Merkezî eğilim ölçüleri: ortalama, ortanca, tepe değer ve aykırı değer
MEB 9. sınıf · 6. Tema: İstatistiksel Araştırma Süreci · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaNokta grafiği nasıl çizilir ve nasıl yorumlanır?Bağlantılı konudan (İstatistiksel araştırma). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Nokta grafiği, bir sayı doğrusu üzerinde her veriyi bir noktayla gösterir; aynı değeri alan veriler üst üste dizilir. Grafikten en küçük ve en büyük değer, verilerin yığıldığı bölge, boşluklar ve diğerlerinden uzakta kalan değerler okunur. Az sayıda nicel veri için uygundur ve her veri tek tek görünür.
✎Konu anlatımı
Aritmetik ortalama, ortanca ve tepe değer nedir, aykırı değer bu ölçüleri nasıl etkiler?
Kısa cevap: Merkezî eğilim ölçüleri bir dağılımın merkezini tek sayıyla özetler. Aritmetik ortalama verilerin toplamının veri sayısına bölümüdür; ortanca sıralı verilerin tam ortasındaki değerdir; tepe değer en sık görülen değerdir. Diğerlerinden çok uzak bir aykırı değer ortalamayı büyük ölçüde değiştirir, ortancayı ise daha az etkiler."Bu sınıf haftada kaç saat kitap okuyor?" diye sorunca dokuz farklı cevap gelir; hepsini tek bir sayıyla anlatmak istersin.
İstatistiksel araştırma sayfasında veriyi nokta grafiği ve histogramla gösterdik. Analizin ikinci adımı veriyi sayılarla özetlemektir. Dağılımın merkezini gösteren ölçülere merkezî eğilim ölçüleri denir. Dokuz öğrencinin haftalık kitap okuma süreleri (saat) şöyle olsun: 2, 3, 3, 4, 5, 5, 5, 6, 21.
| Ölçü | Nasıl bulunur? | Örnekte |
|---|---|---|
| Aritmetik ortalama | toplam ÷ veri sayısı | 54 ÷ 9 = 6 |
| Ortanca (medyan) | sıralı verilerin ortası; veri sayısı çiftse ortadaki iki değerin ortalaması | 5. değer: 5 |
| Tepe değer (mod) | en sık görülen değer | 5 (üç kez) |
Aykırı değer ortalamayı çeker
21 saat, diğer değerlerden çok uzaktadır; böyle değerlere aykırı değer denir. Ortalama 6 çıktı, ama dokuz öğrenciden sekizi 6 ya da daha az okuyor; ortalama dağılımı iyi temsil etmiyor. 21'i çıkarırsan ortalama 33 ÷ 8 = 4,125'e düşer, yani yaklaşık 1,9 saat değişir. Ortanca ise 5'ten 4,5'e iner, yalnız 0,5 değişir.
Buradan şu sonuç çıkar: ortanca aykırı değerden ortalamaya göre daha az etkilenir, ama hiç etkilenmez denemez. Aykırı değer çıkınca veri sayısı değişir, ortanın yeri kayar. Bu yüzden aykırı değeri olan bir dağılımın merkezini anlatırken ortanca tercih edilir.
Bir apartmandaki 7 dairenin aylık elektrik faturaları (TL): 400, 450, 450, 500, 520, 560, 2400. Ortalama, ortanca ve tepe değeri bulunuz; hangisi daireleri daha iyi temsil eder?
- Toplam 5280; ortalama 5280 ÷ 7 ≈ 754,3 TL.
- Sıralı 7 değerin 4.'sü: ortanca 500 TL; tepe değer 450 TL.
Cevap: 2400 TL aykırı olduğu için ortanca (500 TL) daha iyi temsil eder; yedi dairenin altısı 754 TL'nin altında öder.
Nasıl sorulurBir veri listesi ya da nokta grafiği verilir; üç ölçüyü hesaplaman, aykırı değeri bulman ve dağılımın merkezini hangi ölçüyle anlatmanın daha uygun olduğunu gerekçelendirmen istenir.
TuzakSıralamadan ortanca almak, çift sayıda veride ortadaki iki değerin ortalamasını unutmak, "ortanca aykırı değerden hiç etkilenmez" demek.
Tam puan içinHesapları göster, aykırı değeri adlandır, seçtiğin ölçüyü gerekçesiyle yaz.
?Soru çöz aykırı değer
Bir veri setine diğer değerlerden çok büyük bir aykırı değer ekleniyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
▭Boşluk doldurma
3, 5, 5, 6, 11 verilerinin aritmetik ortalaması , ortancası , tepe değeri olur.
Yazılı sorusu10 öğrencinin bir ayda okuduğu kitap sayıları: 1, 2, 2, 3, 3, 4, 5, 5, 6, 9. a) Aritmetik ortalamayı ve ortancayı bulunuz. b) Listeye 30 kitap okuyan bir öğrenci ekleniyor. Yeni ortalamayı ve ortancayı bulunuz. c) Bir öğrenci "Ortanca aykırı değerlerden etkilenmez." diyor. Bu düşünceyi b şıkkındaki sonuçlarla değerlendiriniz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: a) Toplam 40, ortalama 40 ÷ 10 = 4. Veri sayısı çift olduğu için ortanca 5. ve 6. değerlerin ortalamasıdır: (3 + 4) ÷ 2 = 3,5. b) Toplam 70, ortalama 70 ÷ 11 ≈ 6,36. 11 değerin 6.'sı ortancadır: 4. c) Düşünce yanlıştır. Ortanca 3,5'ten 4'e çıkmış, yani etkilenmiştir; ama ortalama 4'ten 6,36'ya çıktığı için ortanca çok daha az etkilenmiştir. Doğru ifade "Ortanca aykırı değerden ortalamaya göre daha az etkilenir." olur.
- a) 4 ve 3,5 — 3 puan
- b) 6,36 ve 4 — 3 puan
- c) Ortancanın da değiştiğini ama daha az değiştiğini sayılarla göstermek — 4 puan