n(x) = |x|: uzaklığın fonksiyonu
MEB 9. sınıf · 2. Tema: Nicelikler ve Değişimler · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaBir aralık mutlak değer kullanılarak nasıl yazılır?Bağlantılı konudan (Gerçek sayı aralıkları). Önce kendin cevapla, sonra aç.
|x − a|, x ile a arasındaki uzaklıktır. |x − a| ≤ r, a'ya uzaklığı r'den büyük olmayan sayıları, yani [a − r, a + r] aralığını anlatır. |x − a| > r ise a'ya uzaklığı r'den büyük olanları, yani (−∞, a − r) ∪ (a + r, ∞) kümesini anlatır. Aralıktan mutlak değere geçerken a orta noktadır, r yarı uzunluktur.
Aralıkların mutlak değerle gösterimi
✎Konu anlatımı
Mutlak değer fonksiyonu n(x) = |x| nedir, grafiği neden V biçimindedir?
Kısa cevap: n(x) = |x|, her sayıyı sıfıra uzaklığıyla eşleyen fonksiyondur. Parçalı gösterimi x ≥ 0 iken x, x < 0 iken −x'tir. Grafiği, f(x) = x doğrusunun x ekseninin altında kalan parçasının yukarı yansıtılmasıyla oluşan V biçimidir. Görüntü kümesi [0, ∞), minimum noktası (0, 0)'dır; fonksiyon bire bir değildir.Bir asansör zemin kattan 3 kat yukarı da çıksa, 3 kat aşağı otoparka da inse zemine uzaklığı 3 kattır. Yönü değil yalnız mesafeyi soran bu kural, mutlak değer fonksiyonudur.
Gerçek sayı aralıkları sayfasında mutlak değeri sayı doğrusunda sıfıra uzaklık olarak tanımladık: |−3| = |3| = 3. Bu kuralı her sayıya uygularsan bir fonksiyon elde edersin: n(x) = |x|. Bu fonksiyon negatif sayıları pozitife çevirir, pozitifleri ve sıfırı olduğu gibi bırakır.
Parçalı gösterim
Kural iki parçalıdır. x sıfır ya da pozitifse uzaklık sayının kendisidir; x negatifse sayının ters işaretlisidir:
Doğrusal fonksiyonlar sayfasındaki dönüşüm diliyle bakalım. Sağ yarıda n, f(x) = x ile aynıdır. Sol yarıda ise f'nin negatif değerlerinin işareti değişir; bu, o parçanın x eksenine göre yansımasıdır. İki parça orijinde birleşince V biçimli grafik oluşur.
Nitel özellikler
Tanım kümesi R'dir; her sayının uzaklığı vardır. Uzaklık negatif olamayacağı için görüntü kümesi [0, ∞) olur. Sıfırı x = 0'dır ve fonksiyon başka hiçbir yerde sıfır olmaz. (−∞, 0] aralığında azalan, [0, ∞) aralığında artandır. En küçük değerini orijinde alır; minimum noktası (0, 0)'dır, maksimum noktası yoktur. |−2| = |2| olduğu için n bire bir değildir. −|x| fonksiyonunda ise her şey tersine döner: görüntü kümesi (−∞, 0], maksimum noktası (0, 0)'dır.
Nasıl sorulurn(x) = |x| ya da −|x| verilir; grafiğini f(x) = x'ten yola çıkarak nasıl elde ettiğini açıklaman, parçalı gösterimini yazman ve nitel özelliklerini tablo hâlinde vermen istenir.
TuzakX < 0 parçasına “−x negatiftir” diyerek kafa karıştırmak, bire birliği yalnız sağ yarıya bakarak “evet” diye yanıtlamak.
Tam puan içinYansıma adımını yaz, bire bir olmamayı iki x ile (2 ve −2) göster.
?Soru çöz nitel özellik
n(x) = |x| fonksiyonu için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
⇄Bilgi eşleştirme özellik → değer
Yazılı sorusun(x) = |x| fonksiyonunun grafiğinin f(x) = x fonksiyonunun grafiğinden nasıl elde edildiğini açıklayınız. n'nin parçalı gösterimini yazınız ve n'nin bire bir olmadığını bir örnekle gösteriniz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: f(x) = x doğrusunun x ≥ 0 olan parçası olduğu gibi kalır. x < 0 olan parçada f negatif değerler alır; bu parçanın x eksenine göre yansıması alınınca değerler pozitif olur. İki parça orijinde birleşip V biçimli grafiği oluşturur. Parçalı gösterim: x ≥ 0 ise n(x) = x, x < 0 ise n(x) = −x. n(−5) = 5 ve n(5) = 5'tir; farklı iki x aynı görüntüyü verdiği için n bire bir değildir.
- Yansıma adımını doğru açıklamak — 4 puan
- Parçalı gösterim — 3 puan
- Bire bir olmadığını iki x değeriyle göstermek — 3 puan