Üslü ifadeler: negatif üs, kurallar, bilimsel gösterim

2⁻³ neden 1/8 eder? Üslü ifadelerin kurallarını nereden geldikleriyle öğreniyor, çok büyük ve çok küçük sayıları bilimsel gösterimle yazıp karşılaştırıyoruz.

4 durakLGS · 8. sınıf · 1. ünite
8 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 8tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · ÜSLÜ İFADE

Tam sayıların kuvvetleri: taban, üs ve işaret

MEB 8. sınıf · Üslü ifadeler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBir sayı asal çarpanlarına nasıl ayrılır?Bağlantılı konudan (Çarpanlar ve katlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Asal çarpanlara ayırmak, sayıyı yalnız asal sayıların çarpımı olarak yazmaktır. Bölen listesi yönteminde sayı, en küçük asal böleniyle art arda bölünür; 1'e ulaşınca durulur. Tekrar eden çarpanlar üslü yazılır: 180 = 22 · 32 · 5.

Asal çarpanlara ayırma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Negatif bir sayının kuvveti nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: an, a sayısının n kez kendisiyle çarpımıdır; a taban, n üstür. Negatif taban parantezle yazılır. Negatif sayının çift kuvveti pozitif, tek kuvveti negatiftir: (−2)4 = 16, (−2)3 = −8. Parantezsiz −24 ise −16'dır.

Bir mesajı 3 arkadaşına gönderiyorsun, her biri 3 kişiye daha gönderiyor. Dördüncü turda mesajı ilk kez alan kişi sayısı 3 · 3 · 3 · 3'tür.

Aynı sayının tekrar eden çarpımını kısaca 34 diye yazarız. Bu bir üslü ifadedir: 3 taban, 4 üstür; “3'ün 4. kuvveti” diye okunur. 34 = 81 eder, 3 · 4 = 12 etmez.

Negatif tabanda işaret

Taban negatifse parantezle yazılır: (−2)4 = (−2) · (−2) · (−2) · (−2) = 16. Eksiler ikişer ikişer eşleşip artıya döner. Üs çiftse sonuç pozitif, üs tekse negatif olur: (−2)3 = −8.

Parantez yoksa üs yalnız sayıya etki eder, eksi dışarıda bekler. Her sayının 1. kuvveti kendisidir; 1'in her kuvveti 1'dir.

Tablo: Parantez sonucu nasıl değiştirir?
İfadeÇarpımSonuç
(−3)²(−3) · (−3)9
−3²−(3 · 3)−9
(−3)³(−3) · (−3) · (−3)−27
−3³−(3 · 3 · 3)−27

Tek üste iki yazılış aynı sonucu verir, çift üste vermez.

Çözümlü örnek

(−5)2 − 52 + (−1)7 işleminin sonucunu bulalım.

  1. (−5)2 = 25 ve 52 = 25.
  2. Üs tek: (−1)7 = −1.
  3. 25 − 25 + (−1) = −1.

Cevap: −1

Çözümlü örnek · LGS tarzı

Bir kart oyununda herkes 1 puanla başlar. Kırmızı kart çeken puanını −3 ile, mavi kart çeken 3 ile çarpar. Selin 2 kırmızı ve 2 mavi, Kerem 3 kırmızı ve 1 mavi kart çekti. Buna göre Selin'in puanı Kerem'inkinden kaç fazladır?

  1. Selin: (−3)2 · 32 = 9 · 9 = 81.
  2. Kerem: (−3)3 · 3 = −27 · 3 = −81.
  3. Fark: 81 − (−81) = 162.

Cevap: 162

Akılda kalsın: Parantez varsa eksi de kuvvete girer, yoksa girmez. Negatif tabanda çift üs → artı, tek üs → eksi.
LGS'de

Nasıl sorulurNegatif tabanlı ve parantezsiz ifadeler bir arada verilir; işlemin sonucu ya da hangisinin negatif olduğu sorulur.

Tuzak−3² ile (−3)²'yi aynı sanmak.

İpucuÖnce parantezi ve üssün tek-çift oluşunu belirle, işareti sonra yaz.

⇄Bilgi eşleştirme

?Soru çöz LGS tarzı

Ayşe hesap makinesine (−4)² yerine −4² yazınca farklı bir sonuç gördü. Bunun üzerine şu eşitlikleri inceledi:
I. (−4)2 = 42
II. −42 = (−4)2
III. (−4)3 = −43
Buna göre hangileri doğrudur?

✓ B. I: 16 = 16. III: üs tek, iki taraf da −64. II yanlıştır: −4² = −16, (−4)² = 16. A parantezli ve parantezsiz yazılışın her zaman farklı olduğunu sanır; C çift üste de eksiyi korur; D parantezin hiçbir şeyi değiştirmediğini düşünür.
KURAL · NEGATİF ÜS

Sıfır ve negatif üs: 2⁻³ neden 1/8 eder?

MEB 8. sınıf · Üslü ifadeler · Okuma 3 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNegatif bir sayının kuvveti nasıl hesaplanır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

an, a sayısının n kez kendisiyle çarpımıdır; a taban, n üstür. Negatif taban parantezle yazılır. Negatif sayının çift kuvveti pozitif, tek kuvveti negatiftir: (−2)4 = 16, (−2)3 = −8. Parantezsiz −24 ise −16'dır.

Tam sayıların kuvvetleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Negatif üslü bir ifade nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Sıfırdan farklı her sayının sıfırıncı kuvveti 1'dir. Negatif üs, tabanın çarpmaya göre tersini alır: a−n = 1 ÷ an. Böylece 2−3 = 1/8 olur; negatif üs sonucu negatif yapmaz. Kesirli tabanda kesir ters çevrilir.

Bir pizzayı ikiye, sonra her parçayı yine ikiye bölüyorsun. Her bölmede bir dilim, öncekinin yarısı kadar kalır.

2'nin kuvvetlerini alt alta yaz: 23 = 8, 22 = 4, 21 = 2. Üs 1 azalınca sonuç yarıya iner. Bu düzen sürerse 20 = 1, 2−1 = 1/2, 2−2 = 1/4 olur.

2⁰ = 1 düzenin ortasında durur.Görsel: Sınav Defteri
a0 = 1  ·  a−n = 1ana ≠ 0

Kesirli tabanda negatif üs kesri ters çevirir: (23)−2 = (32)2 = 94. Negatif üs işareti değiştirmez: 2⁻³, −8 değildir. Taban negatifse işareti yine üssün tek-çift oluşu belirler: (−2)−3 = −1/8.

Çözümlü örnek

4−1 + 2−2 + 70 işleminin sonucunu bulalım.

  1. 4−1 = 1/4, 2−2 = 1/4, 70 = 1.
  2. 1/4 + 1/4 + 1 = 3/2.

Cevap: 3/2

Çözümlü örnek · LGS tarzı

Bir kâğıt şerit her katlanışta iki eş parçaya ayrılıyor. Şerit 6 kez katlanınca bir kat, şeridin kaçta kaçı olur? Sonucu üslü ifadeyle yazalım.

  1. Her katlama payı yarıya indirir: 6 kez 1/2 ile çarparız.
  2. (1/2)6 = 1/26 = 2−6 = 1/64.

Cevap: 2⁻⁶, yani 1/64

Akılda kalsın: Negatif üs = tabanı ters çevir, işaret aynı kalır. Sıfırdan farklı her sayının sıfırıncı kuvveti 1'dir.
LGS'de

Nasıl sorulurYarıya inen, küçülen ya da bölünen bir miktar verilir; sonuç negatif üslü ifadeyle istenir.

Tuzak2⁻³'ü −8 ya da −6 sanmak.

İpucuÜssü pozitif yapmak için tabanı ters çevir, sonra hesapla.

?Soru çöz LGS tarzı

Bir tasarımcı kare bir karton üzerinde çalışıyor. Her adımda en son oluşan karelerden birini dört eş kareye bölüyor. Üç adım sonra karton aşağıdaki gibi görünüyor.

Buna göre en küçük karenin alanı, kartonun alanının kaç katıdır?

✓ D. Her adımda pay 1/4'e iner: (1/4)3 = 1/64 = 2−6. A 2⁻⁶'yı negatif bir sayı sanır. B adım sayısını üs yapıp 4 yerine 2 ile böler; C taban ile üssün yerini karıştırır.

▭Boşluk doldurma

50 = , 10−2 = ve (1/3)−2 = olur.

10,0190−100
KURAL · ÇARPMA VE BÖLME

Üslü ifadelerde çarpma, bölme ve kuvvetin kuvveti

MEB 8. sınıf · Üslü ifadeler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNegatif üslü bir ifade nasıl hesaplanır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sıfırdan farklı her sayının sıfırıncı kuvveti 1'dir. Negatif üs, tabanın çarpmaya göre tersini alır: a−n = 1 ÷ an. Böylece 2−3 = 1/8 olur; negatif üs sonucu negatif yapmaz. Kesirli tabanda kesir ters çevrilir.

Sıfır ve negatif üs

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Üslü ifadelerde çarpma ve bölme nasıl yapılır?

Kısa cevap: Tabanları aynı üslü ifadeler çarpılırken üsler toplanır, bölünürken çıkarılır. Kuvvetin kuvvetinde üsler çarpılır. Üsler aynıysa tabanlar çarpılabilir: 25 · 55 = 105. Üslü ifadelerde toplamanın ayrı bir kuralı yoktur.

Bir kolide 2³ paket, her pakette 2⁴ kalem var. Kolideki kalem sayısı 8 · 16 = 128, yani 2⁷'dir.

Neden üsler toplanır? 23 · 24, üç tane 2 ile dört tane 2'nin çarpımıdır; hepsi yedi tane 2 eder. Bölmede ortak 2'ler sadeleşir: 27 ÷ 23 = 24. Kural negatif üslerde de çalışır: 3−2 · 35 = 33.

Tablo: Üslü ifadelerin kuralları (a, b ≠ 0)
KuralÖrnek
aᵐ · aⁿ = aᵐ⁺ⁿ5² · 5³ = 5⁵
aᵐ ÷ aⁿ = aᵐ⁻ⁿ7⁶ ÷ 7⁴ = 7²
(aᵐ)ⁿ = aᵐ·ⁿ(2³)² = 2⁶
(a · b)ᵏ = aᵏ · bᵏ(2 · 5)³ = 2³ · 5³
(a ÷ b)ᵏ = aᵏ ÷ bᵏ(3/4)² = 9/16

Toplamada kural yok

25 + 25 = 26 doğrudur; çünkü iki eş terim 2 · 25 diye çarpmaya döner. Ama 2³ + 2⁴, 2⁷ değildir: 8 + 16 = 24. Tabanlar farklıysa önce aynı tabana çevir: 8 = 23, 4 = 22.

Çözümlü örnek

(34 · 3−2) ÷ 35 işleminin sonucunu bulalım.

  1. Çarpma: 34 + (−2) = 32.
  2. Bölme: 32 − 5 = 3−3 = 1/27.

Cevap: 3⁻³, yani 1/27

Çözümlü örnek · LGS tarzı

Bir telefonda 2⁶ GB boş yer var. Çekilen her video 2⁻² GB yer kaplıyor. Buna göre telefona en çok kaç video kaydedilebilir?

  1. Kaç tane sığdığını bölme bulur: 26 ÷ 2−2.
  2. 26 − (−2) = 28 = 256.

Cevap: 256 video

Akılda kalsın: Aynı taban: çarpmada üsler toplanır, bölmede çıkarılır, kuvvetin kuvvetinde çarpılır. Toplamada kural yok; eş terimleri say.
LGS'de

Nasıl sorulurBellek, koli, paket gibi iç içe miktarlar üslü ifadelerle verilir; toplam ya da kaç tane sığacağı sorulur.

Tuzak2³ · 2⁴'ü 2¹², 2³ + 2⁴'ü 2⁷ yazmak.

İpucuÖnce tabanları aynı yap, sonra kuralı uygula.

↕Adımları sırala 4³ · 8 ÷ 2⁵

  1. Çarpmada üsleri topla: 2⁹ ÷ 2⁵.
  2. Tabanları 2'ye çevir: (2²)³ · 2³ ÷ 2⁵.
  3. Bölmede üsleri çıkar: 2⁴ = 16.
  4. Kuvvetin kuvvetini aç: 2⁶ · 2³ ÷ 2⁵.

?Soru çöz LGS tarzı

Bir laboratuvarda bakteriler her 20 dakikada bir ikiye bölünüyor. Tek bir bakteriden başlayan kolonide 4 saat sonra 2¹² bakteri oluyor. Dört öğrenci bu sayıyı farklı biçimde yazdı. Buna göre hangi öğrencinin yazdığı ifade bu sayıya eşit değildir?

✓ A. 4 saatte 12 bölünme olur, sayı 2¹²'dir. 2⁶ + 2⁶ = 2 · 2⁶ = 2⁷'dir. 4⁶ = (2²)⁶, 8⁴ = (2³)⁴, 16³ = (2⁴)³; üçü de 2¹² eder. B, C ve D'yi seçen, kuvvetin kuvvetinde üsleri çarpmak yerine toplar (2⁸, 2⁷, 2⁷ bulur).
KAVRAM · BİLİMSEL GÖSTERİM

10'un kuvvetleri ve bilimsel gösterim: çok büyük ve çok küçük sayılar

MEB 8. sınıf · Üslü ifadeler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÜslü ifadelerde çarpma ve bölme nasıl yapılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tabanları aynı üslü ifadeler çarpılırken üsler toplanır, bölünürken çıkarılır. Kuvvetin kuvvetinde üsler çarpılır. Üsler aynıysa tabanlar çarpılabilir: 25 · 55 = 105. Üslü ifadelerde toplamanın ayrı bir kuralı yoktur.

Çarpma, bölme, kuvvetin kuvveti

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bilimsel gösterim nedir, nasıl yazılır?

Kısa cevap: Bilimsel gösterim a · 10n biçimidir; burada 1 ≤ a < 10 ve n bir tam sayıdır. Büyük sayılarda n pozitif, 1'den küçük sayılarda negatiftir: 3 400 000 = 3,4 · 106, 0,0005 = 5 · 10−4.

Bir video 2 500 000 kez izlenmiş. Ekran bu sayıyı “2,5 Mn” diye kısaltır; matematiğin de bunun için kısa bir yolu var.

Ondalık gösterimi çözümleme

Her basamak, içindeki rakam ile 10'un bir kuvvetinin çarpımıdır. Virgülün solundaki basamaklar 100, 101, 102… ile, sağındakiler 10−1, 10−2… ile çarpılır.

Tablo: 64,08'in çözümlenmesi
BasamakRakam10'un kuvveti
Onlar610¹
Birler410⁰
Onda birler010⁻¹
Yüzde birler810⁻²
64,08 = 6 · 101 + 4 · 100 + 8 · 10−20 olan basamak yazılmaz

Bilimsel gösterim

Bir sayı 10'un farklı kuvvetleriyle yazılabilir. Virgül bir basamak sola kayınca üs 1 artar, sağa kayınca 1 azalır. Bu yazılışlardan baştaki sayının 1 ile 10 arasında olduğu biçim bilimsel gösterimdir.

Yalnız 3,75 · 10⁵ bilimsel gösterimdir.Görsel: Sınav Defteri

Karşılaştırırken önce üslere bak; üssü büyük olan büyüktür. Üsler eşitse baştaki sayıları karşılaştır: 2,1 · 108 > 9,6 · 107.

Çözümlü örnek

0,000072 sayısını bilimsel gösterimle yazalım.

  1. Virgülü 7'nin sağına taşı: 7,2.
  2. Virgül 5 basamak sağa kaydı, üs −5 olur.

Cevap: 7,2 · 10⁻⁵

Çözümlü örnek · LGS tarzı

Bir bilgisayar oyunu bir günde 4,8 · 10⁵ kez indirildi. İndirme sayısı 30 gün boyunca her gün aynı kalırsa toplam indirme sayısı bilimsel gösterimle nedir?

  1. 4,8 · 105 · 30 = 144 · 105.
  2. 144 bilimsel gösterime uymaz; virgül iki basamak sola: 1,44 · 107.

Cevap: 1,44 · 10⁷

Akılda kalsın: Baştaki sayı 1 ile 10 arasında: 1 olabilir, 10 olamaz. Virgül sola → üs artar; sağa → üs azalır.
LGS'de

Nasıl sorulurBilimsel gösterimle verilen büyüklükler çarpılır, bölünür ya da karşılaştırılır.

TuzakSonucu 14,4 · 10⁶ gibi 10'dan büyük bir katsayıyla bırakmak.

İpucuSon adımda virgülü kaydır, üssü düzelt.

?Soru çöz LGS tarzı

Bir okulun hazırladığı üç tanıtım videosunun izlenme sayıları tabloda verilmiştir.

Tablo: Videoların izlenme sayıları
Videoİzlenme sayısı
Bahçe4,2 · 10⁶
Kütüphane9,8 · 10⁵
Laboratuvar3,5 · 10⁶

Buna göre,
I. En çok izlenen video Bahçe'dir.
II. Kütüphane videosu 980 000 kez izlenmiştir.
III. Bahçe ile Laboratuvar videolarının izlenme sayıları toplamı 7,7 · 10¹²'dir.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ C. Üssü 6 olan iki video, üssü 5 olandan çoktur; 4,2 > 3,5 olduğundan en çok Bahçe izlenmiştir. 9,8 · 10⁵ = 980 000. Toplamda üsler eklenmez: 4,2 · 10⁶ + 3,5 · 10⁶ = 7,7 · 10⁶. A virgülü yanlış kaydırıp 98 000 bulur; B yalnız baştaki sayılara bakıp 9,8'i en büyük sanır; D toplamada üsleri toplar.

▭Boşluk doldurma

305,4 = 3 · 10a + 5 · 10b + 4 · 10c ise a = , b = ve c = olur.

20−113

Lisede bu konunun ayrıntısı Temel Matematik serisindeki Üslü sayılar sayfasında.

Karma tekrar

Bu sayfadan ve önceki 1 sayfadan karışık 5 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

İki otobüs hattı 07.00'de duraktan birlikte kalkmıştır. Kalkış aralıkları tabloda verilmiştir.

Tablo: Hatların kalkış aralıkları
HatKalkış aralığı
Sahil hattı15 dakika
Çarşı hattı25 dakika

Buna göre,
I. İki hat 08.15'te yeniden birlikte kalkar.
II. 07.00 ile 12.00 arasında, bu iki saat de dâhil, 5 kez birlikte kalkarlar.
III. 15 ile 25 aralarında asal olduğu için ortak kalkışlar 375 dakikada bir olur.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ C. 15 = 3 · 5, 25 = 5²; EKOK = 75 dakika, ilk ortak kalkış 08.15: I doğru. 300 ÷ 75 = 4 aralık, 07.00 ile birlikte 5 kalkış: II doğru. 15 ile 25'in ortak böleni 5'tir: III yanlış. A ilk kalkışı saymaz; B ve D iki tek sayıyı aralarında asal sanıp EKOK'u çarpım alır.Kaynak: Çarpanlar ve katlar · EKOK ve aralarında asal

?Soru 2

Bir okulun hazırladığı üç tanıtım videosunun izlenme sayıları tabloda verilmiştir.

Tablo: Videoların izlenme sayıları
Videoİzlenme sayısı
Bahçe4,2 · 10⁶
Kütüphane9,8 · 10⁵
Laboratuvar3,5 · 10⁶

Buna göre,
I. En çok izlenen video Bahçe'dir.
II. Kütüphane videosu 980 000 kez izlenmiştir.
III. Bahçe ile Laboratuvar videolarının izlenme sayıları toplamı 7,7 · 10¹²'dir.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ C. Üssü 6 olan iki video, üssü 5 olandan çoktur; 4,2 > 3,5 olduğundan en çok Bahçe izlenmiştir. 9,8 · 10⁵ = 980 000. Toplamda üsler eklenmez: 4,2 · 10⁶ + 3,5 · 10⁶ = 7,7 · 10⁶. A virgülü yanlış kaydırıp 98 000 bulur; B yalnız baştaki sayılara bakıp 9,8'i en büyük sanır; D toplamada üsleri toplar.Kaynak: bu sayfa · Çözümleme ve bilimsel gösterim

?Soru 3

Bir bilgisayar oyununda kapı, A = 23 · 32 · 5 sayısını kalansız bölen bir sayı girilince açılıyor. Buna göre aşağıdaki sayılardan hangisi girilirse kapı açılmaz?

✓ A. 16 = 2⁴ dört tane 2 ister, A'da üç tane vardır. 40 = 2³ · 5, 45 = 3² · 5 ve 72 = 2³ · 3²; hiçbirinin üssü A'dakini aşmaz. B ve D, üssün A'dakine eşit olmasını sorun sanır; C, 45'i 9 · 5 diye bırakıp A'da 9 aramaya çalışır.Kaynak: Çarpanlar ve katlar · Asal çarpanlara ayırma

?Soru 4

Bir laboratuvarda bakteriler her 20 dakikada bir ikiye bölünüyor. Tek bir bakteriden başlayan kolonide 4 saat sonra 2¹² bakteri oluyor. Dört öğrenci bu sayıyı farklı biçimde yazdı. Buna göre hangi öğrencinin yazdığı ifade bu sayıya eşit değildir?

✓ A. 4 saatte 12 bölünme olur, sayı 2¹²'dir. 2⁶ + 2⁶ = 2 · 2⁶ = 2⁷'dir. 4⁶ = (2²)⁶, 8⁴ = (2³)⁴, 16³ = (2⁴)³; üçü de 2¹² eder. B, C ve D'yi seçen, kuvvetin kuvvetinde üsleri çarpmak yerine toplar (2⁸, 2⁷, 2⁷ bulur).Kaynak: bu sayfa · Çarpma, bölme, kuvvetin kuvveti

?Soru 5

Nehir 60 kitabını raflara dizecek. Her rafta eşit sayıda kitap olacak ve dışarıda kitap kalmayacak. Buna göre,
I. Her rafa 8 kitap konabilir.
II. Her rafa 12 kitap konursa 5 raf kullanılır.
III. Raf sayısı asal bir sayıysa en çok 5 raf kullanılır.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ D. 60 = 12 · 5 olduğundan II doğrudur. 60'ın asal çarpanları 2, 3 ve 5'tir; asal raf sayısı en çok 5 olur, III de doğrudur. 60 ÷ 8 kalanlıdır, I yanlıştır. A asal çarpanları atlar; B 12 · 5 = 60'ı denetlemez; C 8'i 60'ın çarpanı sanır.Kaynak: Çarpanlar ve katlar · Çarpanlar ve asal çarpanlar
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?LGS Matematik soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →