İstatistiksel araştırma: soru, değişebilirlik, örneklem, veri planı, nokta grafiği, histogram

“Öğrenciler günde kaç saat uyuyor?” sorusu neden tek bir cevapla bitmez? Bir istatistiksel araştırmayı sorudan veri toplama planına kadar kuruyor, toplanan veriyi nokta grafiği ve histogramla görünür kılıyoruz.

6 durak9. sınıf · 2. dönem
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
SÜREÇ · BAĞLAM

İstatistiksel araştırma süreci: merak edilen bir durumdan veriye dayalı cevaba

MEB 9. sınıf · 6. Tema: İstatistiksel Araştırma Süreci · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

İstatistiksel araştırma süreci nedir, hangi aşamalardan oluşur?

Kısa cevap: İstatistiksel araştırma, bir gerçek yaşam durumu hakkındaki soruyu veri toplayıp inceleyerek cevaplama sürecidir. Süreç bir bağlamla başlar; ardından araştırma sorusu yazılır, veri toplanıp analize hazırlanır, veri analiz edilir ve sonuç soruya göre yorumlanır. Yorum çoğu zaman yeni bir soru doğurduğu için süreç döngüseldir.

Okul kantininde tost kuyruğu her gün uzuyor mu, yoksa yalnız bazı günler mi? Bunu tahminle değil, sayarak öğrenebilirsin.

Bir soruyu veriyle cevaplamak için izlenen yola istatistiksel araştırma süreci denir. Her aşama bir öncekinin sonucunu kullanır.

Önce bağlam

Sürecin başlangıç noktası bağlamdır: veriye dayanarak bilgi üretmeye ihtiyaç duyduğun gerçek yaşam durumu. Hava kirliliği ya da öğrencilerin uyku düzeni bağlam olabilir. Hangi veriyi toplayacağını ve sonucu nasıl yorumlayacağını bağlam belirler.

Bu sayfada yalnız nicel veri, yani sayılarak ya da ölçülerek elde edilen veri kullanılır: boy, uyku süresi, harçlık gibi. Her araştırmada tek bir nicel değişken incelenir.

Yorum çoğu zaman yeni bir soru doğurur; bu yüzden süreç bir çizgi değil, döngüdür.Görsel: Sınav Defteri

Dört aşama

Birinci aşamada bağlama uygun bir istatistiksel araştırma sorusu yazılır. İkinci aşamada veri toplama planı yapılır, veri toplanır ve tabloya ya da yazılıma düzenli biçimde girilir. Üçüncü aşamada veri grafiklerle ve özet ölçülerle analiz edilir. Dördüncü aşamada sonuç araştırma sorusuna dönülerek yorumlanır.

Akılda kalsın: Bağlam → soru → veri → analiz → yorum → yeni soru. Cevabı tek bir sayı olan soru istatistiksel değildir; değerler kişiden kişiye değişmelidir.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir öğrenci grubunun yaptığı işler karışık verilir; her işin hangi aşamaya ait olduğunu yazman ya da bir gerçek yaşam durumundan bağlam üretmen istenir.

TuzakVeriyi yazılıma girmeyi analiz sanmak (o, veri toplama aşamasının parçasıdır) ve tek cevaplı soruyu istatistiksel saymak.

Tam puan içinAşamaları sırasıyla adlandır, bağlamdaki nicel değişkeni ve birimini açıkça yaz.

?Soru çöz nicel veri

Aşağıdaki durumların hangisi tek nicel değişkenli veri toplamayı gerektiren bir istatistiksel araştırmaya kaynak olabilir?

✓ C. Su tüketimi ölçülerek elde edilen sayısal bir veridir ve haneden haneye değişir. A tek cevaplı bir bilgiyi soruyor; B ve D sayı değil kategori (renk, isim) topluyor, bu yüzden nicel değildir.

↕Sıralama araştırma aşamaları

Kantin kuyruğunu inceleyen bir grubun yaptıklarını sürecin sırasına koy.

  1. Bekleme sürelerinin grafiğini çizdiler.
  2. “Öğle arasında kuyrukta bekleme süreleri nasıl dağılıyor?” sorusunu yazdılar.
  3. “Öğrencilerin çoğu 4–6 dakika bekliyor.” diye sonuca vardılar.
  4. Kantin kuyruğunun teneffüsü kısalttığını fark ettiler.
  5. Bir hafta boyunca bekleme sürelerini kronometreyle ölçtüler.
Yazılı sorusuOkulunuzda teneffüslerde koridorların çok gürültülü olduğu konuşulmaktadır. Bu gerçek yaşam durumundan yola çıkarak tek nicel değişkenli veri toplamayı gerektiren bir bağlam yazınız. Ardından istatistiksel araştırma sürecinin dört aşamasında neler yapılacağını birer cümleyle açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Bağlam: teneffüslerde koridorlarda ölçülen ses düzeyi (desibel). 1. Soru oluşturma: “Okulumuzun koridorlarında teneffüslerde ölçülen ses düzeyleri desibel cinsinden nasıl bir eğilim göstermektedir?” sorusu yazılır. 2. Veri toplama: bir hafta boyunca her teneffüste ses ölçer uygulamasıyla ölçülüp tabloya kaydedilir. 3. Analiz: ölçümler grafik ve özet ölçülerle incelenir. 4. Yorum: sonuçla soru cevaplanır.

  • Sayısal (ölçülen) bir değişken ve birimiyle bağlam yazmak — 3 puan
  • Dört aşamayı doğru sırayla adlandırmak — 3 puan
  • Her aşamada bağlama uygun bir iş yazmak — 4 puan (her aşama 1)

Araştırma süreci ve bağlam

Cevabın nasıldı?
SORU · ÖLÇÜTLER

İstatistiksel araştırma sorusu: betimleyen ve karşılaştıran sorunun ölçütleri

MEB 9. sınıf · 6. Tema: İstatistiksel Araştırma Süreci · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİstatistiksel araştırma süreci nedir, hangi aşamalardan oluşur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

İstatistiksel araştırma, bir gerçek yaşam durumu hakkındaki soruyu veri toplayıp inceleyerek cevaplama sürecidir. Süreç bir bağlamla başlar; ardından araştırma sorusu yazılır, veri toplanıp analize hazırlanır, veri analiz edilir ve sonuç soruya göre yorumlanır. Yorum çoğu zaman yeni bir soru doğurduğu için süreç döngüseldir.

Araştırma süreci ve bağlam

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İyi bir istatistiksel araştırma sorusu nasıl yazılır, ölçütleri nelerdir?

Kısa cevap: İstatistiksel araştırma sorusu, kimin hakkında (evren) ve hangi veri hakkında (değişken) olduğu açık, veri toplanarak cevaplanabilen ve değişebilirliği yansıtan sorudur. Bir grubun verisini anlatıyorsa betimleyen, iki grubun verisini kıyaslıyorsa karşılaştıran sorudur. Ölçüm birimini de göstermesi beklenir.

“Öğrenciler çok mu su içiyor?” diye sorarsan herkes başka bir şey anlar: hangi öğrenciler, günde mi haftada mı, bardakla mı litreyle mi?

Soru bulanıksa toplanan veri de, sonuç da bulanık olur. İyi bir soruda iki şey açıkça okunmalıdır. Birincisi evren: sonucun genelleneceği topluluk. İkincisi değişken: incelenen ve kişiden kişiye değişen özellik.

İki tür soru

Betimleyen soru tek bir grubun verisinin nasıl dağıldığını sorar: “… nasıl bir eğilim göstermektedir?” Karşılaştıran soru iki grubun aynı değişkendeki dağılımlarını kıyaslar: “… hafta içi ve hafta sonuna göre nasıl farklılaşmaktadır?” “Kızlar daha mı çok okuyor?” sorusu cevabı baştan ima ettiği için zayıftır.

Bir araştırma sorusunu sınarken kendine sor
ÖlçütKendine sor
Amaç netBetimliyor mu, karşılaştırıyor mu?
Araştırmaya değerSonuç bir işe yarar mı?
Evren açıkKimin hakkında? (okul, ilçe, sınıf düzeyi)
Değişken açıkHangi veri hakkında? Hangi birimle?
Veriyle cevaplanabilirVeri toplanabilir ya da hazır veri var mı?
Değişebilirliği yansıtırDeğerler kişiden kişiye değişiyor mu?
Grubun bütününe bakarTek kişiyi değil, dağılımı mı soruyor?
Nicel veri gerektirirVeri sayılarak ya da ölçülerek mi elde edilir?

Veriyi kendin toplayabilir ya da TÜİK gibi bir kurumun hazır verisini kullanabilirsin.

Çözümlü örnek

“Öğrenciler ne kadar su içiyor?” sorusunu ölçütlere göre düzeltiniz.

  1. Evren belirsiz: hangi okul, hangi sınıf? → “Ertuğrul Gazi Lisesi 9. sınıf öğrencileri”.
  2. Değişken eksik: zaman dilimi ve birim yok → “günlük içilen su miktarı, mililitre cinsinden”.
  3. Amaç belirsiz: dağılımı betimleyen bir kalıp kullan → “nasıl bir eğilim göstermektedir?”.

Cevap: “Ertuğrul Gazi Lisesindeki 9. sınıf öğrencilerinin günlük içtiği su miktarı mililitre cinsinden nasıl bir eğilim göstermektedir?”

“Okulun en hızlı koşucusu kim?” ise tek kişiyi arar, kurtarılamaz.

Akılda kalsın: İyi soru üç soruya cevap verir: Kim? Ne? Hangi birimle? Sonucu önceden söylemez.
Yazılıda

Nasıl sorulurEksik yazılmış bir araştırma sorusu verilir; hangi ölçütleri karşılamadığını açıklaman ve soruyu yeniden yazman istenir.

TuzakEvreni “öğrenciler” diye genel bırakmak, birimi unutmak, “daha mı çok?” diyerek sonucu ima etmek.

Tam puan içinEksik ölçütü adıyla yaz, düzeltilmiş soruda evreni, değişkeni ve birimi açıkça göster.

?Soru çöz ölçüt

Bir grup öğrenci “Lise öğrencilerinin hafta sonu kitap okuma süreleri dakika cinsinden nasıl bir eğilim göstermektedir?” sorusunu yazmıştır. Bu soru aşağıdaki ölçütlerden hangisini karşılamaz?

✓ A. “Lise öğrencileri” hangi okulda, ilçede ya da ilde? Evren belirsiz. B'yi karşılar: değişken okuma süresi, birim dakika. C'yi karşılar: süre ölçülerek elde edilir. D'yi karşılar: “nasıl bir eğilim” kalıbı betimleyen amacı gösterir.

⇄Bilgi eşleştirme soru → eksik

Yazılı sorusuBir okulun sağlık kulübü “Öğrenciler telefonda çok mu vakit geçiriyor?” sorusuyla bir araştırma başlatmak istemektedir. a) Bu soruyu istatistiksel araştırma sorusu ölçütlerine göre inceleyerek karşılamadığı iki ölçütü açıklayınız. b) Soruyu betimleyen bir istatistiksel araştırma sorusu olarak yeniden yazınız. c) Aynı bağlamda karşılaştıran bir istatistiksel araştırma sorusu yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Evren açık değildir: hangi okulun, hangi sınıf düzeyinin öğrencileri olduğu yazılmamıştır. Değişken ve birimi açık değildir: “vakit” günlük mü haftalık mı, saat mi dakika mı belli değildir. Ayrıca “çok mu” ifadesi sonucu ima etmektedir. b) “Gazi Anadolu Lisesindeki 9. sınıf öğrencilerinin günlük telefon kullanım süreleri dakika cinsinden nasıl bir eğilim göstermektedir?” c) “Gazi Anadolu Lisesindeki 9. sınıf öğrencilerinin günlük telefon kullanım süreleri hafta içi ve hafta sonuna göre dakika cinsinden nasıl farklılaşmaktadır?”

  • a) Karşılanmayan iki ölçütü gerekçesiyle açıklamak — 4 puan (her biri 2)
  • b) Evreni, değişkeni ve birimi açık bir betimleyen soru — 3 puan
  • c) İki grubu kıyaslayan, sonucu ima etmeyen karşılaştıran soru — 3 puan

İstatistiksel araştırma sorusu

Cevabın nasıldı?
KAVRAM · DEĞİŞEBİLİRLİK

Değişebilirlik: doğal, ölçüm, müdahale ve örneklem kaynaklı farklar

MEB 9. sınıf · 6. Tema: İstatistiksel Araştırma Süreci · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİyi bir istatistiksel araştırma sorusu nasıl yazılır, ölçütleri nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

İstatistiksel araştırma sorusu, kimin hakkında (evren) ve hangi veri hakkında (değişken) olduğu açık, veri toplanarak cevaplanabilen ve değişebilirliği yansıtan sorudur. Bir grubun verisini anlatıyorsa betimleyen, iki grubun verisini kıyaslıyorsa karşılaştıran sorudur. Ölçüm birimini de göstermesi beklenir.

İstatistiksel araştırma sorusu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Değişebilirlik nedir, değişebilirlik türleri nelerdir?

Kısa cevap: Değişebilirlik, bir dağılımdaki değerlerin birbirinden farklı çıkmasıdır. Dört kaynağı vardır: doğadaki farklılık (doğal ortam), ölçüm aracı ya da ölçen kişi (ölçüm), araştırmacının bir koşulu değiştirmesi (müdahale) ve aynı evrenden farklı örneklemler seçilmesi (örneklem). İstatistik bu farklılığı anlamaya çalışır.

On elmanın hiçbiri aynı ağırlıkta değildir; aynı elmayı iki kez tartsan bile küçük bir fark görebilirsin.

Veriler hiç değişmeseydi tek bir ölçüm her şeyi söylerdi. Değerlerin birbirinden farklı çıkmasına değişebilirlik denir. Farkın nereden geldiğini bilirsen sonucu doğru yorumlarsın.

Dört kaynak

Doğal ortamdan kaynaklı değişebilirlikte fark incelenen şeyin kendisindedir: aynı yaştaki gençlerin boyları gibi. Ölçümden kaynaklı değişebilirlikte aynı şey ölçülür ama sonuçlar farklıdır; fark araçtan ya da ölçen kişiden gelir. Müdahaleden kaynaklı değişebilirlikte araştırmacı bir koşulu bilerek değiştirir, diğer her şeyi sabit tutar. Örneklemden kaynaklı değişebilirlikte aynı evrenden seçilen farklı grupların sonuçları biraz farklı çıkar.

Değişebilirliğin dört kaynağı
TürFark nereden gelir?Örnek
Doğal ortamİncelenen şeyin kendisindenBir bahçedeki domateslerin kütleleri
ÖlçümAraçtan ya da ölçen kişidenAynı kalemi beş kez cetvelle ölçmek
MüdahaleAraştırmacının değiştirdiği koşuldanBiri LED ışıkla, biri ışıksız büyütülen fideler
ÖrneklemSeçilen grubun farklı olmasındanAynı okuldan iki rastgele grubun ortalaması

Türü bulurken önce “Aynı şey mi ölçülüyor?” diye sor; sonra bir koşulun bilerek değiştirilip değiştirilmediğine bak.

Akılda kalsın: Aynı şey, farklı sonuç → ölçüm. Farklı bireyler, doğal hâl → doğal ortam. Bilerek değiştirilen koşul → müdahale. Aynı evren, farklı grup → örneklem.
Yazılıda

Nasıl sorulurÜç dört kısa durum verilir; her birinde ortaya çıkan değişebilirlik türünü gerekçesiyle yazman istenir.

TuzakAynı nesnenin tekrar tekrar ölçülmesini doğal ortam sanmak, iki farklı koşulu deneyen bir çalışmayı örneklem kaynaklı saymak.

Tam puan içinTürün adını yaz ve “fark nereden geliyor?” sorusunu tek cümleyle cevapla.

?Soru çöz değişebilirlik türü

Bir öğrenci aynı topun 2 metreden düşme süresini kronometreyle 15 kez ölçmüş ve her seferinde biraz farklı bir süre bulmuştur. Bu farklılık hangi değişebilirlik türüne örnektir?

✓ D. Aynı top aynı yükseklikten düşüyor; fark kronometreye basma anından, yani ölçümden geliyor. A farklı bireyleri ölçmeyi gerektirir; B için bir koşulun bilerek değiştirilmesi gerekir; C için aynı evrenden farklı gruplar seçilmelidir.

▭Boşluk doldurma

Aynı türden fidelerin yarısı LED ışık altında, yarısı ışıksız büyütülüyor ve boyları farklı çıkıyor. Bu fark kaynaklıdır. Aynı okuldan rastgele seçilen iki 30 kişilik grubun ortalama boyları farklı çıkıyor. Bu fark kaynaklıdır.

müdahaledenörneklemdendoğal ortamdanölçümden
Yazılı sorusuAşağıdaki durumlarda ortaya çıkan değişebilirlik türünü yazınız ve her birinin gerekçesini açıklayınız. I. Bir şehirdeki 50 çeşmeden alınan su örneklerindeki klor miktarlarının belirlenmesi II. Aynı kutu çayın beş farklı mutfak terazisinde tartılması III. Bir sınıfın yarısına sınavdan önce tekrar videosu izletilip diğer yarısına izletilmemesi IV. Bir ilçedeki lise öğrencileri arasından rastgele seçilen iki farklı 100 kişilik grubun haftalık spor sürelerinin karşılaştırılması (12 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: I. Doğal ortamdan kaynaklı: farklı çeşmelerin suyu doğal hâlinde ölçülür, fark suyun kendisindedir. II. Ölçümden kaynaklı: tartılan çay aynıdır, fark terazilerden gelir. III. Müdahaleden kaynaklı: araştırmacı tekrar videosunu bilerek yalnız bir gruba vermiştir. IV. Örneklemden kaynaklı: iki grup aynı evrenden seçilmiştir, fark gruplara farklı öğrencilerin düşmesinden gelir.

  • Her durumun türünü doğru yazmak — 4 puan (her biri 1)
  • Her durum için farkın kaynağını açıklayan gerekçe — 8 puan (her biri 2)

Değişebilirlik türleri

Cevabın nasıldı?
PLAN · ÖRNEKLEM

Evren, örneklem ve veri toplama planı: kime, nasıl soracaksın?

MEB 9. sınıf · 6. Tema: İstatistiksel Araştırma Süreci · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDeğişebilirlik nedir, değişebilirlik türleri nelerdir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Değişebilirlik, bir dağılımdaki değerlerin birbirinden farklı çıkmasıdır. Dört kaynağı vardır: doğadaki farklılık (doğal ortam), ölçüm aracı ya da ölçen kişi (ölçüm), araştırmacının bir koşulu değiştirmesi (müdahale) ve aynı evrenden farklı örneklemler seçilmesi (örneklem). İstatistik bu farklılığı anlamaya çalışır.

Değişebilirlik türleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Evren ve örneklem nedir, veri toplama planında nelere dikkat edilir?

Kısa cevap: Evren, sonucun genelleneceği topluluğun tamamıdır; örneklem, evrenden seçilen ve verisi toplanan gruptur. Örneklem evreni temsil etmeli; bunun için seçimde rastgelelik, yani her bireyin eşit seçilme şansı sağlanır. Veri toplama planı araç, evren-örneklem, rastgelelik, değişkenler, zaman-yer-yöntem, kayıt ve gizliliği belirler.

Çorbanın tuzunu anlamak için tencerenin tamamını içmezsin; iyice karıştırıp bir kaşık tadarsın.

Araştırmanın sonucu genellenecek topluluğun tamamına evren denir. Bir okuldaki öğrencilerin uyku süresi araştırılıyorsa evren o okulun bütün öğrencileridir. Herkese ulaşmak çoğu zaman zaman, para ve emek ister. Bu yüzden evrenden bir grup seçilir; bu gruba örneklem denir.

Rastgelelik: iyi karıştırılmış kaşık

Örneklemin işi evreni küçük ölçekte yansıtmaktır. Bunun yolu rastgeleliktir: evrendeki her bireyin seçilme olasılığı eşit olmalıdır. Okul numaralarını torbaya atıp çekmek ya da bilgisayara rastgele numara seçtirmek basit yollardır.

Yalnız kütüphanedekilere sorarsan kitap okumayı seven öğrenciler fazla temsil edilir. Yalnız gönüllülere sorarsan konuyu önemseyenler fazla temsil edilir. Böyle örnekleme yanlı örneklem denir; sonucu evrene genellemek yanıltır.

Örneklemden bulunan sonuç evrene genellenir; bu yüzden örneklem rastgele seçilmelidir.Görsel: Sınav Defteri

Veri toplama planının öğeleri

Veri toplamaya başlamadan önce plan yazılır. Plan şu sorulara cevap verir. Hangi araçla (anket, ölçüm, gözlem ya da hazır veri)? Evren ve örneklem kim, kaç kişi? Rastgelelik nasıl sağlanacak? Sonucu etkileyebilecek başka değişkenler neler? Veri nerede, ne zaman, kim tarafından, yüz yüze mi çevrim içi mi toplanacak? Hangi tabloya ya da yazılıma kaydedilecek?

Son öğe etik kurallardır. Kişisel veriler korunur, katılımcının adı sonuçta yer almaz. 18 yaşından küçük katılımcı için velisinin onayı alınır. Araştırmacı beklediği sonucu bulmak için veriyi değiştirmez; dürüst ve nesnel davranır.

Akılda kalsın: Evren = herkes; örneklem = sorulanlar; rastgelelik = herkese eşit şans. Kütüphanede, sosyal medyada ya da yalnız gönüllülere yapılan anket yanlı örneklemdir.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir araştırma sorusu verilir; evreni ve örneklemi yazman, rastgeleliği nasıl sağlayacağını açıklaman ve kısa bir veri toplama planı hazırlaman istenir. Bazen birkaç örneklem seçme yöntemi verilip hangisinin evreni en iyi temsil ettiği sorulur.

TuzakEvrenle örneklemi karıştırmak, bir sınıf düzeyini ya da gönüllüleri seçmeyi rastgele sanmak.

Tam puan içinEvren ile örneklemi sayısıyla yaz, rastgele seçimin somut yolunu ve gizlilik önlemini ekle.

?Soru çöz temsil gücü

840 öğrencili bir lisede okul servisini kullanan öğrencilerin yolda geçirdiği süre araştırılacaktır. Servisi kullanan 300 öğrenci arasından 60 kişilik bir örneklem seçilecektir. Aşağıdaki yöntemlerden hangisi evreni en iyi temsil eder?

✓ B. Her servis kullanıcısının seçilme olasılığı eşittir. A yalnız bir sınıf düzeyini alıyor; C gönüllüleri ve servisi kullanmayanları da katıyor; D tek bir güzergâhı ölçüyor. Üçü de yanlı örneklemdir.

⇄Bilgi eşleştirme plan öğesi

Yazılı sorusu“Yıldırım Beyazıt Anadolu Lisesindeki 10. sınıf öğrencilerinin günlük ekran süreleri dakika cinsinden nasıl bir eğilim göstermektedir?” sorusu için bir veri toplama planı hazırlanacaktır. Okulda 10. sınıfta 360 öğrenci vardır ve 90 öğrenciye ulaşılacaktır. Planda evren ve örneklemi, rastgeleliğin nasıl sağlanacağını, veri toplama aracını ve gizlilik önlemini açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Evren, okuldaki 360 öğrencinin tamamıdır; örneklem bu öğrencilerden seçilen 90 kişidir. Rastgelelik için 360 öğrencinin okul numarası kâğıtlara yazılıp torbaya atılır ve 90 kâğıt çekilir. Veri toplama aracı olarak tek sorulu bir anket kullanılır: “Dün telefon, tablet ve bilgisayarda toplam kaç dakika geçirdiniz?” Anket ders saati dışında yüz yüze uygulanır ve sonuçlar elektronik tabloya girilir. Formlarda isim istenmez, veriler yalnız bu araştırma için kullanılır ve veli onayı alınır.

  • Evren ve örneklemi sayısıyla doğru yazmak — 3 puan
  • Rastgeleliği sağlayan somut bir yöntem — 3 puan
  • Uygun veri toplama aracı ve uygulama biçimi — 2 puan
  • Gizlilik ya da etik önlem — 2 puan

Evren, örneklem, veri planı

Cevabın nasıldı?
GRAFİK · NOKTA

Nokta grafiği: her veriye bir nokta, dağılımın şekli bir bakışta

MEB 9. sınıf · 6. Tema: İstatistiksel Araştırma Süreci · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEvren ve örneklem nedir, veri toplama planında nelere dikkat edilir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Evren, sonucun genelleneceği topluluğun tamamıdır; örneklem, evrenden seçilen ve verisi toplanan gruptur. Örneklem evreni temsil etmeli; bunun için seçimde rastgelelik, yani her bireyin eşit seçilme şansı sağlanır. Veri toplama planı araç, evren-örneklem, rastgelelik, değişkenler, zaman-yer-yöntem, kayıt ve gizliliği belirler.

Evren, örneklem, veri planı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Nokta grafiği nasıl çizilir ve nasıl yorumlanır?

Kısa cevap: Nokta grafiği, bir sayı doğrusu üzerinde her veriyi bir noktayla gösterir; aynı değeri alan veriler üst üste dizilir. Grafikten en küçük ve en büyük değer, verilerin yığıldığı bölge, boşluklar ve diğerlerinden uzakta kalan değerler okunur. Az sayıda nicel veri için uygundur ve her veri tek tek görünür.

Bir sınıfta herkes dün gece kaç saat uyuduğunu yazınca 20 sayılık bir liste çıkar; listeye bakarak bir şey görmek zordur.

Analizde ilk iş veriyi görünür kılmaktır. En basit araç nokta grafiğidir. Yatay bir sayı doğrusu çizilir, değişkenin adı ve birimi altına yazılır. Her veri kendi değerinin üstüne bir nokta olarak konur. Aynı değerden birden fazla varsa noktalar üst üste dizilir.

Veriler 7 ve 8 saatte yığılmış; 4 saat uyuyan öğrenci yığından en uzaktaki değer.Görsel: Sınav Defteri

Grafikten ne okunur?

Önce uçlara bak: en az 4, en çok 10 saat uyunmuş. Sonra yığılmaya bak: 20 öğrenciden 11'i 7 ya da 8 saat uyumuş. En yüksek sütun 8 saatte; en sık görülen değer budur. Son olarak diğerlerinden uzak kalan değeri ara. 4 saat, yığından belirgin biçimde ayrılıyor.

Bu gözlemler dağılımı özetler. Nokta grafiğinin üstünlüğü hiçbir verinin kaybolmamasıdır; her öğrenci bir noktadır. Veri çok fazlaysa noktalar okunamaz hâle gelir. O zaman verileri aralıklara toplayan histogram kullanılır.

Çözümlü örnek

12 öğrencinin kardeş sayıları: 1, 0, 2, 1, 3, 1, 2, 0, 1, 5, 2, 1. Nokta grafiği nasıl çizilir, en sık değer nedir?

  1. En küçük 0, en büyük 5: sayı doğrusunu 0'dan 5'e çiz, altına “Kardeş sayısı” yaz.
  2. Say: 0 → 2, 1 → 5, 2 → 3, 3 → 1, 4 → 0, 5 → 1 öğrenci; toplam 12.
  3. Her değerin üstüne o kadar nokta diz; 4'ün üstü boş kalır.

Cevap: en sık değer 1 kardeştir (5 nokta); 5 kardeş diğerlerinden uzakta kalan değerdir.

Akılda kalsın: Nokta grafiğinde dört şeye bak: uçlar, yığılma, boşluk, uzakta kalan değer. Nokta sayısı veri sayısına eşittir.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir nokta grafiği verilir; veri sayısını, en sık değeri, verilerin yoğunlaştığı aralığı ve diğerlerinden uzakta kalan değeri bulup dağılımı yorumlaman istenir. Bazen bir veri listesinden grafiği çizmen beklenir.

TuzakNoktaları saymak yerine eksendeki sayıları toplamak, boş kalan değeri atlayıp ekseni eşit aralıklı çizmemek.

Tam puan içinEksene ad ve birim yaz, noktaları eşit aralıkla diz, yorumda sayıyla konuş (“18 dairenin 12'si …”).

?Soru çöz grafik okuma

Yukarıdaki uyku süresi nokta grafiğine göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ A. 8 saat ve üzeri 6 + 3 + 1 = 10 öğrencidir; bu yarıdan fazla değil, tam yarıdır. B doğru: her öğrenci bir noktadır. C doğru: en yüksek nokta sütunu 8'dedir. D doğru: 4 ve 5 saatte birer nokta var.

▭Boşluk doldurma

Uyku grafiğinde 6 saat uyuyan öğrenci vardır. 7 ya da 8 saat uyuyanların sayısı olduğundan verilerin en çok yığıldığı bölge 7–8 saattir.

361115
68101214161820222426Su tüketimi (m³)Bir nokta = bir daire
Yazılı sorusuBir apartmanın yöneticisi, dairelerin geçen ayki su tüketimlerini metreküp cinsinden aşağıdaki nokta grafiğiyle göstermiştir. a) Apartmanda kaç daire vardır? b) En sık görülen tüketim değeri kaçtır? c) Verilerin yoğunlaştığı aralığı yazıp bu aralıkta kaç daire olduğunu belirtiniz. d) Diğerlerinden uzakta kalan değeri belirleyip yönetici için ne anlama gelebileceğini açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Grafikte 18 nokta olduğundan apartmanda 18 daire vardır. b) En çok nokta 11 m³'ün üstündedir (4 nokta); en sık değer 11 m³'tür. c) Veriler 10–13 m³ aralığında yoğunlaşır; bu aralıkta 3 + 4 + 3 + 2 = 12 daire vardır. d) 24 m³ diğerlerinden çok uzaktadır. Bu dairede kalabalık bir aile yaşıyor olabilir ya da bir su kaçağı olabilir; yönetici bu daireyi ayrıca kontrol etmelidir.

  • a ve b'yi doğru bulmak — 4 puan (her biri 2)
  • c) Yoğunlaşma aralığını ve daire sayısını yazmak — 3 puan
  • d) Uzakta kalan değeri bulup bağlama uygun yorumlamak — 3 puan

Nokta grafiği

Cevabın nasıldı?
GRAFİK · HİSTOGRAM

Histogram: verileri eşit aralıklara toplayıp sıklığı göstermek

MEB 9. sınıf · 6. Tema: İstatistiksel Araştırma Süreci · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAçık, kapalı ve yarı açık aralık nedir, aralık nasıl gösterilir?Bağlantılı konudan (Gerçek sayı aralıkları). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Aralık, sayı doğrusunda iki sınır arasında kalan bütün gerçek sayılardır. Sınırlar dahilse köşeli parantez [ ] ve içi dolu nokta, hariçse normal parantez ( ) ve içi boş nokta kullanılır. Bir aralık sözel, cebirsel (eşitsizlik), sayı doğrusu ve küme gösterimiyle yazılabilir. Sonsuzluk hiçbir zaman aralığa dahil olmaz.

Gerçek sayı aralıkları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Histogram nedir, nasıl çizilir ve sütun grafiğinden farkı nedir?

Kısa cevap: Histogram, nicel verileri eşit genişlikte aralıklara ayırıp her aralıktaki veri sayısını (sıklığı) bitişik sütunlarla gösteren grafiktir. Yatay eksende aralıklar, dikey eksende sıklık bulunur. Çok sayıda veride dağılımın şeklini gösterir ama tek tek değerleri göstermez; aralık genişliği seçimi grafiğin görünüşünü değiştirir.

300 öğrencinin okula ulaşma süresini nokta grafiğiyle çizsen sayfa noktadan görünmez.

Veri çoğalınca histogram sayı doğrusunu eşit genişlikte aralıklara böler. Her aralığa düşen veri sayısına o aralığın sıklığı denir. Sıklık, aralığın üstündeki sütunun yüksekliği olur.

Gerçek sayı aralıkları sayfasında gördüğün yarı açık aralık burada işe yarar: [10, 20) 10'u içerir, 20'yi içermez. Tam 20 dakikalık yolculuk yalnız [20, 30) aralığında sayılır.

Histogram adım adım

En küçük ve en büyük değeri bul, aralık genişliğini seç, her aralığa düşeni çeteleyle say. Yatay eksene aralıkları, dikey eksene sıklığı yazıp sütunları bitişik çiz; sayı doğrusu kesintisizdir.

Çözümlü örnek

30 öğrencinin okula ulaşma süreleri (dk) 4 ile 45 arasındadır. Genişlik 10 seçilince sayım şöyle çıkıyor. Histogramı yorumlayınız.

  1. Aralıklar: [0, 10), [10, 20), [20, 30), [30, 40), [40, 50).
  2. Sıklıklar: 5, 12, 7, 4, 2; toplam 5 + 12 + 7 + 4 + 2 = 30.
  3. En yüksek sütun [10, 20); 20 dakikadan az sürenler 5 + 12 = 17 öğrenci.

Cevap: öğrencilerin çoğu 10–20 dakikada okula ulaşıyor; 30 öğrencinin 17'si 20 dakikadan kısa yoldadır.

Sütunlar bitişik; 20 dakika gibi sınır değerler sağdaki aralıkta sayılır.Görsel: Sınav Defteri

Aralık genişliği ve sütun grafiğinden farkı

Aynı veri genişlik 5 ile çizilirse 10 aralık oluşur; grafik daha ayrıntılı ama dalgalı görünür. Genişlik çok büyükse dağılımın şekli kaybolur.

Histogram ile sütun grafiği
HistogramSütun grafiği
Yatay eksensayı aralıkları (nicel)kategoriler ya da tek tek çıktılar
Sütunlarbitişikarada boşluk
Tek tek verigörünmezher çubuk bir kategori
Akılda kalsın: Histogram = eşit aralık + sıklık + bitişik sütun. Sıklıkların toplamı veri sayısıdır.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir histogram verilir; toplam veri sayısını, belli bir değerden az ya da çok olanların sayısını, en sık aralığı bulman ve dağılımı yorumlaman istenir. Histogramdan okunamayan bir şey (en küçük değer) de sorulabilir.

TuzakSınır değeri iki aralıkta saymak, aralığın uç değerini sıklık sanmak.

Tam puan içinSıklıkları toplayıp kontrol et, cevabı aralık gösterimiyle yaz.

?Soru çöz histogram okuma

Okula ulaşma süresi histogramına göre aşağıdakilerden hangisi kesin olarak söylenebilir?

✓ D. Son iki sütun 4 + 2 = 6 öğrencidir. A ve B histogramdan okunamaz: grafik tek tek değerleri değil, yalnız aralıklardaki sayıyı gösterir. C yanlış: 20 dakika ve üzeri 7 + 4 + 2 = 13 öğrencidir, bu 30'un yarısından azdır.

↕Sıralama histogram çizimi

Bir veri listesinden histogram çizerken yapılanları doğru sıraya koy.

  1. Aralıkları [a, b) biçiminde yazmak
  2. En küçük ve en büyük değeri bulmak
  3. Sütunları bitişik çizip eksenlere ad yazmak
  4. Aralık genişliğini seçmek
  5. Her aralığa düşen verileri çeteleyle saymak
0481214200250300350400450Günlük satılan ekmek (adet)Gün sayısı
Yazılı sorusuBir fırın 40 gün boyunca her gün sattığı ekmek sayısını kaydetmiş ve aşağıdaki histogramı çizmiştir. a) 300'den az ekmek satılan gün sayısını bulunuz. b) Satışların en çok hangi aralıkta yoğunlaştığını yazınız. c) En az 350 ekmek satılan günlerin tüm günlere oranını yüzde olarak bulunuz. d) Fırıncı “En kötü günümde tam olarak kaç ekmek sattığımı bu grafikten bulabilirim.” diyor. Bu düşünceyi değerlendiriniz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) [200, 250) ve [250, 300) aralıklarında 4 + 9 = 13 gün vardır. b) En yüksek sütun [300, 350) aralığındadır; satışlar 14 günle en çok bu aralıkta yoğunlaşır. c) En az 350 ekmek satılan gün 8 + 5 = 13'tür; oran 13 ÷ 40 = 0,325, yani %32,5'tir. d) Düşünce yanlıştır; histogram tek tek değerleri değil, aralıklardaki gün sayısını gösterir. En kötü gün için yalnız 200–250 arası denebilir.

  • a) 13 gün — 2 puan
  • b) [300, 350) aralığını sıklığıyla yazmak — 2 puan
  • c) 13 günü bulup %32,5 oranını hesaplamak — 3 puan
  • d) Histogramın tek tek değeri göstermediğini açıklamak — 3 puan

Histogram

Cevabın nasıldı?

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

1 ile 1000 arasında tutulan bir doğal sayı, her biri evet ya da hayır diye cevaplanan sorularla ikili arama yöntemiyle aranıyor. Sayı en çok kaç soruda kesin olarak bulunur?

✓ D. 2⁹ = 512 < 1000 ≤ 1024 = 2¹⁰ olduğu için 10 soru yeter. A sayıları ikişer ikişer elemeyi düşünüyor; B tek tek sormanın onda birini alıyor; C alttaki kuvveti seçiyor, 9 soru yalnız 512 ihtimali ayırır.Kaynak: Algoritma ve bilişim · Arama algoritmaları: tartım ve ikili arama

?Soru 2

Aşağıdaki sözde kod çalıştırılıyor.
x ← 7
y ← x * 2 − 3
Eğer y > 11 ise "büyük" yazdır, değilse "küçük" yazdır.
Buna göre çıktı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. y = 7 · 2 − 3 = 11. "11 > 11" yanlış olduğu için değilse yolu izlenir ve "küçük" yazdırılır. A > işaretini >= gibi okuyor; B yazdırılacak metin yerine y'nin değerini veriyor; D çıkarma adımını atlıyor (7 · 2 = 14).Kaynak: Algoritma ve bilişim · Algoritma ve akış şeması

?Soru 3

1,6 m boyundaki bir lamba, derinliği 25 cm olan bir iğne deliği kamerasının deliğinden 4 m uzaktadır. Lambanın kutuda oluşan görüntüsünün boyu kaç cm'dir?

✓ D. 25/400 = x/160, x = 160 · 25 ÷ 400 = 10 cm. A uzaklığı hesaba katmayıp 1,6 ile 25'i çarpıyor (40); B oranı ters kuruyor (1,6 · 4 ÷ 0,25 = 25,6); C sonucu metre olarak bulup (0,1 m) cm'ye çevirmiyor.Kaynak: Tales, Öklid ve Pisagor · Gölge, merdiven ve kamera problemleri

?Soru 4

Bir bursun ölçütü "not ortalaması 85'ten büyük ve en az 2 yıl gönüllü çalışma"dır. Bu ölçütü sağlamayan öğrencileri bulan koşul aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. "> 85"in değili "≤ 85", "≥ 2"nin değili "< 2"dir; "ve" de "veya" olur. A ve B bağlacı değiştirmeyi unutuyor, A ayrıca tam 85 olanı dışarıda bırakıyor; C bağlacı doğru çeviriyor ama iki işareti de yanlış değilliyor.Kaynak: Mantık bağlaçları ve niceleyiciler · Ölçütün değili, her ve bazı

?Soru 5

3, −4, 5, −1, 2 dizisinde ardışık elemanların toplamlarından en büyüğü kaçtır?

✓ C. 5 + (−1) + 2 = 6 en büyük ardışık toplamdır. A dizinin en büyük elemanını veriyor; B yalnız pozitifleri (3 + 5 + 2) topluyor, oysa aradaki negatifler atlanamaz; D −1'i atlayıp 5 ile 2'yi topluyor, bu iki eleman ardışık değildir.Kaynak: Mantık bağlaçları ve niceleyiciler · Tüketme yaklaşımı ve Kadane

?Soru 6

Bir algoritma, tam sayılarla ilgili bir önermeyi 1'den 1000'e kadar bütün tam sayılar için deniyor ve hepsinde doğru buluyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ B. Deneme yalnız denenen 1000 değer için bilgi verir; tam sayılar sonsuz olduğu için doğruluk ancak cebirsel ispatla kesinleşir. A doğrulamayı ispat sanıyor; C hiçbir karşıt örnek bulunmadığı hâlde yanlışlık iddia ediyor; D denenmeyen bir değer için kesinlik varsayıyor (n² + n + 41 örneğinde 40'ta bozulmuştu).Kaynak: Mantık bağlaçları ve niceleyiciler · İspat ve algoritmik doğrulama

?Soru 7

Deneme bölme yöntemiyle 143 sayısının asal olup olmadığı araştırılıyor. Buna göre en büyük hangi asal sayıya kadar bölmeyi denemek yeterlidir?

✓ B. √143 ≈ 11,96 olduğu için 11'e kadar denemek yeter; nitekim 143 = 11 · 13 çıkar. A karekökü aşıyor, 13 denenmeden önce 11 çarpanı zaten bulunur; C sayının yarısına kadar gitmeyi gerekli sanıyor; D 11'i atlıyor, oysa 11² = 121 < 143.Kaynak: Algoritma ve bilişim · Asal sayı algoritmaları

?Soru 8

Voleybol seçmesi listesine göre "boy ≥ 170 ve antrenmana katıldı" koşulunu sağlayan öğrenciler aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Boyu en az 170 olup antrenmana da katılan yalnız Aras (178) ve Fırat'tır (175). A devamsızlık koşulunun sonucunu veriyor; C "ve" yerine "veya" uyguluyor; D "ya da" uygulayıp iki koşulu birden sağlayanları eliyor.Kaynak: Mantık bağlaçları ve niceleyiciler · Bağlaçlar algoritmada

?Soru 9

∠A = 90° olan ABC üçgeninde AH ⊥ BC, BH = 4 cm ve HC = 9 cm'dir. Buna göre AH kaç cm'dir?

✓ A. h² = p · k = 4 · 9 = 36, h = 6 cm. B iki parçanın ortalamasını alıyor; C karekök almayı unutuyor; D yüksekliği hipotenüsle (4 + 9) karıştırıyor.Kaynak: Tales, Öklid ve Pisagor · Öklid teoremi

?Soru 10

Birbirine paralel d₃, d₄, d₅ doğrularını kesen d₁ üzerinde AB = 6 cm ve BC = 9 cm; d₂ üzerinde D, E, F noktaları için DF = 20 cm'dir. Buna göre EF kaç cm'dir?

✓ D. BC/AC = EF/DF: AC = 6 + 9 = 15, EF = 20 · 9 ÷ 15 = 12 cm. A doğru hesaplıyor ama DE'yi (20 · 6 ÷ 15) veriyor; B iki parçayı toplayıp AC'yi cevap sanıyor; C oranı AC yerine AB ile kuruyor (20 · 9 ÷ 6).Kaynak: Tales, Öklid ve Pisagor · Tales teoremi
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Matematik soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →