kalsın: m = 0 → sabit fonksiyon: yatay doğru, bire bir değil. Parçalı fonksiyonda önce aralığı bul, sonra o aralığın kuralını uygula.
Yazılıda

Nasıl sorulurKuralı bir noktada değişen bir tarife ya da grafik verilir; fonksiyonu parçalı gösterimle yazman, belirli x değerleri için hesaplaman ve her parçanın nitel özelliklerini yorumlaman istenir.

TuzakSınır değerini iki parçaya birden koymak, ikinci parçada “x − 2” yerine “x” yazıp ilk saatleri iki kez saymak.

Tam puan içinHer kuralın yanına aralığını yaz, hesapta hangi parçayı neden seçtiğini belirt.

?Soru çöz sabit fonksiyon

k bir gerçek sayı olmak üzere h(x) = (k − 3)x + 7 fonksiyonu bir sabit fonksiyondur. Buna göre h(10) kaçtır?

✓ B. Sabit fonksiyonda x'in katsayısı 0'dır: k − 3 = 0, k = 3. Böylece h(x) = 7 olur ve her x için 7 verir. A x'in değerini sonuç sanıyor; C k'nin değerini sonuç olarak yazıyor; D katsayıyı 1 alıp 10 + 7 hesaplıyor.

↕Sıralama parçalı fonksiyonda değer

Otopark fonksiyonunda f(6) bulunurken yapılan adımları sırala.

  1. 40 + 15 · (6 − 2) işlemi yapılır.
  2. 6'nın 2 < x ≤ 8 aralığında olduğu belirlenir.
  3. Sonuç yorumlanır: 6 saat kalan sürücü 100 TL öder.
  4. Bu aralığın kuralı f(x) = 40 + 15(x − 2) seçilir.
0510152060120180kgTL
Yazılı sorusuŞekilde bir kargo şirketinin gönderi ağırlığına (kg) göre aldığı ücretin (TL) grafiği verilmiştir. a) Ücret fonksiyonunu parçalı gösterimle yazınız. b) 12 kg'lık bir gönderinin ücretini hesaplayınız. c) Her parçanın artan, azalan ya da sabit olduğunu yazınız ve fonksiyonun bire bir olup olmadığını açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) İlk parça 5 kg'a kadar 60 TL'de sabittir. İkinci parça 5 kg'dan 20 kg'a giderken 60 TL'den 180 TL'ye çıkar; eğim (180 − 60) ÷ (20 − 5) = 8'dir. Buna göre f(x) = 60 (0 < x ≤ 5 ise), f(x) = 60 + 8(x − 5) (5 < x ≤ 20 ise). b) 12, ikinci aralıktadır: f(12) = 60 + 8 · 7 = 116 TL. c) İlk parça sabit, ikinci parça artandır. Fonksiyon bire bir değildir, çünkü örneğin 1 kg ve 3 kg aynı ücreti (60 TL) verir.

  • a) İki kuralı aralıklarıyla doğru yazmak — 4 puan
  • b) 116 TL — 3 puan
  • c) Parçaların durumu ve bire bir olmama gerekçesi — 3 puan

Sabit fonksiyon ve parçalı gösterim

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Temel Matematik serisindeki Fonksiyonlar sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

A = (−3, 4] ve B = [1, 6) olduğuna göre A \ B aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. A'dan B'ye ait olan [1, 4] kısmı çıkarılır. 1, B'ye ait olduğu için A \ B'de bulunmaz; kalan (−3, 1)'dir. A 1'in B'de dahil olduğunu gözden kaçırıyor; B farkı ters yönde alıp B \ A'yı arıyor, üstelik 4'ü dahil ediyor (B \ A = (4, 6)); D birleşimi buluyor.Kaynak: Gerçek sayı aralıkları · Aralıklarla işlemler

?Soru 2

(3−2 · 35) ÷ 34 işleminin sonucu kaçtır?

✓ C. Üsler: −2 + 5 − 4 = −1; 3−1 = 1/3. A −1 üssünün eksisini atıp 3¹ alıyor; B 3⁵ ÷ 3⁴ işlemini 3⁰ sanıp yalnız 3⁻² bırakıyor; D negatif üssün sonucu negatif yaptığını sanıyor.Kaynak: Üslü ve köklü gösterimler · Üslü gösterim ve kuralları

?Soru 3

“Bazı tam sayılar negatiftir.” önermesinin değili aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. ∃ yerine ∀ gelir, hüküm “negatiftir” de “negatif değildir” (sıfır ya da pozitif) olur. A niceleyiciyi değiştirmiyor; B niceleyiciyi değiştirip hükmü bırakıyor; D başka bir önerme kuruyor, değil değildir.Kaynak: Sayı kümelerinin özellikleri ve özdeşlikler · Önerme, niceleyiciler, bağlaçlar

?Soru 4

Aşağıdakilerden hangisi, irrasyonel sayılar kümesinin çarpma işlemine göre kapalı olmadığını gösteren bir karşıt örnektir?

✓ A. √3 ve √12 irrasyoneldir, çarpımları √36 = 6 rasyoneldir; sonuç kümenin dışına çıktı. B'de sonuç √6 yine irrasyonel, karşıt örnek olmaz; C'de 2 rasyonel olduğu için çarpanlar kümeden değil; D çarpma değil toplama ve sonucu yine irrasyonel.Kaynak: Sayı kümelerinin özellikleri ve özdeşlikler · Kapalılık ve karşıt örnek

?Soru 5

27 + 12 işleminin sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. √27 = 3√3 ve √12 = 2√3; aynı kökün katsayıları toplanır: 5√3. A kök içlerini topluyor; C katsayıları toplamak yerine çarpıyor (3 · 2); D 3 ile 2'yi ve 3 ile 3'ü karıştırıp kökü atıyor.Kaynak: Üslü ve köklü gösterimler · Köklü gösterimlerle işlemler

?Soru 6

27−2/3 ifadesinin değeri kaçtır?

✓ D. Küpkök: ∛27 = 3; kuvvet: 3−2 = 1/32 = 1/9. A negatif üssü negatif sayı sanıyor; B 27'yi 3'e bölüp −2 ile çarpıyor; C eksi işaretini görmezden geliyor.Kaynak: Üslü ve köklü gösterimler · Köklü gösterim ve rasyonel üs

?Soru 7

A = {x | x ∈ Z, x2 < 20} kümesinin eleman sayısı kaçtır?

✓ B. Karesi 20'den küçük tam sayılar −4, −3, −2, −1, 0, 1, 2, 3, 4'tür; 5² = 25 olduğu için 5 giremez. A yalnız pozitif tam sayıları sayıyor; C 0'ı unutuyor; D negatif tam sayıları atıp yalnız 0–4 arasını alıyor.Kaynak: Gerçek sayı aralıkları · Küme dili ve gösterimler

?Soru 8

Aşağıdaki sayı kümelerinden hangisinde arada olma özelliği vardır?

✓ D. İki rasyonel sayının ortalaması da rasyoneldir ve ikisinin arasındadır. A ve B'de ardışık iki sayının arası boştur (4 ile 5 arasında tam sayı yok); C'de 2 ile 4 arasında başka çift tam sayı yoktur. Sonsuz eleman olması arada olma özelliği için yetmez.Kaynak: Sayı kümelerinin özellikleri ve özdeşlikler · Sıralama ve arada olma

?Soru 9

Bir sayı doğrusunda −2'de içi dolu, 4'te içi boş birer nokta vardır ve aradaki bölge taranmıştır. Bu aralık aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. İçi dolu nokta sınırın dahil olduğunu ([), içi boş nokta hariç olduğunu ( )) gösterir. B parantezlerin yerini değiştiriyor; C boş noktayı da dahil sayıyor; D dolu noktayı da hariç sayıyor.Kaynak: Gerçek sayı aralıkları · Gerçek sayı aralıkları

?Soru 10

a ve b gerçek sayılardır. Aşağıdakilerden hangisi her a ve b için doğrudur?

✓ B. Çarpmanın çıkarma üzerine dağılma özelliğidir. A çıkarmada değişme özelliği varsayıyor (5 − 2 ≠ 2 − 5); C bölmede değişme varsayıyor (6 ÷ 3 ≠ 3 ÷ 6); D çıkarmada birleşme varsayıyor, oysa iki taraf arasında 6 fark vardır.Kaynak: Sayı kümelerinin özellikleri ve özdeşlikler · İşlem özellikleri
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Matematik soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →