Fonksiyon: birlikte değişen iki nicelik
MEB 9. sınıf · 2. Tema: Nicelikler ve Değişimler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaAçık, kapalı ve yarı açık aralık nedir, aralık nasıl gösterilir?Bağlantılı konudan (Gerçek sayı aralıkları). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Aralık, sayı doğrusunda iki sınır arasında kalan bütün gerçek sayılardır. Sınırlar dahilse köşeli parantez [ ] ve içi dolu nokta, hariçse normal parantez ( ) ve içi boş nokta kullanılır. Bir aralık sözel, cebirsel (eşitsizlik), sayı doğrusu ve küme gösterimiyle yazılabilir. Sonsuzluk hiçbir zaman aralığa dahil olmaz.
✎Konu anlatımı
Fonksiyonda bağımlı ve bağımsız değişken nedir, tanım ve görüntü kümesi nasıl bulunur?
Kısa cevap: Fonksiyon, bir kümedeki her elemanı başka bir kümedeki tek bir elemanla eşleyen kuraldır. Değerini serbestçe seçtiğimiz nicelik bağımsız değişken (x), ona bağlı olarak belirlenen nicelik bağımlı değişkendir (f(x)). Bağımsız değişkenin alabileceği değerler tanım kümesini, fonksiyonun aldığı değerler görüntü kümesini oluşturur.Elektrikli bir scooter kiraladığında ekran 10 TL açılış ücretiyle başlar ve her dakika 4 TL ekler. Ödeyeceğin para, sürdüğün dakikaya göre değişir.
Scooter örneğinde iki nicelik birlikte değişir: süre ve ücret. Süreyi sen seçersin; bu yüzden süre bağımsız değişkendir. Ücret ise süreye göre belirlenir; o da bağımlı değişkendir. Her süreye tek bir ücret karşılık gelir. Bu eşlemeye fonksiyon denir ve f(x) = 10 + 4x diye yazılır; x dakikayı, f(x) ücreti gösterir.
Aynı fonksiyon, üç temsil
Bir fonksiyon tabloyla, grafikle ya da cebirsel kuralla anlatılabilir. Tablo birkaç değeri hızlıca gösterir. Grafik değişimin biçimini gözle görmeyi sağlar. Cebirsel temsil ise her x için sonucu hesaplatır. Bu temsiller arasında geçiş yapabilmek, fonksiyon sorularının anahtarıdır.
| x (dakika) | 0 | 5 | 10 | 15 |
|---|---|---|---|---|
| f(x) (TL) | 10 | 30 | 50 | 70 |
| Değişim | — | +20 | +20 | +20 |
Tablonun son satırına bak: x her 5 arttığında f(x) hep 20 artıyor. Eşit adımlara eşit değişimler karşılık geliyorsa ilişki doğrusal ilişkidir ve grafiği bir doğrudur. Bu sayfanın konusu böyle fonksiyonlar.
Tanım ve görüntü kümesi
Bağımsız değişkenin alabileceği bütün değerlere tanım kümesi, bu değerlerin karşılığı olan f(x) değerlerine görüntü kümesi denir. Kural tek başına verilmişse ve gerçek sayılarda her x için hesaplanabiliyorsa en geniş tanım kümesi R'dir. Gerçek yaşamda ise bağlam sınır koyar. Scooter en çok 60 dakika kiralanabiliyorsa tanım kümesi [0, 60], görüntü kümesi [10, 250] olur. Gerçek sayı aralıkları sayfasında gördüğün aralık gösterimi burada işine yarar.
f(x) = 10 + 4x için f(15) değerini bulunuz ve bağlamdaki anlamını yazınız.
- x yerine 15 yaz: f(15) = 10 + 4 · 15 = 70.
- Anlamı: 15 dakikalık sürüş 70 TL tutar.
Cevap: f(15) = 70
Nasıl sorulurGerçek yaşamdan bir durum verilir; bağımlı ve bağımsız değişkeni belirlemen, fonksiyonun cebirsel kuralını yazman, tablo oluşturman ve bağlama uygun tanım ve görüntü kümesini bulman istenir.
TuzakDeğişkenleri ters yazmak, bağlamın koyduğu sınırı unutup tanım kümesini R almak.
Tam puan içinDeğişkenleri birimleriyle tanımla, kuralı yaz, kümeleri aralık gösterimiyle ver.
?Soru çöz değişkenler
Bir fotokopi merkezi sabit 5 TL ücret ve sayfa başına 2 TL alıyor. Ödenen ücret ile çekilen sayfa sayısı arasındaki ilişkide bağımlı değişken hangisidir?
▭Boşluk doldurma
Scooter ücreti f(x) = 10 + 4x ise 20 dakikalık sürüş TL tutar. Her dakika ücret TL artar. Bu ilişkide ücret değişkendir.
Yazılı sorusuBir bisiklet kiralama noktası 20 TL sabit ücret ve saat başına 15 TL alıyor; bisiklet en çok 6 saat kiralanabiliyor. a) Bağımlı ve bağımsız değişkeni belirleyiniz. b) Ücreti saate bağlı veren fonksiyonun cebirsel kuralını yazınız. c) Fonksiyonun bağlama uygun tanım ve görüntü kümesini aralık olarak yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: a) Kiralama süresi (x, saat) bağımsız değişken, ödenen ücret (f(x), TL) bağımlı değişkendir. b) f(x) = 20 + 15x. c) Süre 0 ile 6 saat arasında olabildiği için tanım kümesi [0, 6]'dır. f(0) = 20 ve f(6) = 20 + 90 = 110 olduğundan görüntü kümesi [20, 110] olur.
- a) Değişkenleri doğru belirlemek — 2 puan
- b) f(x) = 20 + 15x — 3 puan
- c) Tanım kümesi [0, 6] ve görüntü kümesi [20, 110] — 5 puan