Merkezî eğilim ve yayılım: ortalama, ortanca, kutu grafiği, standart sapma

İki sınıfın ortalaması aynı olsa da notlar çok farklı dağılabilir. Merkezî eğilim ve yayılım ölçüleriyle dağılımları özetliyor, kutu grafiğiyle karşılaştırıyor, başkalarının istatistik yorumlarındaki hataları yakalıyoruz.

5 durak9. sınıf · 2. dönem
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
ÖLÇÜ · MERKEZÎ EĞİLİM

Merkezî eğilim ölçüleri: ortalama, ortanca, tepe değer ve aykırı değer

MEB 9. sınıf · 6. Tema: İstatistiksel Araştırma Süreci · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNokta grafiği nasıl çizilir ve nasıl yorumlanır?Bağlantılı konudan (İstatistiksel araştırma). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Nokta grafiği, bir sayı doğrusu üzerinde her veriyi bir noktayla gösterir; aynı değeri alan veriler üst üste dizilir. Grafikten en küçük ve en büyük değer, verilerin yığıldığı bölge, boşluklar ve diğerlerinden uzakta kalan değerler okunur. Az sayıda nicel veri için uygundur ve her veri tek tek görünür.

Nokta grafiği

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Aritmetik ortalama, ortanca ve tepe değer nedir, aykırı değer bu ölçüleri nasıl etkiler?

Kısa cevap: Merkezî eğilim ölçüleri bir dağılımın merkezini tek sayıyla özetler. Aritmetik ortalama verilerin toplamının veri sayısına bölümüdür; ortanca sıralı verilerin tam ortasındaki değerdir; tepe değer en sık görülen değerdir. Diğerlerinden çok uzak bir aykırı değer ortalamayı büyük ölçüde değiştirir, ortancayı ise daha az etkiler.

"Bu sınıf haftada kaç saat kitap okuyor?" diye sorunca dokuz farklı cevap gelir; hepsini tek bir sayıyla anlatmak istersin.

İstatistiksel araştırma sayfasında veriyi nokta grafiği ve histogramla gösterdik. Analizin ikinci adımı veriyi sayılarla özetlemektir. Dağılımın merkezini gösteren ölçülere merkezî eğilim ölçüleri denir. Dokuz öğrencinin haftalık kitap okuma süreleri (saat) şöyle olsun: 2, 3, 3, 4, 5, 5, 5, 6, 21.

Üç merkezî eğilim ölçüsü
ÖlçüNasıl bulunur?Örnekte
Aritmetik ortalamatoplam ÷ veri sayısı54 ÷ 9 = 6
Ortanca (medyan)sıralı verilerin ortası; veri sayısı çiftse ortadaki iki değerin ortalaması5. değer: 5
Tepe değer (mod)en sık görülen değer5 (üç kez)

Aykırı değer ortalamayı çeker

21 saat, diğer değerlerden çok uzaktadır; böyle değerlere aykırı değer denir. Ortalama 6 çıktı, ama dokuz öğrenciden sekizi 6 ya da daha az okuyor; ortalama dağılımı iyi temsil etmiyor. 21'i çıkarırsan ortalama 33 ÷ 8 = 4,125'e düşer, yani yaklaşık 1,9 saat değişir. Ortanca ise 5'ten 4,5'e iner, yalnız 0,5 değişir.

Buradan şu sonuç çıkar: ortanca aykırı değerden ortalamaya göre daha az etkilenir, ama hiç etkilenmez denemez. Aykırı değer çıkınca veri sayısı değişir, ortanın yeri kayar. Bu yüzden aykırı değeri olan bir dağılımın merkezini anlatırken ortanca tercih edilir.

Çözümlü örnek

Bir apartmandaki 7 dairenin aylık elektrik faturaları (TL): 400, 450, 450, 500, 520, 560, 2400. Ortalama, ortanca ve tepe değeri bulunuz; hangisi daireleri daha iyi temsil eder?

  1. Toplam 5280; ortalama 5280 ÷ 7 ≈ 754,3 TL.
  2. Sıralı 7 değerin 4.'sü: ortanca 500 TL; tepe değer 450 TL.

Cevap: 2400 TL aykırı olduğu için ortanca (500 TL) daha iyi temsil eder; yedi dairenin altısı 754 TL'nin altında öder.

Akılda kalsın: Ortalama aykırı değere kapılır, ortanca direnir ama kıpırdar. Ortanca için önce sırala.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir veri listesi ya da nokta grafiği verilir; üç ölçüyü hesaplaman, aykırı değeri bulman ve dağılımın merkezini hangi ölçüyle anlatmanın daha uygun olduğunu gerekçelendirmen istenir.

TuzakSıralamadan ortanca almak, çift sayıda veride ortadaki iki değerin ortalamasını unutmak, "ortanca aykırı değerden hiç etkilenmez" demek.

Tam puan içinHesapları göster, aykırı değeri adlandır, seçtiğin ölçüyü gerekçesiyle yaz.

?Soru çöz aykırı değer

Bir veri setine diğer değerlerden çok büyük bir aykırı değer ekleniyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Aykırı değer toplamı çok büyütür, ortalama ona doğru çekilir; ortanca yalnız sıralı dizide bir basamak kayar. B iki ölçünün aynı biçimde hesaplandığını sanıyor; C etkiyi tersine çeviriyor; D veri sayısı değişince ortanın yerinin kaydığını unutuyor (kitap okuma örneğinde ortanca 5'ten 4,5'e indi).

▭Boşluk doldurma

3, 5, 5, 6, 11 verilerinin aritmetik ortalaması , ortancası , tepe değeri olur.

655118
Yazılı sorusu10 öğrencinin bir ayda okuduğu kitap sayıları: 1, 2, 2, 3, 3, 4, 5, 5, 6, 9. a) Aritmetik ortalamayı ve ortancayı bulunuz. b) Listeye 30 kitap okuyan bir öğrenci ekleniyor. Yeni ortalamayı ve ortancayı bulunuz. c) Bir öğrenci "Ortanca aykırı değerlerden etkilenmez." diyor. Bu düşünceyi b şıkkındaki sonuçlarla değerlendiriniz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Toplam 40, ortalama 40 ÷ 10 = 4. Veri sayısı çift olduğu için ortanca 5. ve 6. değerlerin ortalamasıdır: (3 + 4) ÷ 2 = 3,5. b) Toplam 70, ortalama 70 ÷ 11 ≈ 6,36. 11 değerin 6.'sı ortancadır: 4. c) Düşünce yanlıştır. Ortanca 3,5'ten 4'e çıkmış, yani etkilenmiştir; ama ortalama 4'ten 6,36'ya çıktığı için ortanca çok daha az etkilenmiştir. Doğru ifade "Ortanca aykırı değerden ortalamaya göre daha az etkilenir." olur.

  • a) 4 ve 3,5 — 3 puan
  • b) 6,36 ve 4 — 3 puan
  • c) Ortancanın da değiştiğini ama daha az değiştiğini sayılarla göstermek — 4 puan

Ortalama, ortanca, tepe değer

Cevabın nasıldı?
ÖLÇÜ · YAYILIM

Yayılım ölçüleri: açıklık, çeyrekler ve beş sayılı özet

MEB 9. sınıf · 6. Tema: İstatistiksel Araştırma Süreci · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAritmetik ortalama, ortanca ve tepe değer nedir, aykırı değer bu ölçüleri nasıl etkiler?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Merkezî eğilim ölçüleri bir dağılımın merkezini tek sayıyla özetler. Aritmetik ortalama verilerin toplamının veri sayısına bölümüdür; ortanca sıralı verilerin tam ortasındaki değerdir; tepe değer en sık görülen değerdir. Diğerlerinden çok uzak bir aykırı değer ortalamayı büyük ölçüde değiştirir, ortancayı ise daha az etkiler.

Ortalama, ortanca, tepe değer

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Açıklık, çeyrekler ve çeyrekler açıklığı nasıl bulunur, beş sayılı özet nedir?

Kısa cevap: Yayılım ölçüleri verilerin ne kadar dağıldığını gösterir. Açıklık en büyük ile en küçük değerin farkıdır. Sıralı veri dört eş parçaya bölündüğünde alt çeyrek (Ç1), ortanca (Ç2) ve üst çeyrek (Ç3) bulunur; çeyrekler açıklığı Ç3 − Ç1'dir ve verilerin ortadaki %50'sinin yayılımını verir. En küçük değer, Ç1, Ç2, Ç3 ve en büyük değer beş sayılı özettir.

İki sınıfın not ortalaması aynı olabilir; birinde herkes 60–70 arası alırken ötekinde notlar 20'den 100'e dağılmıştır.

Merkez tek başına dağılımı anlatmaz; verilerin ne kadar yayıldığını da bilmek gerekir. En basit yayılım ölçüsü açıklıktır: en büyük değer − en küçük değer. Açıklık yalnız iki uç değere baktığı için tek bir aykırı değer onu çok büyütür.

Çeyrekler ve çeyrekler açıklığı

Veriyi küçükten büyüğe sırala ve ortancayı bul; ortanca veriyi iki yarıya böler. Alt yarının ortancası alt çeyrek (Ç1), üst yarının ortancası üst çeyrek (Ç3)'tür. Veri sayısı tekse ortanca iki yarıya da katılmaz. Böylece veri yaklaşık %25'lik dört parçaya ayrılır. Ç3 − Ç1 farkına çeyrekler açıklığı denir. Uçlara bakmadığı için aykırı değerden açıklığa göre çok daha az etkilenir.

11 öğrencinin 100 m koşu süreleri (sn): 14, 15, 15, 16, 17, 18, 18, 19, 20, 22, 25
Beş sayılı özetNasıl bulundu?Değer
En küçük (alt uç)ilk değer14
Ç1alt yarı 14, 15, 15, 16, 17'nin ortancası15
Ortanca (Ç2)11 değerin 6.'sı18
Ç3üst yarı 18, 19, 20, 22, 25'in ortancası20
En büyük (üst uç)son değer25

Bu veride açıklık 25 − 14 = 11, çeyrekler açıklığı 20 − 15 = 5 saniyedir. Öğrencilerin ortadaki yarısı 15 ile 20 saniye arasında koşmuştur.

Çözümlü örnek

Beş sayılı özeti 20, 35, 42, 50, 90 olan bir dağılımın açıklığını ve çeyrekler açıklığını bulunuz.

  1. Açıklık: 90 − 20 = 70.
  2. Çeyrekler açıklığı: 50 − 35 = 15; verilerin ortadaki yarısı 35–50 arasında.

Cevap: açıklık 70, çeyrekler açıklığı 15 (90, açıklığı büyüten aykırı bir değer olabilir)

Akılda kalsın: Açıklık = uç − uç; çeyrekler açıklığı = Ç3 − Ç1. Önce sırala, ortancayla ikiye böl, yarıların ortancasını al.
Yazılıda

Nasıl sorulurSıralanmamış bir veri listesi verilir; beş sayılı özeti, açıklığı ve çeyrekler açıklığını bulman ve hangisinin aykırı değerden daha az etkilendiğini açıklaman istenir.

TuzakSıralamadan çeyrek bulmak, Ç1'i "en küçük değerin %25'i" sanmak, açıklığı Ç3 − Ç1 ile karıştırmak.

Tam puan içinSıralı listeyi yaz, yarıları göster, her değeri adıyla belirt.

?Soru çöz beş sayılı özet

Bir dağılımın beş sayılı özeti 20, 35, 42, 50, 90'dır. Buna göre verilerin ortadaki yaklaşık %50'si hangi aralıktadır?

✓ C. Ç1 = 35 ile Ç3 = 50 arasında verilerin yaklaşık yarısı bulunur. A bütün verileri veren açıklık aralığıdır; B ve D yalnız bir çeyreği (yaklaşık %25) kapsar.

↕Sıralama beş sayılı özet

Bir veri listesinin beş sayılı özetini ve çeyrekler açıklığını bulma adımlarını sıraya koy.

  1. Alt yarının ortancasını Ç1, üst yarının ortancasını Ç3 olarak yaz.
  2. Verileri küçükten büyüğe sırala; en küçük ve en büyük değeri işaretle.
  3. Çeyrekler açıklığını Ç3 − Ç1 ile hesapla.
  4. Ortancayı (Ç2) bul ve veriyi alt ve üst yarıya ayır.
Yazılı sorusu10 öğrencinin bir denemedeki puanları: 75, 52, 70, 95, 60, 61, 80, 58, 72, 65. a) Beş sayılı özeti bulunuz. b) Açıklığı ve çeyrekler açıklığını hesaplayınız. c) 95 puan 59 olsaydı bu iki yayılım ölçüsünden hangisi değişirdi? Açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Sıralı: 52, 58, 60, 61, 65, 70, 72, 75, 80, 95. Ortanca (65 + 70) ÷ 2 = 67,5. Alt yarı 52, 58, 60, 61, 65 → Ç1 = 60; üst yarı 70, 72, 75, 80, 95 → Ç3 = 75. Beş sayılı özet: 52, 60, 67,5, 75, 95. b) Açıklık 95 − 52 = 43; çeyrekler açıklığı 75 − 60 = 15. c) 95 yerine 59 gelirse yeni sıralı liste 52, 58, 59, 60, 61, 65, 70, 72, 75, 80 olur; açıklık 80 − 52 = 28'e düşer. Ç1 59, Ç3 72 olur, çeyrekler açıklığı 13'e iner. Açıklık 15 puan, çeyrekler açıklığı yalnız 2 puan değişir; uç değere bağlı olan açıklık çok daha fazla etkilenir.

  • a) Sıralama, ortanca 67,5, Ç1 = 60, Ç3 = 75 — 4 puan
  • b) 43 ve 15 — 3 puan
  • c) Açıklığın çok, çeyrekler açıklığının az değiştiğini sayılarla açıklamak — 3 puan

Açıklık ve çeyrekler

Cevabın nasıldı?
GRAFİK · KUTU

Kutu grafiği: beş sayıyı tek bakışta görmek ve dağılımları karşılaştırmak

MEB 9. sınıf · 6. Tema: İstatistiksel Araştırma Süreci · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAçıklık, çeyrekler ve çeyrekler açıklığı nasıl bulunur, beş sayılı özet nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yayılım ölçüleri verilerin ne kadar dağıldığını gösterir. Açıklık en büyük ile en küçük değerin farkıdır. Sıralı veri dört eş parçaya bölündüğünde alt çeyrek (Ç1), ortanca (Ç2) ve üst çeyrek (Ç3) bulunur; çeyrekler açıklığı Ç3 − Ç1'dir ve verilerin ortadaki %50'sinin yayılımını verir. En küçük değer, Ç1, Ç2, Ç3 ve en büyük değer beş sayılı özettir.

Açıklık ve çeyrekler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kutu grafiği nasıl çizilir, iki dağılım kutu grafiğiyle nasıl karşılaştırılır?

Kısa cevap: Kutu grafiği beş sayılı özetin çizimidir: kutu Ç1'den Ç3'e uzanır, içindeki çizgi ortancadır, kutunun iki yanındaki çizgiler (bıyıklar) en küçük ve en büyük değere gider. Kutunun boyu çeyrekler açıklığını, bıyıkların uçları arası açıklığı gösterir. İki dağılım aynı eksen üzerinde kutu grafiğiyle kolayca karşılaştırılır.

Koşu sürelerinin beş sayısını bir tabloda okumak yerine tek bir çizgide görmek istersen kutu grafiği çizersin.

Kutu grafiği çizmek için önce bir sayı ekseni çizilir. Ç1 ile Ç3 arasına bir kutu, ortancanın üstüne kutuyu bölen bir çizgi konur. Kutunun iki yanından en küçük ve en büyük değere birer çizgi uzatılır. Önceki konudaki koşu süreleri için grafik aşağıdadır.

Her parça verilerin yaklaşık dörtte birini taşır: 14–15, 15–18, 18–20 ve 20–25. Sağ bıyık uzun, çünkü en yavaş süreler daha dağınık.Görsel: Sınav Defteri

Grafikten ne okunur?

Kutunun içindeki çizgi merkezi (ortancayı) verir. Kutunun boyu ortadaki yarının ne kadar toplu olduğunu gösterir: kısa kutu, değerler birbirine yakın demektir. Parçaların uzunlukları farklı olabilir, ama her parçada verilerin yaklaşık %25'i vardır. Uzun parça, o çeyrekteki değerlerin daha geniş bir aralığa yayıldığını gösterir. Diğerlerinden çok uzak değerler yazılımlarda bıyığın dışında ayrı bir nokta olarak gösterilir; bunlar aykırı değerlerdir.

İki dağılımı karşılaştırmak

İki kutu grafiği aynı eksen üzerine çizilince iki soru sorulur. Hangisinin ortancası daha büyük? Hangisinin kutusu daha kısa, yani hangisi daha tutarlı? Açıklık tek bir uç değerle büyüyebileceği için karşılaştırmada çeyrekler açıklığı daha güvenilirdir.

Çözümlü örnek

Bir kutu grafiğinde alt uç 12, Ç1 18, ortanca 21, Ç3 30, üst uç 45'tir. Ortanca ile üst uç arasında verilerin yaklaşık yüzde kaçı vardır? Çeyrekler açıklığı kaçtır?

  1. Ortancadan üst uca iki çeyrek vardır: yaklaşık %50.
  2. 30 − 18 = 12.

Cevap: yaklaşık %50; çeyrekler açıklığı 12

Akılda kalsın: Kutu = ortadaki %50, çizgi = ortanca, bıyıklar = uçlar. Uzun parça daha çok veri değil, daha dağınık veri demektir.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir veri listesinden kutu grafiği çizmen ya da verilen iki kutu grafiğini merkez ve yayılım bakımından karşılaştırıp bir karar vermen istenir.

TuzakUzun parçada daha çok veri olduğunu sanmak, kutunun ortasını ortanca sanmak, karşılaştırmada yalnız açıklığa bakmak.

Tam puan içinİki dağılımın ortancasını ve çeyrekler açıklığını sayıyla yaz, kararını bu iki ölçüye dayandır.

?Soru çöz kutu grafiği okuma

Bir kutu grafiğinde alt uç 12, Ç1 18, ortanca 21, Ç3 30 ve üst uç 45'tir. Buna göre aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?

✓ B. Kutu Ç1 ile Ç3 arasındaki ortadaki yarıyı gösterir. A ortancayı ortalama sanıyor, kutu grafiği ortalamayı göstermez; C açıklığı (45 − 12) çeyrekler açıklığıyla karıştırıyor, o 30 − 18 = 12'dir; D iki çeyreği tek çeyrek sayıyor, ortancadan üst uca yaklaşık %50 vardır.

⇄Bilgi eşleştirme grafik parçası → anlamı

9/A9/B30405060708090100Matematik yazılı notu
Yazılı sorusu9/A ve 9/B sınıflarının matematik yazılısı notlarına ait kutu grafikleri aşağıda verilmiştir. a) Her sınıfın ortancasını, çeyrekler açıklığını ve açıklığını yazınız. b) Hangi sınıfın notlarının daha yüksek, hangisinin daha tutarlı olduğunu gerekçesiyle açıklayınız. c) 9/B'nin açıklığının daha büyük olmasına rağmen neden daha tutarlı sayılabileceğini açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) 9/A: ortanca 65, çeyrekler açıklığı 72 − 55 = 17, açıklık 88 − 40 = 48. 9/B: ortanca 70, çeyrekler açıklığı 74 − 62 = 12, açıklık 96 − 45 = 51. b) 9/B'nin ortancası daha büyük olduğu için notları genel olarak daha yüksektir; çeyrekler açıklığı daha küçük olduğu için ortadaki yarı daha toplu, yani daha tutarlıdır. c) 9/B'nin açıklığını tek bir yüksek not (96) büyütmektedir. Açıklık yalnız iki uç değere bağlıdır; öğrencilerin çoğunun durumunu çeyrekler açıklığı daha iyi gösterir.

  • a) Altı değeri doğru yazmak — 3 puan
  • b) Ortancayla "daha yüksek", çeyrekler açıklığıyla "daha tutarlı" kararı — 4 puan
  • c) Açıklığın uç değere bağlı olduğunu açıklamak — 3 puan

Kutu grafiği

Cevabın nasıldı?
ÖLÇÜ · SAPMA

Ortalama mutlak sapma ve standart sapma: ortalamadan ne kadar uzak?

MEB 9. sınıf · 6. Tema: İstatistiksel Araştırma Süreci · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMutlak değer fonksiyonu n(x) = |x| nedir, grafiği neden V biçimindedir?Bağlantılı konudan (Mutlak değer fonksiyonu). Önce kendin cevapla, sonra aç.

n(x) = |x|, her sayıyı sıfıra uzaklığıyla eşleyen fonksiyondur. Parçalı gösterimi x ≥ 0 iken x, x < 0 iken −x'tir. Grafiği, f(x) = x doğrusunun x ekseninin altında kalan parçasının yukarı yansıtılmasıyla oluşan V biçimidir. Görüntü kümesi [0, ∞), minimum noktası (0, 0)'dır; fonksiyon bire bir değildir.

n(x) = |x| ve grafiği

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ortalama mutlak sapma nasıl hesaplanır, standart sapma neyi gösterir?

Kısa cevap: Ortalama mutlak sapma, verilerin ortalamaya olan uzaklıklarının ortalamasıdır: önce ortalama bulunur, her verinin ortalamadan farkının mutlak değeri alınır, bu uzaklıkların ortalaması hesaplanır. Standart sapma da verilerin ortalamaya göre yayılımını gösterir; değeri yazılımdan okunur. İki ölçü de büyüdükçe veriler ortalamadan uzağa dağılmıştır.

İki grubun haftalık kitap okuma ortalaması aynı 8 saat olabilir; birinde herkes 7–9 saat okurken ötekinde kimi 4, kimi 14 saat okur.

Ortalamayı merkez alan yayılım ölçüleri de vardır. Aşağıdaki iki grubun ortalaması 8'dir, ama dağılımları çok farklıdır.

A grubunda noktalar ortalama çizgisinden uzağa dağılmış, B grubunda çizginin çevresinde toplanmış.Görsel: Sınav Defteri

Ortalama mutlak sapma

Mutlak değer fonksiyonu sayfasında gördük: |x − a|, x ile a arasındaki uzaklıktır. Ortalama mutlak sapmada her verinin ortalamaya uzaklığı bu yolla bulunur. A grubu (4, 6, 7, 9, 14) için uzaklıklar 4, 2, 1, 1, 6'dır. Toplam 14, ortalama mutlak sapma 14 ÷ 5 = 2,8 saattir. B grubu (7, 8, 8, 8, 9) için uzaklıklar 1, 0, 0, 0, 1; ortalama mutlak sapma 2 ÷ 5 = 0,4 saattir. A grubu ortalamadan ortalama 2,8 saat, B grubu yalnız 0,4 saat sapıyor.

Standart sapma: anlamı

Standart sapma da verilerin ortalamaya göre ne kadar yayıldığını ölçer ve bütün verileri hesaba katar. Hesabı bu yıl elle yapılmaz; değer istatistik yazılımından okunur. Yazılım "ortalama 8, standart sapma 3,4" diyorsa verilerin çoğu 8 − 3,4 = 4,6 ile 8 + 3,4 = 11,4 arasındadır. Standart sapma genellikle ortalama mutlak sapmadan biraz büyük çıkar ve bu yüzden aralığı daha çok veriyi kapsar. Standart sapma küçükse veriler ortalamanın çevresinde toplanmıştır, yani dağılım tutarlıdır.

Çözümlü örnek

2, 4, 6, 8, 10 verilerinin ortalama mutlak sapmasını bulunuz.

  1. Ortalama: 30 ÷ 5 = 6.
  2. Uzaklıklar: 4, 2, 0, 2, 4; toplam 12; 12 ÷ 5 = 2,4.

Cevap: ortalama mutlak sapma 2,4

Akılda kalsın: Ortalama mutlak sapma = uzaklıkların ortalaması. Sapma küçük → veriler toplu → dağılım tutarlı.
Yazılıda

Nasıl sorulurKüçük bir veri listesinin ortalama mutlak sapmasını hesaplaman ya da yazılımdan verilen ortalama ve standart sapma değerleriyle iki dağılımı karşılaştırıp yorumlaman istenir.

TuzakFarkların mutlak değerini almadan toplamak (toplam hep 0 çıkar), ortalama yerine ortancadan uzaklık almak.

Tam puan içinOrtalamayı, her uzaklığı ve toplamı ayrı ayrı yaz; yorumda "ortalama ± sapma" aralığını kullan.

?Soru çöz standart sapmayı yorumla

İki atletin 100 m derecelerinin ortalaması 12,5 saniyedir. A atletinin derecelerinin standart sapması 0,2 saniye, B atletininki 0,8 saniyedir. Buna göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ D. Küçük standart sapma, derecelerin ortalamanın çevresinde toplandığını gösterir. A yayılımı hıza çeviriyor, ortalamalar eşit olduğu için böyle bir sonuç çıkmaz; B ölçüyü ters yorumluyor; C merkezin aynı olmasını yayılımın da aynı olması sanıyor.

▭Boşluk doldurma

3, 5, 7, 9 verilerinin ortalaması , ortalama mutlak sapması olur.

6208
ortalama 5XY012345678910Günlük ödev süresi (saat)
Yazılı sorusuX ve Y gruplarındaki altışar öğrencinin günlük ödev süreleri aşağıdaki nokta grafiğinde verilmiştir. a) Her iki grubun ortalamasını bulunuz. b) Her iki grubun ortalama mutlak sapmasını hesaplayınız. c) Sonuçları yorumlayarak hangi grubun ödev sürelerinin daha tutarlı olduğunu açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) X: 3, 4, 5, 5, 6, 7; toplam 30, ortalama 5. Y: 1, 2, 5, 6, 7, 9; toplam 30, ortalama 5. b) X için uzaklıklar 2, 1, 0, 0, 1, 2; toplam 6, ortalama mutlak sapma 6 ÷ 6 = 1 saat. Y için uzaklıklar 4, 3, 0, 1, 2, 4; toplam 14, ortalama mutlak sapma 14 ÷ 6 ≈ 2,33 saat. c) Ortalamalar eşit, ama X'in ortalama mutlak sapması daha küçüktür. X grubundaki öğrencilerin ödev süreleri 5 saatin çevresinde toplanmıştır, yani daha tutarlıdır. Y'de süreler 1 ile 9 saat arasında daha geniş dağılmıştır.

  • a) İki ortalama — 2 puan
  • b) 1 ve yaklaşık 2,33 — 4 puan
  • c) Küçük sapmadan "X daha tutarlı" sonucunu çıkarmak — 4 puan

Ortalama mutlak sapma ve standart sapma

Cevabın nasıldı?
KARAR · ELEŞTİREL OKUMA

Veriye dayalı karar ve başkalarının istatistiklerine eleştirel bakış

MEB 9. sınıf · 6. Tema: İstatistiksel Araştırma Süreci · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEvren ve örneklem nedir, veri toplama planında nelere dikkat edilir?Bağlantılı konudan (İstatistiksel araştırma). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Evren, sonucun genelleneceği topluluğun tamamıdır; örneklem, evrenden seçilen ve verisi toplanan gruptur. Örneklem evreni temsil etmeli; bunun için seçimde rastgelelik, yani her bireyin eşit seçilme şansı sağlanır. Veri toplama planı araç, evren-örneklem, rastgelelik, değişkenler, zaman-yer-yöntem, kayıt ve gizliliği belirler.

Evren, örneklem, veri planı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hangi istatistik ölçüsü ne zaman kullanılır, başkalarının istatistik yorumlarındaki hatalar nasıl bulunur?

Kısa cevap: Dağılımda aykırı değer varsa merkez için ortanca, yayılım için çeyrekler açıklığı; aykırı değer yoksa ortalama ve sapma ölçüleri kullanılır. İki dağılım karşılaştırılırken merkez ve yayılım birlikte değerlendirilir. Başkalarının istatistik yorumlarında küçük ya da yanlı örneklem, aykırı değerin ortalamayı çekmesi ve kaynağı belirsiz genellemeler gibi hatalar aranır.

Bir reklam "Kullanıcılarımızın %95'i memnun" diyor; bu sayı kime, nasıl sorularak bulundu?

Doğru ölçüyü seçmek

Önceki konularda her ölçünün güçlü ve zayıf yanını gördük. Seçim, dağılımın biçimine bağlıdır. Aşağıdaki tablo bir karar rehberidir.

Hangi durumda hangi ölçü?
DağılımMerkezYayılım
Aykırı değer var ya da veriler bir tarafa yığılmışortancaçeyrekler açıklığı (kutu grafiği)
Aykırı değer yok, veriler merkez çevresinde dengeliaritmetik ortalamaortalama mutlak sapma, standart sapma

Karar verirken merkez ile yayılım birlikte okunur. İki basketbolcunun beş maçtaki sayıları şöyle olsun: Pınar 12, 14, 15, 16, 13; Rüya 5, 25, 8, 30, 2. İkisinin de ortalaması 14'tür. Pınar'ın ortalama mutlak sapması 1,2, Rüya'nınki 10,8'dir. Her maç güvenilir sayı isteyen bir antrenör Pınar'ı seçer. Rüya ise bazı maçlarda çok yüksek, bazılarında çok düşük oynar.

Başkalarının sonuçlarını sorgulamak

Haberlerde ve sosyal medyada karşılaşılan istatistik yorumları olduğu gibi kabul edilmez. Şu sorular sorulur. Örneklem kaç kişi, evreni temsil ediyor mu? Yalnız bir yerde ya da yalnız gönüllülere sorulduysa örneklem yanlıdır. Ortalama bir aykırı değerle şişmiş mi? Verinin kaynağı ve toplama yolu belli mi? Örneklemden evrene genelleme ancak örneklem rastgele ve yeterince büyükse yapılır.

Çözümlü örnek · yazılı tarzı

Bir şirket "Çalışanlarımızın ortalama maaşı 77 000 TL" diyor. Şirkette 9 çalışan 30 000 TL, patron 500 000 TL alıyor. Bu iddiayı değerlendiriniz.

  1. (9 · 30 000 + 500 000) ÷ 10 = 77 000: hesap doğru.
  2. 500 000 TL aykırı değerdir; ortanca 30 000 TL'dir ve on kişiden dokuzu tam bunu alır.

Cevap: Hesap doğru ama yanıltıcı; tipik maaşı ortanca (30 000 TL) anlatır.

Akılda kalsın: Aykırı varsa ortanca + çeyrekler açıklığı; yoksa ortalama + sapma. Bir istatistiğe inanmadan önce kime, kaç kişiye, nasıl sorulduğunu sor.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir haber, reklam ya da konuşmadaki istatistik iddia verilir; iddiadaki hatayı ya da yanlılığı bulman, iddiayı kabul edip etmediğini gerekçelendirmen ve daha doğru bir yöntem önermen istenir; bazen iki dağılımdan birini seçmen beklenir.

TuzakYalnız ortalamaya bakıp yayılımı unutmak, küçük bir örneklemi bütün evrene genellemek.

Tam puan içinHatayı adıyla yaz (yanlı örneklem, aykırı değer), sayıyla destekle ve somut bir düzeltme öner.

?Soru çöz ölçü seçimi

Bir mahallede 20 evin aylık kirası çoğunlukla 9 000–12 000 TL arasındadır; yalnız bir villanın kirası 80 000 TL'dir. Mahalledeki tipik kirayı en iyi anlatan ölçü aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. 80 000 TL aykırı bir değerdir; ortanca ondan çok az etkilenir ve tipik kirayı gösterir. A aykırı değerle yukarı çekilir; B ve D merkez değil yayılım ölçüsüdür, B ayrıca aykırı değerden çok etkilenir.

⇄Bilgi eşleştirme iddia → hata

Yazılı sorusuBir öğrenci, akşam saatinde okulun bilgisayar kulübü odasında bulunan 12 öğrenciye günlük ekran süresini sormuş ve "Okulumuzdaki öğrenciler günde ortalama 6 saat ekran başında geçiriyor." sonucuna varmıştır. Verilen cevaplardan biri 20 saattir. a) Bu sonuçtaki iki hatayı ya da yanlılığı açıklayınız. b) Araştırmanın daha güvenilir olması için iki öneride bulununuz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Birincisi örneklem yanlı ve küçüktür: yalnız bilgisayar kulübündeki 12 öğrenciye sorulmuştur; bu öğrencilerin ekran süresi okulun geneline göre yüksek olabilir, okulun bütününü temsil etmez. İkincisi 20 saatlik cevap aykırı bir değerdir ve büyük olasılıkla hatalıdır; ortalamayı yukarı çekmiştir. b) Örneklem okulun bütün sınıflarından rastgele (örneğin okul numarasıyla kura çekerek) ve daha çok sayıda öğrenciden seçilmelidir. Aykırı değer kontrol edilmeli; dağılımın merkezi ortancayla, yayılımı çeyrekler açıklığıyla anlatılmalıdır.

  • a) Yanlı ve küçük örneklemi açıklamak — 3 puan
  • a) Aykırı değerin ortalamayı çektiğini açıklamak — 3 puan
  • b) İki uygun öneri — 4 puan (her biri 2)

Ölçü seçimi ve eleştirel okuma

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Temel Matematik serisindeki Veri ve istatistik sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir grup öğrenci “Lise öğrencilerinin hafta sonu kitap okuma süreleri dakika cinsinden nasıl bir eğilim göstermektedir?” sorusunu yazmıştır. Bu soru aşağıdaki ölçütlerden hangisini karşılamaz?

✓ A. “Lise öğrencileri” hangi okulda, ilçede ya da ilde? Evren belirsiz. B'yi karşılar: değişken okuma süresi, birim dakika. C'yi karşılar: süre ölçülerek elde edilir. D'yi karşılar: “nasıl bir eğilim” kalıbı betimleyen amacı gösterir.Kaynak: İstatistiksel araştırma · İstatistiksel araştırma sorusu

?Soru 2

Aşağıdaki durumların hangisi tek nicel değişkenli veri toplamayı gerektiren bir istatistiksel araştırmaya kaynak olabilir?

✓ C. Su tüketimi ölçülerek elde edilen sayısal bir veridir ve haneden haneye değişir. A tek cevaplı bir bilgiyi soruyor; B ve D sayı değil kategori (renk, isim) topluyor, bu yüzden nicel değildir.Kaynak: İstatistiksel araştırma · Araştırma süreci ve bağlam

?Soru 3

840 öğrencili bir lisede okul servisini kullanan öğrencilerin yolda geçirdiği süre araştırılacaktır. Servisi kullanan 300 öğrenci arasından 60 kişilik bir örneklem seçilecektir. Aşağıdaki yöntemlerden hangisi evreni en iyi temsil eder?

✓ B. Her servis kullanıcısının seçilme olasılığı eşittir. A yalnız bir sınıf düzeyini alıyor; C gönüllüleri ve servisi kullanmayanları da katıyor; D tek bir güzergâhı ölçüyor. Üçü de yanlı örneklemdir.Kaynak: İstatistiksel araştırma · Evren, örneklem, veri planı

?Soru 4

3, −4, 5, −1, 2 dizisinde ardışık elemanların toplamlarından en büyüğü kaçtır?

✓ C. 5 + (−1) + 2 = 6 en büyük ardışık toplamdır. A dizinin en büyük elemanını veriyor; B yalnız pozitifleri (3 + 5 + 2) topluyor, oysa aradaki negatifler atlanamaz; D −1'i atlayıp 5 ile 2'yi topluyor, bu iki eleman ardışık değildir.Kaynak: Mantık bağlaçları ve niceleyiciler · Tüketme yaklaşımı ve Kadane

?Soru 5

Deneme bölme yöntemiyle 143 sayısının asal olup olmadığı araştırılıyor. Buna göre en büyük hangi asal sayıya kadar bölmeyi denemek yeterlidir?

✓ B. √143 ≈ 11,96 olduğu için 11'e kadar denemek yeter; nitekim 143 = 11 · 13 çıkar. A karekökü aşıyor, 13 denenmeden önce 11 çarpanı zaten bulunur; C sayının yarısına kadar gitmeyi gerekli sanıyor; D 11'i atlıyor, oysa 11² = 121 < 143.Kaynak: Algoritma ve bilişim · Asal sayı algoritmaları

?Soru 6

10 kişilik bir öğrenci kulübü toplantısında herkes diğer herkesle yalnız bir kez tokalaşıyor. Buna göre toplam tokalaşma sayısı kaçtır?

✓ A. 10 · 9 / 2 = 45. B her tokalaşmayı iki kez sayıyor (10 · 9); C kişinin kendisiyle de tokalaştığını varsayıyor (10 · 10); D n · (n + 1) / 2 diye formülü yanlış kuruyor.Kaynak: Algoritma ve bilişim · Çizge: düğüm ve ayrıt

?Soru 7

Bir algoritma, tam sayılarla ilgili bir önermeyi 1'den 1000'e kadar bütün tam sayılar için deniyor ve hepsinde doğru buluyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ B. Deneme yalnız denenen 1000 değer için bilgi verir; tam sayılar sonsuz olduğu için doğruluk ancak cebirsel ispatla kesinleşir. A doğrulamayı ispat sanıyor; C hiçbir karşıt örnek bulunmadığı hâlde yanlışlık iddia ediyor; D denenmeyen bir değer için kesinlik varsayıyor (n² + n + 41 örneğinde 40'ta bozulmuştu).Kaynak: Mantık bağlaçları ve niceleyiciler · İspat ve algoritmik doğrulama

?Soru 8

Bir bursun ölçütü "not ortalaması 85'ten büyük ve en az 2 yıl gönüllü çalışma"dır. Bu ölçütü sağlamayan öğrencileri bulan koşul aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. "> 85"in değili "≤ 85", "≥ 2"nin değili "< 2"dir; "ve" de "veya" olur. A ve B bağlacı değiştirmeyi unutuyor, A ayrıca tam 85 olanı dışarıda bırakıyor; C bağlacı doğru çeviriyor ama iki işareti de yanlış değilliyor.Kaynak: Mantık bağlaçları ve niceleyiciler · Ölçütün değili, her ve bazı

?Soru 9

1 ile 1000 arasında tutulan bir doğal sayı, her biri evet ya da hayır diye cevaplanan sorularla ikili arama yöntemiyle aranıyor. Sayı en çok kaç soruda kesin olarak bulunur?

✓ D. 2⁹ = 512 < 1000 ≤ 1024 = 2¹⁰ olduğu için 10 soru yeter. A sayıları ikişer ikişer elemeyi düşünüyor; B tek tek sormanın onda birini alıyor; C alttaki kuvveti seçiyor, 9 soru yalnız 512 ihtimali ayırır.Kaynak: Algoritma ve bilişim · Arama algoritmaları: tartım ve ikili arama

?Soru 10

Bir öğrenci aynı topun 2 metreden düşme süresini kronometreyle 15 kez ölçmüş ve her seferinde biraz farklı bir süre bulmuştur. Bu farklılık hangi değişebilirlik türüne örnektir?

✓ D. Aynı top aynı yükseklikten düşüyor; fark kronometreye basma anından, yani ölçümden geliyor. A farklı bireyleri ölçmeyi gerektirir; B için bir koşulun bilerek değiştirilmesi gerekir; C için aynı evrenden farklı gruplar seçilmelidir.Kaynak: İstatistiksel araştırma · Değişebilirlik türleri
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Matematik soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →