Sıralama ve arada olma: iki sayı arasında kaç sayı var?
MEB 9. sınıf · 1. Tema: Sayılar · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaBirleşim, kesişim, fark ve tümleme nedir; sayı kümeleri birbirini nasıl kapsar?Bağlantılı konudan (Gerçek sayı aralıkları). Önce kendin cevapla, sonra aç.
A ∪ B iki kümenin bütün elemanlarını, A ∩ B ortak elemanlarını, A \ B yalnız A'da olanları, A′ ise evrensel kümede olup A'da olmayanları içerir. Sayı kümeleri iç içedir: N ⊆ Z ⊆ Q ⊆ R. İrrasyonel sayılar (Q′) rasyonel sayılarla ortak eleman taşımaz; ikisi birlikte gerçek sayıları oluşturur.
Küme işlemleri ve sayı kümeleri
✎Konu anlatımı
Arada olma özelliği nedir, hangi sayı kümelerinde vardır?
Kısa cevap: N, Z, Q ve R sıralı kümelerdir: her iki sayıdan biri ötekinden büyük ya da ikisi eşittir. Arada olma özelliği, iki farklı sayı arasında her zaman o kümeden başka bir sayı bulunmasıdır. Rasyonel ve gerçek sayılarda bu özellik vardır; doğal ve tam sayılarda yoktur, çünkü ardışık iki tam sayı arasında tam sayı yoktur.Bir koşu yarışında iki atletin derecesi 11,41 ve 11,42 saniye olabilir. Aralarına üçüncü bir atlet 11,415 saniyeyle girebilir; ölçü ne kadar hassassa araya o kadar çok sayı sığar.
Gerçek sayı aralıkları sayfasında N, Z, Q ve R kümelerini tanıdık. Bu kümelerin hepsi sıralıdır: iki sayı alındığında biri ötekinden küçük, büyük ya da ona eşittir. Ayrıca a < b ve b < c ise a < c olur. Bu özellikler sayıları sayı doğrusunda tek bir sıraya dizmeyi sağlar.
Arada olma özelliği
5 ile 6 arasında hiç tam sayı yoktur; ardışık iki tam sayının arası boştur. Bu yüzden N ve Z'de arada olma özelliği yoktur. Rasyonel sayılarda durum farklıdır. İki rasyonel sayının ortalaması da rasyoneldir ve tam ikisinin ortasında durur. Bu işlemi yeniden yeniden yaparak iki rasyonel sayı arasında istediğin kadar rasyonel sayı bulabilirsin. Gerçek sayılarda da aynı özellik vardır.
| Küme | Sıralı mı? | Arada olma | Gerekçe |
|---|---|---|---|
| N | evet | yok | 3 ile 4 arasında doğal sayı yok |
| Z | evet | yok | −2 ile −1 arasında tam sayı yok |
| Q | evet | var | ortalama yine rasyonel |
| R | evet | var | ortalama yine gerçek sayı |
Bir önermeyi cebirsel olarak ispatlamak
“Her a < b rasyonel sayısı için a ile b arasında bir rasyonel sayı vardır” önermesi birkaç örnekle değil, cebirle ispatlanır. a < b ise iki tarafa a eklenince 2a < a + b, b eklenince a + b < 2b olur. İkisini 2'ye bölünce a < (a + b) ÷ 2 < b bulunur. İki rasyonelin toplamı ve 2'ye bölümü rasyonel olduğu için ortalama da rasyoneldir. Örnek göstermek ispat değildir; her a ve b için geçerli bir akıl yürütme gerekir.
2/5 ile 3/7 arasında bir rasyonel sayı bulunuz.
- Paydaları eşitle: 2/5 = 14/35, 3/7 = 15/35.
- Ortalamayı al: (14/35 + 15/35) ÷ 2 = 29/70.
- Denetle: 0,4 < 0,414… < 0,428…
Cevap: 29/70 (ortalama yöntemi)
Nasıl sorulurİki rasyonel sayı arasında sayı bulman ya da bir önermeyi cebirsel olarak ispatlaman istenir; bazen hangi kümelerde arada olma özelliği olduğunu gerekçesiyle yazman beklenir.
TuzakBir iki örnekle “ispatladım” demek, ondalık açılımı uzun olan sayıyı irrasyonel sanmak.
Tam puan içinGenel a ve b ile çalış, eşitsizliğin her adımında neyi eklediğini ya da böldüğünü yaz.
?Soru çöz arada olma
Aşağıdaki sayı kümelerinden hangisinde arada olma özelliği vardır?
↕Sıralama ispat adımları
“a < b rasyonel sayıları arasında bir rasyonel sayı vardır” önermesinin ispat adımlarını sırala.
- İkisi birleştirilip 2'ye bölünür: a < (a + b)/2 < b.
- a ve b rasyonel sayılar ve a < b olsun.
- İki rasyonelin toplamının yarısı rasyonel olduğundan (a + b)/2 aranan sayıdır.
- a < b'ye a eklenince 2a < a + b, b eklenince a + b < 2b olur.
Yazılı sorusu“Tam sayılar kümesinde arada olma özelliği vardır.” önermesinin doğru olup olmadığını açıklayınız. Ardından 1/3 ile 1/2 arasında iki farklı rasyonel sayı bulunuz ve hangi yöntemi kullandığınızı yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: Önerme yanlıştır. Ardışık iki tam sayı, örneğin 2 ile 3 arasında hiç tam sayı yoktur; bu bir karşıt örnektir. 1/3 ile 1/2 arasında sayı bulmak için ortalama yöntemini kullanırım: (1/3 + 1/2) ÷ 2 = (2/6 + 3/6) ÷ 2 = 5/12. Sonra 1/3 ile 5/12'nin ortalamasını alırım: (4/12 + 5/12) ÷ 2 = 9/24 = 3/8. Böylece 1/3 < 3/8 < 5/12 < 1/2 olur.
- Önermenin yanlış olduğunu karşıt örnekle göstermek — 4 puan
- İki farklı rasyonel sayıyı doğru bulmak — 4 puan (her biri 2)
- Yöntemi (ortalama, payda genişletme) yazmak — 2 puan