Birinci dereceden denklemler: dengeyi bozmadan bilinmeyeni bulmak
MEB 8. sınıf · Doğrusal denklemler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaCebirsel ifadede terim, katsayı ve sabit terim nedir?Bağlantılı konudan (Cebirsel ifadeler ve özdeşlikler). Önce kendin cevapla, sonra aç.
3x + 5 gibi harf içeren ifadelere cebirsel ifade denir. Harf, farklı sayılar alabilen değişkendir. + ya da − ile ayrılan parçalar terimdir. Değişkenle çarpılan sayı katsayıdır (3); harf içermeyen terim sabit terimdir (5) ve o da bir katsayıdır.
✎Konu anlatımı
Birinci dereceden bir bilinmeyenli denklem nasıl çözülür?
Kısa cevap: Bilinmeyenin kuvveti 1 olan 2x + 7 = 19 gibi eşitliklere birinci dereceden bir bilinmeyenli denklem denir. Çözerken eşitliğin iki yanına hep aynı işlem yapılır. Katsayılar kesirliyse önce bütün terimler paydaların EKOK'uyla çarpılır.Terazinin iki kefesinden aynı ağırlığı alırsan denge bozulmaz. Denklem çözmek de tam olarak budur.
İçinde bilinmeyen bulunan eşitliğe denklem denir. 2x + 7 = 19 denkleminde x'in kuvveti 1'dir. Bu yüzden ona birinci dereceden bir bilinmeyenli denklem deriz.
Denklemi doğru yapan değeri bulmaya denklem çözme denir. Eşitliğin iki yanına aynı sayıyı ekleyebilir ya da iki yandan aynı sayıyı çıkarabilirsin. İki yanı sıfırdan farklı aynı sayıyla çarpıp bölebilirsin.
Terazide iki kefeden 7 alınınca 2x = 12 kalır. İki yanı 2'ye bölünce x = 6 bulunur. Amaç hep aynıdır: bilinmeyeni bir yanda yalnız bırakmak.
Kesirli katsayılar
Katsayılar kesir olunca önce paydalardan kurtul. Bunun için iki yanı paydaların EKOK'uyla çarparsın; EKOK'u Çarpanlar ve katlar sayfasında öğrenmiştik. Sabit terimler dâhil her terim çarpılır. Parantezin önünde eksi varsa eksi, içerideki her terime dağıtılır.
x3 − x − 24 = 1 denklemini çözelim.
- Paydaların EKOK'u 12. Her terimi 12 ile çarp: 4x − 3(x − 2) = 12.
- Eksiyi dağıt: 4x − 3x + 6 = 12, yani x + 6 = 12.
- İki yandan 6 çıkar: x = 6. Denetim: 2 − 1 = 1.
Cevap: x = 6
Bir su deposunun 25'i doludur. Depoya 36 L su eklenince deponun 45'i doluyor. Buna göre depo kaç litre su alır?
- Deponun tamamına x de: 2x5 + 36 = 4x5.
- İki yanı 5 ile çarp: 2x + 180 = 4x, yani 180 = 2x.
- İki yanı 2'ye böl: x = 90.
Cevap: 90 L
Nasıl sorulurKesirli katsayılı bir denklem ya da bir çözümün adımları verilir. Bilinmeyenin değeri ya da hatalı adım sorulur.
TuzakPaydaları eşitlerken sabit terimi çarpmamak.
İpucuBütün terimleri EKOK ile çarp, sonra bilinmeyenleri bir yana topla.
↕Adımları sırala x + 12 = x + 43
- x'li terimleri sola, sayıları sağa topla: 3x − 2x = 8 − 3.
- İki yanı paydaların EKOK'u olan 6 ile çarp.
- x = 5 bul ve iki yanın 3 olduğunu denetle.
- Parantezleri aç: 3x + 3 = 2x + 8.
?Soru çöz
Mert, 2x − 13 − x − 22 = 1 denklemini şöyle çözdü:
1. adım: 2(2x − 1) − 3(x − 2) = 6
2. adım: 4x − 2 − 3x − 6 = 6
3. adım: x = 14
Buna göre denklemin doğru çözümü kaçtır?