Algoritma ve bilişim: akış şeması, sözde kod, çizge, şifreleme

Telefonundaki her uygulama adım adım yazılmış talimatlarla çalışır. Bir problemi algoritmaya çeviriyor; akış şeması, sözde kod ve çizgeyle gösterip asal sayı, tokalaşma ve şifreleme problemlerini çözüyoruz.

5 durak9. sınıf · 2. dönem
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · ALGORİTMA

Algoritma: girdi, adımlar ve çıktı; doğal dil, akış şeması, sözde kod

MEB 9. sınıf · 5. Tema: Algoritma ve Bilişim · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDoğrusal fonksiyonda eğim nedir, sıfır ve işaret nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Doğrusal fonksiyonlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

g(x) = mx + n doğrusunun eğimi m'dir; x bir birim artınca g(x)'in ne kadar değiştiğini gösterir. m > 0 ise fonksiyon artan, m < 0 ise azalandır; m ≠ 0 iken bire birdir ve R'de maksimum ya da minimum noktası yoktur. Sıfırı x = −n/m'dir; sıfırın iki yanında işaret değişir.

Eğim, sıfır, işaret, artanlık

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Algoritma nedir, akış şeması ve sözde kod nasıl yazılır?

Kısa cevap: Algoritma, bir problemi çözmek için açık ve sıralı biçimde yazılmış, sonlu sayıda adımdan oluşan yoldur; adı matematikçi Harizmi'den gelir. Her algoritmanın girdisi, işlem adımları ve çıktısı vardır. Algoritma günlük dille (algoritmik doğal dil), şekillerle (akış şeması) ya da kısa komut satırlarıyla (sözde kod) gösterilir.

Çay demlerken önce suyu kaynatır, sonra demliği ısıtır, çayı koyup beklersin; adımların sırası karışırsa çay olmaz.

Algoritma sözcüğü, Bağdat'ta yaşamış matematikçi Harizmi'nin adının Latincedeki yazılışından gelir. Bugün bir işi yapmak için izlenen açık, sıralı ve sonlu adımlar dizisine algoritma denir. Her algoritmada üç parça vardır: girdi (verilen bilgi), işlem (bilgiye uygulanan adımlar) ve çıktı (elde edilen sonuç). Doğrusal fonksiyonlar sayfasında bir fonksiyonun sıfırını adım adım bulmuştuk; o adımları sırayla yazmak da bir algoritmadır.

Aynı algoritma, üç gösterim

Algoritmik doğal dil adımları günlük dille ve numaralı yazar: "1. adım: Başla. 2. adım: Üç notu al…". Akış şeması aynı adımları anlamı belli şekillerle gösterir. Sözde kod bir programlama diline benzeyen ama onun yazım kurallarına bağlı olmayan kısa satırlardır. Değişkene değer vermek için atama işareti kullanılır: ort ← (a + b + c) / 3, "ort değişkenine üç notun ortalamasını ata" demektir.

Akış şeması sembolleri
ŞekilGörevi
OvalBaşla / Bitir
ParalelkenarVeri girişi
Dikdörtgenİşlem, atama
Eşkenar dörtgenKoşul kontrolü; Evet ve Hayır diye iki yol açar
Alt kenarı dalgalı belgeSonucu yazdırma
OkAkışın yönü
Karar kutusundan iki ok çıkar; iki yol en sonda tek bir Bitir'de birleşir.Görsel: Sınav Defteri

Karar kutularında karşılaştırma işaretleri kullanılır: < (küçük), > (büyük), <= (küçük veya eşit), >= (büyük veya eşit), = (eşit), != (eşit değil). > ile >= arasındaki fark sınır değerde sonucu değiştirir: ortalaması tam 50 olan öğrenci yukarıdaki şemada geçer, koşul "ort > 50" olsaydı kalırdı.

Çözümlü örnek

Yukarıdaki şemaya 45, 60 ve 48 notları giriliyor. Çıktı nedir?

  1. İşlem kutusu: ort ← (45 + 60 + 48) / 3 = 153 / 3 = 51.
  2. Karar: 51 >= 50 doğru, Evet yolu izlenir.

Cevap: "Geçti" yazdırılır.

Akılda kalsın: Girdi → işlem → çıktı. Oval başlatır ve bitirir, eşkenar dörtgen karar verir ve yolu ikiye ayırır.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir gündelik problem verilir; algoritmasını doğal dille, akış şemasıyla ya da sözde kodla yazman, ya da verilen bir şemayı belli girdilerle çalıştırıp çıktıyı bulman istenir.

TuzakKarar kutusundan tek ok çıkarmak, girdiyi almadan işleme geçmek, > ile >= arasındaki farkı gözden kaçırmak.

Tam puan içinBaşla ve Bitir'i yaz, her şekli görevine uygun kullan, sınır değeri ayrıca dene.

?Soru çöz sözde kodu çalıştır

Aşağıdaki sözde kod çalıştırılıyor.
x ← 7
y ← x * 2 − 3
Eğer y > 11 ise "büyük" yazdır, değilse "küçük" yazdır.
Buna göre çıktı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. y = 7 · 2 − 3 = 11. "11 > 11" yanlış olduğu için değilse yolu izlenir ve "küçük" yazdırılır. A > işaretini >= gibi okuyor; B yazdırılacak metin yerine y'nin değerini veriyor; D çıkarma adımını atlıyor (7 · 2 = 14).

⇄Bilgi eşleştirme şekil → görev

Başlakütle (m) girm <= 5 ?EvetHayırücret ← 60ücret ← 60 + (m − 5) * 15ücret yazdırBitir
Yazılı sorusuBir kargo firmasının ücret algoritması aşağıdaki akış şemasıyla verilmiştir. a) Kütlesi 3 kg ve 9 kg olan paketler için algoritmanın çıktılarını bulunuz. b) Algoritmanın işleyişini algoritmik doğal dille yazınız. c) Karar kutusundaki koşul "m < 5" olarak değiştirilirse 5 kg'lık paketin ücreti değişir mi? Açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) m = 3 için 3 <= 5 doğrudur, ücret 60 TL'dir. m = 9 için koşul yanlıştır, ücret = 60 + (9 − 5) · 15 = 60 + 60 = 120 TL'dir. b) 1. adım: Başla. 2. adım: Paketin kütlesini (m) al. 3. adım: m 5'ten küçük veya 5'e eşitse ücreti 60 yap; değilse ücreti 60 + (m − 5) · 15 yap. 4. adım: Ücreti yazdır. 5. adım: Bitir. c) Değişmez. Yeni koşulda 5 < 5 yanlış olur ve Hayır yolu izlenir, ama 60 + (5 − 5) · 15 = 60 TL yine aynı sonucu verir.

  • a) 60 TL ve 120 TL — 4 puan (her biri 2)
  • b) Girdi, koşul, iki işlem ve çıktıyı sırayla yazmak — 3 puan
  • c) İki yolun da 60 verdiğini göstererek "değişmez" demek — 3 puan

Algoritma ve akış şeması

Cevabın nasıldı?
YÖNTEM · DÖNGÜ · % · İKİLİ

Döngü ve sayı algoritmaları: kalan, % işareti ve ikili sistem

MEB 9. sınıf · 5. Tema: Algoritma ve Bilişim · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAlgoritma nedir, akış şeması ve sözde kod nasıl yazılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Algoritma, bir problemi çözmek için açık ve sıralı biçimde yazılmış, sonlu sayıda adımdan oluşan yoldur; adı matematikçi Harizmi'den gelir. Her algoritmanın girdisi, işlem adımları ve çıktısı vardır. Algoritma günlük dille (algoritmik doğal dil), şekillerle (akış şeması) ya da kısa komut satırlarıyla (sözde kod) gösterilir.

Algoritma ve akış şeması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kalanı bulan algoritma nasıl çalışır, bir sayı ikili sisteme nasıl çevrilir?

Kısa cevap: Döngü, bir koşul sağlandığı sürece tekrarlanan adımlardır. Kalan, bölünenden bölen çıkarılamayacak hâle gelene kadar tekrar tekrar çıkarılarak bulunur. Algoritmalarda kalan % ile yazılır: 17 % 5 = 2. Bir sayı 2'ye art arda bölünüp kalanlar sondan başa okunursa ikili sistemdeki karşılığı bulunur.

29 kurabiyeyi 6'şarlı paketlere koyarken her seferinde bir paket ayırırsın; elinde 6'dan az kurabiye kalınca durursun, kalanlar artandır.

Bazı adımlar bir koşul sağlandığı sürece tekrar eder; buna döngü denir. Kalan bulmak bunun en sade örneğidir. Bölünen a, bölen b olsun. a ≥ b olduğu sürece a ← a − b yapılır. Koşul bozulunca döngü durur: son a kalandır, döngünün kaç kez döndüğü de bölümdür.

29'un 6 ile bölümünden kalan: döngünün çalışması
YinelemeKoşul a ≥ 6a
başta—29
129 ≥ 6 doğru23
223 ≥ 6 doğru17
317 ≥ 6 doğru11
411 ≥ 6 doğru5
dur5 ≥ 6 yanlışkalan 5, bölüm 4

% işareti ve kullanımları

Kalanı veren işlem sözde kodda % ile yazılır: 29 % 6 = 5. x % 2 = 0 ise x çifttir, x % 2 = 1 ise tektir. x % 10 sayının birler basamağını verir; birler basamağı 0 ya da 5 ise sayı 5'e tam bölünür. Haftanın günleri 7'de bir tekrar ettiği için takvim hesaplarında % 7 kullanılır.

İkili sistem ve ASCII

Bilgisayar her bilgiyi 0 ve 1 ile saklar. Onluk bir sayıyı ikili sisteme çevirmek için sayıyı 2'ye bölersin, kalanı yazarsın; bölümü yeniden 2'ye bölersin. Bölüm 0 olunca kalanları sondan başa okursun. 77 için kalanlar sırasıyla 1, 0, 1, 1, 0, 0, 1'dir; sondan başa 1001101 okunur. Kontrol: 64 + 8 + 4 + 1 = 77. Harfler de sayıya çevrilir: ASCII tablosunda büyük M harfinin karşılığı 77'dir, bu yüzden M bilgisayarda 1001101 olarak saklanır.

Çözümlü örnek · yazılı tarzı

Selin kütüphanede 4 günde bir nöbet tutuyor; ilk nöbeti perşembe. Pazartesi = 1, …, pazar = 7 alınırsa 10. nöbet hangi güne denk gelir?

  1. Geçen gün: (10 − 1) · 4 = 36.
  2. Gün numarası: (4 + 36) % 7 = 40 % 7 = 5 (40 = 7 · 5 + 5).

Cevap: 5. gün, cuma (kalan 0 çıksaydı pazar olurdu)

Akılda kalsın: Koşul doğru oldukça tekrar: döngü. % kalanı verir; ikili sistemde kalanlar sondan başa okunur.
Yazılıda

Nasıl sorulurKalan bulan bir algoritmanın çalışma tablosunu doldurman, % işaretiyle bir koşul yazman ya da bir sayıyı ve harfi ikili sisteme çevirmen istenir.

TuzakDöngüde koşulu yanlış yerde kontrol edip bir adım fazla çıkarmak, ikili sistemde kalanları baştan sona okumak.

Tam puan içinHer yinelemeyi tabloda göster, bölüm ve kalanı ayrı yaz, ikili sonucu basamak değerleriyle kontrol et.

?Soru çöz ikili sistem

İkili sistemde 110100 olarak yazılan sayı onluk sistemde kaçtır?

✓ A. Basamak değerleri sağdan 1, 2, 4, 8, 16, 32'dir: 32 + 16 + 4 = 52. B sayıyı tersten okuyor (001011 = 11); C yalnız 1'leri sayıyor; D basamak değerlerine 1 yerine 2'den başlıyor (64 + 32 + 8).

▭Boşluk doldurma

37 % 5 = olur. 37 sayısı 2'ye art arda bölündüğünde kalanlar sırasıyla 1, 0, 1, 0, 0, 1 çıkar; ikili sistemdeki karşılığı olur.

27100101101001
Yazılı sorusu50'nin 7 ile bölümünden kalanı tekrarlı çıkarma yöntemiyle bulan algoritmanın işleyişini sözde kodla yazınız. Algoritmanın çalışma tablosunu oluşturarak bölümü ve kalanı bulunuz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Sözde kod: Girdi: a, b. Başla. a ← 50, b ← 7, bölüm ← 0. a >= b olduğu sürece: a ← a − b, bölüm ← bölüm + 1. Yazdır "bölüm:", bölüm, "kalan:", a. Bitir. Çalışma tablosu: başta a = 50; 1. yinelemede 43, 2.'de 36, 3.'te 29, 4.'te 22, 5.'te 15, 6.'da 8, 7.'de 1. Son olarak 1 >= 7 yanlış olduğu için döngü durur. Bölüm 7, kalan 1'dir (50 = 7 · 7 + 1).

  • Girdiyi, döngü koşulunu ve iki atamayı içeren sözde kod — 4 puan
  • Yedi yinelemeyi doğru gösteren tablo — 3 puan
  • Bölüm 7 ve kalan 1 — 3 puan

Döngü, kalan ve ikili sistem

Cevabın nasıldı?
ALGORİTMA · ASAL SAYILAR

Asal sayı algoritmaları: Eratosthenes kalburu ve deneme bölme

MEB 9. sınıf · 5. Tema: Algoritma ve Bilişim · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKöklü gösterim ile rasyonel üs arasındaki ilişki nedir?Bağlantılı konudan (Üslü ve köklü gösterimler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

n. dereceden kök, n. kuvveti verilen sayıya eşit olan sayıyı arar: ∛8 = 2, çünkü 2³ = 8. Köklü gösterim rasyonel üslü gösterimle yazılabilir: x^(m/n) = ⁿ√(xᵐ). Kök derecesi çiftse kök içi negatif olamaz ve ⁿ√(aⁿ) = |a| olur; derece tekse ⁿ√(aⁿ) = a olur.

Köklü gösterim ve rasyonel üs

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Eratosthenes kalburu nedir, bir sayının asal olup olmadığı algoritmayla nasıl anlaşılır?

Kısa cevap: Eratosthenes kalburu, belli bir sayıya kadar olan asal sayıları bulan eski bir algoritmadır: en küçük işaretsiz sayı asaldır ve onun bütün katları elenir; bu, işaretsiz sayı kalmayana kadar tekrarlanır. Deneme bölmede bir sayı, karekökünü aşmayan asal sayılara bölünür; hiçbirine tam bölünmüyorsa asaldır.

Un elerken kalbur iri parçaları tutar, inceleri geçirir; Eratosthenes'in algoritması da bileşik sayıları tutup asalları geçirir.

1 ve kendisinden başka pozitif böleni olmayan, 1'den büyük doğal sayılara asal sayı denir. Eski Yunan matematikçisi Eratosthenes, bir sayıya kadar olan asalları bulmak için adım adım bir yöntem geliştirdi. Bu yöntem bugün de en anlaşılır algoritma örneklerinden biridir.

Kalburun adımları

2'den n'ye kadar sayıları yaz. İşaretsiz en küçük sayı 2'dir; 2 asaldır, 2'den büyük bütün katlarını işaretle. Sıradaki işaretsiz sayı 3'tür; 3 asaldır, katlarını işaretle. Sonra 5, sonra 7 gelir. Bu döngü sürer. n = 50 için 7'den sonra durabilirsin: 11'in 50'den küçük katlarının hepsi daha önce 2, 3, 5 ya da 7 ile elenmiştir. Kural: karesi n'yi aşan bir asala gelince işaretsiz kalan her sayı asaldır.

Kalburdan geçen 15 asal sayı altın renkli. 2, 3, 5 ve 7'nin katları elendikten sonra iş biter, çünkü 7² = 49 < 50 < 11².Görsel: Sınav Defteri

Deneme bölme ve karekök sınırı

Tek bir sayının asal olup olmadığını anlamak için onu sırayla 2, 3, 5, 7… asallarına bölersin. Karekökü geçmene gerek yoktur. Sayı iki çarpana ayrılıyorsa çarpanlardan biri mutlaka karekökten küçük ya da ona eşittir. 91 asal görünse de √91 ≈ 9,5 olduğu için 2, 3, 5, 7'yi denersin ve 91 = 7 · 13 çıkar. 97 için ise 2, 3, 5, 7'nin hiçbiri tam bölmez; 97 asaldır. Aynı yöntem sayıyı asal çarpanlarına da ayırır.

Çözümlü örnek

Deneme bölme ile 84'ü asal çarpanlarına ayırınız.

  1. 2'ye bölünebildiği sürece böl: 84 → 42 → 21; iki tane 2.
  2. 21'i 3'e böl: 21 → 7. 7 asaldır, kalan çarpan 7.

Cevap: 84 = 2 · 2 · 3 · 7

Akılda kalsın: Kalbur: en küçük işaretsiz sayı asaldır, katlarını ele. Deneme bölmede karekökte dur.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir sayı tablosunda kalbur adımlarını uygulaman, hangi asaldan sonra durulacağını açıklaman ya da bir sayının asal olup olmadığını deneme bölmeyle göstermen istenir.

TuzakAsal sayının kendisini de işaretlemek, 1'i asal saymak, karekökten sonra da bölmeye devam edip zaman kaybetmek.

Tam puan içinHer adımda hangi asalın katlarını elediğini yaz, durma kuralını karekökle gerekçelendir.

?Soru çöz karekök sınırı

Deneme bölme yöntemiyle 143 sayısının asal olup olmadığı araştırılıyor. Buna göre en büyük hangi asal sayıya kadar bölmeyi denemek yeterlidir?

✓ B. √143 ≈ 11,96 olduğu için 11'e kadar denemek yeter; nitekim 143 = 11 · 13 çıkar. A karekökü aşıyor, 13 denenmeden önce 11 çarpanı zaten bulunur; C sayının yarısına kadar gitmeyi gerekli sanıyor; D 11'i atlıyor, oysa 11² = 121 < 143.

↕Sıralama kalburun adımları

2'den 60'a kadar asalları bulan kalburun adımlarını sıraya koy.

  1. Sıradaki işaretsiz sayı 3'ü asal kabul edip katlarını, sonra 5 ve 7 için aynısını yap.
  2. 2'den 60'a kadar bütün sayıları sırayla yaz.
  3. 11² = 121 > 60 olduğu için dur; işaretsiz kalan sayıları asal olarak yaz.
  4. 2'yi asal kabul et, 2'den büyük bütün katlarını işaretle.
123456789101112131415161718192021222324252627282930313233343536373839404142434445464748495051525354555657585960
Yazılı sorusuAşağıdaki tabloda 1'den 60'a kadar sayılar verilmiştir. a) Eratosthenes kalburunu uygulayarak hangi asal sayıların katlarını elemeniz gerektiğini ve hangi asal sayıdan sonra durabileceğinizi gerekçesiyle açıklayınız. b) 60'a kadar olan asal sayıları ve sayısını yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) 2, 3, 5 ve 7'nin katları elenir. Sıradaki asal 11'dir ve 11² = 121 > 60 olduğu için 11'in 60'tan küçük katları (22, 33, 44, 55) daha önce elenmiştir; 7'den sonra durulur. 1 asal değildir, baştan ayrılır. b) 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, 31, 37, 41, 43, 47, 53, 59; toplam 17 asal sayı vardır.

  • a) Elenecek asalları (2, 3, 5, 7) yazmak — 3 puan
  • a) Durma noktasını 11² > 60 ile gerekçelendirmek — 3 puan
  • b) 17 asalı eksiksiz yazmak — 4 puan (her eksik ya da fazla −1)

Asal sayı algoritmaları

Cevabın nasıldı?
ALGORİTMA · ARAMA

Arama algoritmaları: en az tartım ve ikili arama

MEB 9. sınıf · 5. Tema: Algoritma ve Bilişim · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÜslü gösterimde çarpma, bölme ve toplama nasıl yapılır?Bağlantılı konudan (Üslü ve köklü gösterimler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

aⁿ, a sayısının n kez kendisiyle çarpımıdır. Tabanları aynı üslü gösterimler çarpılırken üsler toplanır, bölünürken üsler çıkarılır. Üssün üssü alınırken üsler çarpılır. Toplama ve çıkarmada ise üsler toplanmaz; ortak üslü çarpan parantezine alınır. Negatif üs, sayının çarpma işlemine göre tersini verir.

Üslü gösterim ve kuralları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Farklı kütleli para en az kaç tartımla bulunur, ikili arama nasıl çalışır?

Kısa cevap: Eşit kollu terazide farklı kütleli bir para aranırken paralar üç gruba ayrılır; her tartım ihtimalleri üçte birine indirir. Farklı paranın ağır olduğu biliniyorsa k tartımla 3ᵏ paraya kadar arama yapılabilir. İkili aramada her evet/hayır sorusu ihtimalleri yarıya indirir; 1–100 arası bir sayı en çok 7 soruda bulunur.

"Aklımdan 1 ile 100 arasında bir sayı tuttum" diyen arkadaşına sayıları tek tek sorarsan 100 soru gerekebilir; doğru soruyla 7 soru yeter.

Arama algoritmalarında amaç, bir şeyi en az adımla kesin olarak bulmaktır. İyi bir arama her adımda ihtimallerin büyük bir bölümünü eler.

Terazide en az tartım

Görünüşü aynı paralardan biri daha ağırdır ve bunu biliyorsun. Paraları üç eşit gruba ayır, iki grubu tart. Kefeler dengedeyse ağır para tartılmayan gruptadır; dengede değilse ağır basan kefededir. Tartımın üç sonucu olduğu için her tartım ihtimalleri üçte birine indirir. 1 tartımla 3, 2 tartımla 9, 3 tartımla 27 para arasından ağır olan bulunur. Para sayısı 3'ün kuvveti değilse bir üstteki kuvvete bakarsın: 10 para 9'dan fazla, 27'den az olduğu için 3 tartım ister. Farklı paranın ağır mı hafif mi olduğu bilinmiyorsa iş zorlaşır ve tartım sayısı artabilir.

Ağır olduğu bilinen 1 parayı bulmak için en az tartım
Para sayısı34–910–2728–81
En az tartım1234

İkili arama

Sıralı bir listede aranan değer ortadaki değerle karşılaştırılır. Daha küçükse sol yarıda, büyükse sağ yarıda aramaya devam edilir. Her soru listeyi yarıya indirir. 7 soruda 2⁷ = 128 ihtimal ayırt edilebilir; 100 sayı için bu yeter, 6 soru (64 ihtimal) yetmez. Sözlükte bir kelimeyi ortadan açıp yönünü seçerek bulman da ikili aramadır.

Çözümlü örnek

50 para arasında biri ağırdır. En az kaç tartım gerekir? İlk tartımda paralar nasıl gruplanır?

  1. 3³ = 27 < 50 ≤ 81 = 3⁴: 4 tartım gerekir.
  2. Gruplar olabildiğince eşit: 17, 17 ve 16; iki 17'lik grup tartılır.

Cevap: 4 tartım

Akılda kalsın: Terazi üçe böler (3ᵏ), evet/hayır sorusu ikiye böler (2ᵏ). Para ya da sayı adedini bu kuvvetlerle karşılaştır.
Yazılıda

Nasıl sorulurBelli sayıda para ya da ürün içinden kusurlu olanı en az kaç tartımla bulacağını hesaplaman ve tartımları adım adım yazman istenir; ikili aramada en çok soru sayısı da sorulur.

TuzakParaları ikiye bölüp tartmak, para sayısını kuvvetle karşılaştırırken alttaki kuvveti seçmek.

Tam puan içinGrupları sayıyla yaz, her tartımın üç sonucunu ve sonrasında ne yapılacağını belirt.

?Soru çöz ikili arama

1 ile 1000 arasında tutulan bir doğal sayı, her biri evet ya da hayır diye cevaplanan sorularla ikili arama yöntemiyle aranıyor. Sayı en çok kaç soruda kesin olarak bulunur?

✓ D. 2⁹ = 512 < 1000 ≤ 1024 = 2¹⁰ olduğu için 10 soru yeter. A sayıları ikişer ikişer elemeyi düşünüyor; B tek tek sormanın onda birini alıyor; C alttaki kuvveti seçiyor, 9 soru yalnız 512 ihtimali ayırır.

▭Boşluk doldurma

Biri diğerlerinden ağır olan aynı görünüşte paralardan 9 tanesi arasında ağır olan en az tartımla, 30 tanesi arasında en az tartımla bulunur.

2345
Yazılı sorusuAynı görünüşteki 12 bilyeden biri diğerlerinden ağırdır. a) Ağır bilyenin eşit kollu terazide en az kaç tartımla kesin olarak bulunabileceğini gerekçesiyle yazınız. b) Bu tartımları yapan algoritmanın işleyişini algoritmik doğal dille yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) 3² = 9 < 12 ≤ 27 = 3³ olduğu için en az 3 tartım gerekir. b) 1. adım: Başla. 2. adım: Bilyeleri 4, 4, 4 olarak üç gruba ayır; ilk iki grubu tart. Denge varsa ağır bilye üçüncü gruptadır, yoksa ağır basan gruptadır. 3. adım: Ağır bilyenin bulunduğu 4 bilyeyi 1, 1, 2 diye ayır; iki teki tart. Ağır basan varsa bilye odur, bitir. 4. adım: Denge varsa kalan 2 bilyeyi tart; ağır basan bilyedir. 5. adım: Bitir.

  • a) 3 tartımı 3'ün kuvvetleriyle gerekçelendirmek — 3 puan
  • b) İlk tartımda üçe ayırma ve iki sonucu yazmak — 3 puan
  • b) Kalan 4 bilyeyle iki tartımı eksiksiz yazmak — 4 puan

Arama algoritmaları: tartım ve ikili arama

Cevabın nasıldı?
MODEL · ÇİZGE

Çizgeler: düğüm, ayrıt ve Königsberg köprüleri

MEB 9. sınıf · 5. Tema: Algoritma ve Bilişim · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFarklı kütleli para en az kaç tartımla bulunur, ikili arama nasıl çalışır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Eşit kollu terazide farklı kütleli bir para aranırken paralar üç gruba ayrılır; her tartım ihtimalleri üçte birine indirir. Farklı paranın ağır olduğu biliniyorsa k tartımla 3ᵏ paraya kadar arama yapılabilir. İkili aramada her evet/hayır sorusu ihtimalleri yarıya indirir; 1–100 arası bir sayı en çok 7 soruda bulunur.

Arama algoritmaları: tartım ve ikili arama

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Çizge nedir, Königsberg köprüleri problemi ve tokalaşma problemi çizgeyle nasıl çözülür?

Kısa cevap: Çizge, nesneleri düğümlerle (noktalarla), aralarındaki bağlantıları ayrıtlarla (çizgilerle) gösteren modeldir. Tokalaşma, yol ağı ve sosyal ağ problemleri çizgeyle çözülür. Bir çizgeyi her ayrıttan bir kez geçip başladığın düğüme dönerek çizebilmek için her düğümde çift sayıda ayrıt olmalıdır; Königsberg köprülerinde bu sağlanmaz.

Haritadaki metro hattı gerçek yolların biçimini değil yalnız hangi istasyonun hangisine bağlı olduğunu gösterir; matematikte buna çizge denir.

Matematikçi Euler, 1736'da Königsberg şehrindeki yedi köprüyü inceledi. Soru şuydu: her köprüden yalnız bir kez geçerek başlanan yere dönülebilir mi? Euler kara parçalarını noktayla, köprüleri çizgiyle gösterdi. Böylece çizge fikri doğdu. Noktalara düğüm, çizgilere ayrıt denir.

Ada (A) beş köprüyle, öteki üç kara parçası üçer köprüyle bağlı. Hiçbir düğümde çift sayıda ayrıt yok.Görsel: Sınav Defteri

Neden dönülemez?

Bir düğüme her girişte oradan bir de çıkış yaparsın; giriş ve çıkış ayrıtları ikişer ikişer harcanır. Başladığın yere dönen bir yolda bu yüzden her düğüme çift sayıda ayrıt bağlı olmalıdır. Königsberg'de dört düğümün hepsinde tek sayıda ayrıt vardır; istenen yürüyüş mümkün değildir. Tersine, bağlı bir çizgede her düğümün ayrıt sayısı çiftse kalemi kaldırmadan, her ayrıttan bir kez geçip başladığın yere dönebilirsin.

Tokalaşma ve en kısa rota

n kişilik bir grupta herkes herkesle bir kez tokalaşsın. Her kişi bir düğüm, her tokalaşma bir ayrıttır. Her kişi n − 1 kişiyle tokalaşır, ama her tokalaşma iki kişide sayıldığı için toplam n · (n − 1) / 2 olur. Bir kuryenin birkaç durağı birer kez gezip döneceği en kısa rotayı bulmak için de çizge çizilir ve olası rotaların uzunlukları karşılaştırılır.

Çözümlü örnek

8 kişilik bir takımda herkes birbiriyle bir kez tokalaşıyor. Toplam kaç tokalaşma olur?

  1. Her kişi 7 kişiyle tokalaşır: 8 · 7 = 56.
  2. Her tokalaşma iki kez sayıldı: 56 ÷ 2 = 28.

Cevap: 28 tokalaşma

Akılda kalsın: Düğüm = nesne, ayrıt = bağlantı. Başladığın yere dönen tek çizgi için her düğümde çift ayrıt; tokalaşma = n(n − 1)/2.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir yol ağı, park ya da sosyal ağ çizgeyle verilir; her düğümün ayrıt sayısını yazman, her yoldan bir kez geçip başlangıca dönülüp dönülemeyeceğini gerekçelendirmen istenir; tokalaşma sayısı da sorulur.

TuzakAyrıtları sayarken iki düğüm arasındaki ikinci köprüyü atlamak, tokalaşmayı iki kez saymak.

Tam puan içinAyrıt sayılarını düğüm düğüm yaz, kararı "çift/tek" ölçütüyle açıkla, mümkünse bir rota örneği ver.

?Soru çöz tokalaşma

10 kişilik bir öğrenci kulübü toplantısında herkes diğer herkesle yalnız bir kez tokalaşıyor. Buna göre toplam tokalaşma sayısı kaçtır?

✓ A. 10 · 9 / 2 = 45. B her tokalaşmayı iki kez sayıyor (10 · 9); C kişinin kendisiyle de tokalaştığını varsayıyor (10 · 10); D n · (n + 1) / 2 diye formülü yanlış kuruyor.

⇄Bilgi eşleştirme çizge kavramları

ABCDE
Yazılı sorusuBir parkın yürüyüş yolları aşağıdaki çizgeyle gösterilmiştir. a) Her düğüme bağlı ayrıt sayısını yazınız. b) A noktasından başlayıp her yoldan yalnız bir kez geçerek A'ya dönülüp dönülemeyeceğini gerekçesiyle açıklayınız; mümkünse bir rota yazınız. c) Parka B ile D arasında yeni bir yol eklenirse b şıkkındaki cevabınız değişir mi? Açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) A: 4, B: 2, C: 4, D: 2, E: 2. b) Bütün düğümlerde çift sayıda ayrıt olduğu için dönülebilir. Bir rota: A → B → C → D → A → E → C → A; yedi yolun her birinden bir kez geçilir ve A'ya dönülür. c) Değişir. B–D yolu eklenince B ve D'nin ayrıt sayısı 3 olur, yani tek sayıya döner. Tek ayrıtlı düğüm olduğu için her yoldan bir kez geçip başlangıca dönmek artık mümkün değildir.

  • a) Beş düğümün ayrıt sayıları — 3 puan
  • b) Çift ayrıt gerekçesi ve geçerli bir rota — 4 puan
  • c) B ve D'nin tek ayrıtlı olacağını söyleyip "dönülemez" demek — 3 puan

Çizge: düğüm ve ayrıt

Cevabın nasıldı?

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

ABC üçgeninde DE ∥ BC, D noktası AB, E noktası AC üzerindedir. AD = 3 cm, DB = 6 cm ve AE = 4 cm olduğuna göre EC kaç cm'dir?

✓ B. AD/DB = AE/EC: 3/6 = 4/EC, EC = 4 · 6 ÷ 3 = 8 cm. A oranı ters kuruyor (4 · 3 ÷ 6); C bütün kenarla parçayı karıştırıp AC'yi (4 · 9 ÷ 3) buluyor; D oran yerine farkı ekliyor (4 + 3).Kaynak: Tales, Öklid ve Pisagor · Temel orantı teoremi

?Soru 2

AB = AC olan ABC üçgeninde H, BC kenarının orta noktasıdır. ABH ≅ ACH olduğunu göstermek için aşağıdakilerden hangisi kullanılmalıdır?

✓ A. Üç kenarın eşitliği verilenlerden ve H'nin orta nokta olmasından doğrudan gelir; KKK yeter. B üç açının eşitliğini eşlik koşulu sanıyor; C'de ∠B, AB ile AH'nin arasında değildir; D ispatlanacak sonuçları (açıortay ve 90°) baştan kullanıyor.Kaynak: Eşlik ve benzerlik · Eşlikle ispat

?Soru 3

ABCD dörtgeni d doğrusuna göre yansıtılarak A'B'C'D' dörtgeni elde ediliyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi her zaman doğrudur?

✓ B. Her nokta yansıma doğrusuna dik bir yol üzerinde taşınır; bu yüzden AA' ve BB' d'ye diktir. A yansımanın alanı büyüttüğünü sanıyor, oysa uzaklıklar korunur; C uzaklığın yarısını bütünü sanıyor, AA' bu uzaklığın iki katıdır; D yansımanın dolanım yönünü tersine çevirdiğini gözden kaçırıyor.Kaynak: Geometrik dönüşümler · Yansıma dönüşümü

?Soru 4

Birbirine paralel d₁ ve d₂ doğruları arasındaki uzaklık 4 birimdir. Bir üçgen önce d₁'e, elde edilen görüntü de d₂'ye göre yansıtılıyor. Buna göre son görüntü için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Paralel iki doğruya göre art arda yansıma, doğrular arası uzaklığın iki katı kadar, yani 8 birimlik bir ötelemedir; iki yansıma ters çevirmeyi sıfırlar. B uzaklığı iki katına çıkarmayı unutuyor; C yalnız ilk yansımayı hesaba katıyor; D ara adımı atlıyor, tek yansıma şekli ters çevirirdi.Kaynak: Geometrik dönüşümler · Paralel iki doğruya göre ardışık yansıma

?Soru 5

ABC ∼ DEF ve AB/DE = 3/5'tir. ABC üçgeninin çevresi 24 cm olduğuna göre DEF üçgeninin çevresi kaç cm'dir?

✓ D. Çevreler kenarlarla aynı oranda: ABC'nin çevresi / DEF'nin çevresi = 3/5, yani 24 ÷ 3 · 5 = 40 cm. A oranı ters kurup 24'ü 3/5 ile çarpıyor; B oranı fark sanıp 5 − 3 = 2'yi ekliyor; C yalnız 3 ile çarpıp 5'e bölmeyi unutuyor.Kaynak: Eşlik ve benzerlik · Benzerlik ve benzerlik oranı

?Soru 6

Bir şekle tek bir dönüşüm uygulanıyor. Şekil ile görüntüsünde köşelerin dolanım yönü aynıdır; şekil üzerindeki P noktası yerinde kalmış, diğer bütün noktalar yer değiştirmiştir. Buna göre uygulanan dönüşüm aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Dolanım yönü korunmuş ve yalnız bir nokta yerinde kalmış; bu, merkezi P olan dönmedir. A dolanım yönünü gözden kaçırıyor, ayrıca yansımada doğrunun bütün noktaları yerinde kalırdı; C ötelemede hiçbir noktanın yerinde kalmadığını unutuyor; D aslında bir ötelemedir, onda da sabit nokta yoktur.Kaynak: Geometrik dönüşümler · Dönüşümleri ayırt etme ve süsleme

?Soru 7

Aşağıdaki bilgilerden hangisi ABC ve DEF üçgenlerinin eş olduğunu kesin olarak gösterir?

✓ C. ∠A, AB ve AC kenarlarının arasındadır; iki kenar ve aradaki açı eşit olduğu için KAK ile üçgenler eştir. A üç açının eşitliğini yeterli sanıyor, oysa boy belirsiz kalır; B'de ∠B, AB ile AC'nin arasında değildir (KKA), iki farklı üçgen çizilebilir; D'de yalnız iki bilgi var, üçüncüsü eksik.Kaynak: Eşlik ve benzerlik · Eşlik koşulları: KKK, KAK, AKA

?Soru 8

Kenar uzunlukları aşağıda verilen üçgenlerden hangisi dik üçgendir?

✓ C. 8² + 15² = 64 + 225 = 289 = 17². A'da 16 + 25 = 41 > 36, üçgen dar açılıdır; B'de 25 + 49 = 74 < 81, en büyük açı geniştir; D'de 36 + 49 = 85 < 100, yine geniş. Ardışık ya da "yakın" sayıları dik üçgen sanmak sık yapılan bir hatadır.Kaynak: Tales, Öklid ve Pisagor · Pisagor teoremi

?Soru 9

1,6 m boyundaki bir lamba, derinliği 25 cm olan bir iğne deliği kamerasının deliğinden 4 m uzaktadır. Lambanın kutuda oluşan görüntüsünün boyu kaç cm'dir?

✓ D. 25/400 = x/160, x = 160 · 25 ÷ 400 = 10 cm. A uzaklığı hesaba katmayıp 1,6 ile 25'i çarpıyor (40); B oranı ters kuruyor (1,6 · 4 ÷ 0,25 = 25,6); C sonucu metre olarak bulup (0,1 m) cm'ye çevirmiyor.Kaynak: Tales, Öklid ve Pisagor · Gölge, merdiven ve kamera problemleri

?Soru 10

Birbirine paralel d₃, d₄, d₅ doğrularını kesen d₁ üzerinde AB = 6 cm ve BC = 9 cm; d₂ üzerinde D, E, F noktaları için DF = 20 cm'dir. Buna göre EF kaç cm'dir?

✓ D. BC/AC = EF/DF: AC = 6 + 9 = 15, EF = 20 · 9 ÷ 15 = 12 cm. A doğru hesaplıyor ama DE'yi (20 · 6 ÷ 15) veriyor; B iki parçayı toplayıp AC'yi cevap sanıyor; C oranı AC yerine AB ile kuruyor (20 · 9 ÷ 6).Kaynak: Tales, Öklid ve Pisagor · Tales teoremi
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Matematik soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →