Cebirsel ifadeler ve özdeşlikler: çarpma, alan modeli, çarpanlara ayırma

(a + b)² neden a² + b² değildir? Cebirsel ifadeleri alan modeliyle çarpıyor, özdeşlikleri kare ve dikdörtgenlerden kurup çarpanlara ayırmada kullanıyoruz.

4 durakLGS · 8. sınıf · 3. ünite
8 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 8tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · CEBİRSEL İFADE

Cebirsel ifadeler: değişken, terim, katsayı ve sabit terim

MEB 8. sınıf · Cebirsel ifadeler ve özdeşlikler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Cebirsel ifadede terim, katsayı ve sabit terim nedir?

Kısa cevap: 3x + 5 gibi harf içeren ifadelere cebirsel ifade denir. Harf, farklı sayılar alabilen değişkendir. + ya da − ile ayrılan parçalar terimdir. Değişkenle çarpılan sayı katsayıdır (3); harf içermeyen terim sabit terimdir (5) ve o da bir katsayıdır.

Kantinde 3 tost ve 20 TL'lik bir ayran alacaksın ama tostun fiyatını bilmiyorsun. Tostun fiyatına x dersen hesabın 3x + 20 olur.

Bilinmeyen ya da değişebilen sayıyı bir harfle gösteririz; bu harfe değişken denir. Sayı, değişken ve işlemle yazılan 3x + 20 gibi ifadelere cebirsel ifade denir.

+ ve − işaretleriyle ayrılan her parça bir terimdir. Terimde değişkenle çarpılan sayıya katsayı denir. Katsayı işaretiyle okunur: −6y2 teriminin katsayısı −6'dır. x2'nin katsayısı yazılmasa da 1'dir.

Değişken içermeyen terime sabit terim denir; sabit terim de bir katsayıdır. 3x + 20 ifadesinde sabit terim 20'dir.

Tablo: Cebirsel ifadelerin parçaları
İfadeTerim sayısıKatsayılarSabit terim
x + 521 ve 55
−6y21−6yok
a2 · b11yok
4k2 − k + 934, −1 ve 99

Benzer terimler, farklı yazılışlar

7. sınıftan hatırla: değişkeni ve üssü aynı olan benzer terimlerin katsayıları toplanır: 4x + 2x = 6x. Aynı ifade farklı biçimde de yazılır: 2a + 2b = 2(a + b). Çarpımlar da kısalır: a · a · b = a2b; bu yazımı Üslü ifadeler sayfasında görmüştük.

Çözümlü örnek

5t2 − t + 8 ifadesinin terimlerini, katsayılarını ve sabit terimini bulalım.

  1. İşaretlerden ayır: 5t2, −t ve 8; 3 terim var.
  2. Katsayılar 5, −1 ve 8; sabit terim 8.

Cevap: 3 terim; sabit terim 8

Çözümlü örnek · LGS tarzı

Bir otoparkta ilk saat için 40 TL, sonraki her saat için x TL ödeniyor. Bir araç otoparkta 5 saat kaldı. Buna göre ücreti gösteren cebirsel ifade nedir, x = 25 ise ücret kaç TL'dir?

  1. İlk saatten sonra 4 saat kalır: ücret 4x + 40.
  2. 4 · 25 + 40 = 140.

Cevap: 4x + 40; 140 TL

Akılda kalsın: Katsayıyı işaretiyle birlikte al: 5 − 3y ifadesinde −3. Katsayısı yazılmayan değişkeninki 1'dir.
LGS'de

Nasıl sorulurFiyat, uzunluk ya da yaş gibi bir durum sözle verilir; onu gösteren cebirsel ifade ya da bir terimin katsayısı sorulur.

TuzakEksi işaretini katsayıya katmamak.

İpucuÖnce değişkenin neyi gösterdiğini yaz, sonra sözleri sırayla işleme çevir.

⇄Kavram eşleştirme 3n2 − 5n − 8

?Soru çöz

Bir fırında simidin tanesi x TL, poğaçanın tanesi y TL'dir. Elif 4 simit ve 2 poğaça alıp kasaya 100 TL veriyor. Buna göre para üstünü gösteren cebirsel ifade için hangisi doğrudur?

✓ B. Para üstü 100 − 4x − 2y: üç terim, sabit terim 100. A, 4x + 2y'yi tek terim sanır. C sabit terimi katsayı saymaz; D eksi işaretini katsayıya katmaz.
MODEL · ALAN

Cebirsel ifadelerle çarpma: alan modeli ve dağılma özelliği

MEB 8. sınıf · Cebirsel ifadeler ve özdeşlikler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÜslü ifadelerde çarpma ve bölme nasıl yapılır?Bağlantılı konudan (Üslü ifadeler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tabanları aynı üslü ifadeler çarpılırken üsler toplanır, bölünürken çıkarılır. Kuvvetin kuvvetinde üsler çarpılır. Üsler aynıysa tabanlar çarpılabilir: 25 · 55 = 105. Üslü ifadelerde toplamanın ayrı bir kuralı yoktur.

Çarpma, bölme, kuvvetin kuvveti

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Cebirsel ifadeler nasıl çarpılır, alan modeli nedir?

Kısa cevap: Bir terimi parantezle çarparken parantezdeki her terimle ayrı ayrı çarparız: y(3y − 2) = 3y2 − 2y. İki parantez çarpılırken her terim öbür parantezin her terimiyle çarpılır, sonra benzer terimler toplanır. Alan modeli bu çarpımı dikdörtgen parçalarıyla gösterir.

Dikdörtgen sebze tarhını iki yönde de büyütüyorsun. Yeni alanı bulmak için büyük dikdörtgeni küçük parçalara bölmek yeter.

Kenarları (2x + 3) ve (x + 4) olan bir dikdörtgen düşün. Her kenarı terimlerine ayırınca dikdörtgen dört bölgeye bölünür. Bölgelerin alanları 2x · x = 2x2, 3 · x = 3x, 2x · 4 = 8x ve 3 · 4 = 12'dir.

Dört parçanın alanları toplanır.Görsel: Sınav Defteri

Parçaları toplayınca büyük dikdörtgenin alanı çıkar. Benzer terimler 8x ile 3x birleşir: (2x + 3)(x + 4) = 2x2 + 11x + 12.

(a + b)(c + d) = ac + ad + bc + bdHer terim, öbür parantezin her terimiyle çarpılır

Model çizmeden

Model çizmeden de çarpabilirsin; bu, 7. sınıftan bildiğin dağılma özelliğidir. Tek terimle çarpım kısadır: y(3y − 2) = 3y2 − 2y. İşaretlere dikkat et: (x − 3)(x + 6) çarpımında −3 · 6 = −18 olur.

Çözümlü örnek

(3a − 1)(a + 5) çarpımını yapalım.

  1. 3a · a = 3a2, 3a · 5 = 15a, −1 · a = −a, −1 · 5 = −5.
  2. Benzer terimler: 15a − a = 14a.

Cevap: 3a2 + 14a − 5

Çözümlü örnek · LGS tarzı

Dikdörtgen biçimli bir okul panosunun kenarları 3x dm ve (x + 2) dm'dir. Panonun dört kenarına 1 dm genişliğinde çerçeve eklenecek. Buna göre çerçeveli panonun alanını veren ifade nedir?

  1. Çerçeve her kenarı iki uçtan uzatır: kenarlar 3x + 2 ve x + 4.
  2. (3x + 2)(x + 4) = 3x2 + 12x + 2x + 8.

Cevap: 3x2 + 14x + 8 dm²

Akılda kalsın: Parantez çarpı parantez: her terim her terimle çarpılır. İkişer terimli iki parantezde önce 4 çarpım yazılır, sonra benzer terimler toplanır.
LGS'de

Nasıl sorulurKenarları cebirsel ifadeyle verilmiş bahçe, pano ya da halı gösterilir; bir bölgenin alanını veren ifade sorulur.

TuzakYalnız ilk ve son terimleri çarpıp aradaki çarpımları atlamak.

İpucuŞekli parçalara böl, her parçanın alanını yazıp topla.

?Soru çöz LGS tarzı

Dikdörtgen biçimli bir bahçenin köşesine kare biçimli bir havuz yapılmış, geri kalan bölgeye çim ekilmiştir.

Buna göre çimli bölgenin alanını metrekare cinsinden veren cebirsel ifade hangisidir?

✓ D. Bahçe (2x + 1)(x + 3) = 2x2 + 6x + x + 3 = 2x2 + 7x + 3. Havuzun x2 alanı çıkarılınca x2 + 7x + 3 kalır. A havuzu çıkarmaz. B yalnız ilk ve son terimleri çarpar; C, 1 · x çarpımını unutur.

▭Boşluk doldurma

(x + 5)(x − 2) = x2 + x − ve 2a(a − 4) = 2a2 − a olur.

310874
MODEL · ÖZDEŞLİK

Özdeşlikler: (a + b)², (a − b)² ve iki kare farkı

MEB 8. sınıf · Cebirsel ifadeler ve özdeşlikler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaCebirsel ifadeler nasıl çarpılır, alan modeli nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir terimi parantezle çarparken parantezdeki her terimle ayrı ayrı çarparız: y(3y − 2) = 3y2 − 2y. İki parantez çarpılırken her terim öbür parantezin her terimiyle çarpılır, sonra benzer terimler toplanır. Alan modeli bu çarpımı dikdörtgen parçalarıyla gösterir.

Cebirsel ifadelerde çarpma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Özdeşlik nedir, (a + b)² neden a² + b² değildir?

Kısa cevap: Değişkenin her değeri için doğru olan eşitliğe özdeşlik denir. Kare modeli, toplamın karesinin a2 + 2ab + b2 olduğunu gösterir; a2 + b2 değil. Farkın karesi a2 − 2ab + b2, iki kare farkı ise (a − b)(a + b)'dir.

Kenarı 10 cm olan kare kâğıdı iki yandan 3 cm uzatıp 13 cm'lik kare yapıyorsun. Alan 100'den 169'a çıkıyor; 9 değil, 69 cm² artıyor.

2x = 6 yalnız x = 3 için doğrudur; bu bir denklemdir. 2(a + b) = 2a + 2b ise her sayı için doğrudur. Değişkenin her değeri için doğru olan eşitliğe özdeşlik denir.

Kenarı a + b olan kareyi a ve b diye bölelim: iki kare ile alanı ab olan iki dikdörtgen oluşur. Böylece (a + b)2 = a2 + 2ab + b2 olur. Kâğıttaki artış da 2 · 10 · 3 + 9 = 69.

Dört parçanın alanları toplanır.Görsel: Sınav Defteri

Farkın karesinde de aynı parçalar oluşur; yalnız ortadaki terim eksi olur.

İki kare farkı

Kenarı a olan kareden köşedeki b kenarlı kare kesilince a2 − b2 kalır. Alttaki parça döndürülüp yana konunca kenarları a + b ve a − b olan dikdörtgen oluşur.

Alan aynı kalır, yalnız biçim değişir.Görsel: Sınav Defteri
(a + b)2 = a2 + 2ab + b2 (a − b)2 = a2 − 2ab + b2 a2 − b2 = (a − b)(a + b)
Çözümlü örnek

512 ve 49 · 51 işlemlerini özdeşliklerle zihinden yapalım.

  1. 512 = (50 + 1)2 = 2500 + 100 + 1 = 2601.
  2. 49 · 51 = (50 − 1)(50 + 1) = 2500 − 1 = 2499.

Cevap: 2601 ve 2499

Çözümlü örnek · LGS tarzı

Bir çini ustası, kenarı (x + 2) cm olan kare karonun ortasından kenarı (x − 2) cm olan kareyi çıkarıyor. Buna göre kalan çerçevenin alanı kaç cm²'dir?

  1. Alan (x + 2)2 − (x − 2)2, yani iki kare farkıdır.
  2. Fark çarpı toplam: 4 · 2x = 8x.

Cevap: 8x cm²

Akılda kalsın: Ortadaki 2ab'yi unutma. İki kare farkı, fark ile toplamın çarpımıdır.
LGS'de

Nasıl sorulurKare ve dikdörtgen parçalardan oluşan bir şekil verilir; toplam alanın özdeşi ya da büyük sayılarla bir işlemin sonucu sorulur.

TuzakTuzak: (a + b)2'yi a2 + b2 yazmak.

İpucuŞekli parçalara ayır, her parçanın alanını yaz.

↕Modeli sırala a2 − b2 = (a − b)(a + b)

  1. Kalan parçanın alttaki dikdörtgenini döndürüp yana koy.
  2. Kenarı a olan bir kare çiz.
  3. Yeni dikdörtgenin kenarlarını oku: (a + b)(a − b).
  4. Köşeden kenarı b olan kareyi kes: kalan a2 − b2.

?Soru çöz LGS tarzı

Zihinden işlem yarışmasında üç işlem özdeşliklerle şöyle hesaplandı:
I. 412 = (40 + 1)2 = 1600 + 1 = 1601
II. 29 · 31 = (30 − 1)(30 + 1) = 900 − 1 = 899
III. 982 = (100 − 2)2 = 10 000 − 4 = 9996
Buna göre hangi hesaplar doğrudur?

✓ A. II iki kare farkıdır, doğru. I'de 80 eklenmemiş (1681); III'te 400 çıkarılmamış (9604). B, ortadaki 2ab'yi toplamda unutur. C aynı hatayı farkta yapar; D ikisini birden yapar.
YÖNTEM · ÇARPANLARA AYIRMA

Çarpanlara ayırma: ortak çarpan, iki kare farkı, tam kare

MEB 8. sınıf · Cebirsel ifadeler ve özdeşlikler · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÖzdeşlik nedir, (a + b)² neden a² + b² değildir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Değişkenin her değeri için doğru olan eşitliğe özdeşlik denir. Kare modeli, toplamın karesinin a2 + 2ab + b2 olduğunu gösterir; a2 + b2 değil. Farkın karesi a2 − 2ab + b2, iki kare farkı ise (a − b)(a + b)'dir.

Özdeşlikler ve kare modeli

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bir cebirsel ifade nasıl çarpanlarına ayrılır?

Kısa cevap: Bir cebirsel ifadeyi çarpanlarının çarpımı biçiminde yazmaya çarpanlara ayırma denir; çarpmanın tersidir. Üç yol kullanılır: ortak çarpan parantezine alma, iki kare farkı ve tam kare ifade. Hangisinin uyduğunu ifadenin biçimi söyler.

24'ü 4 · 6 diye yazmak, 24 kalemi 4'erli 6 pakete ayırmaktır. Cebirsel ifadeler de böyle ayrılır.

Ortak çarpan yolunda her terimdeki ortak çarpan paranteze alınır: 6x2 − 9x = 3x(2x − 3). Katsayılar için EBOB'u Çarpanlar ve katlar sayfasında öğrenmiştik.

İki terim de kareyse ve aralarında eksi varsa iki kare farkı kullanılır. 4x2 − 25 = (2x − 5)(2x + 5) olur; 4x2 + 25 gibi bir toplam böyle ayrılmaz.

Tam kare ifade

Baş ve son terim kareyse orta terimi denetle: x2 − 8x + 16 ifadesinde kökler x ve 4'tür. Orta terim 2 · x · 4 = 8x olduğu için ifade tam karedir: (x − 4)2. x2 − 8x + 12 ise tam kare değildir.

Tablo: Hangi yolu seçmeli?
İfadede ne var?Hangi yol?
Her terimde ortak çarpanOrtak çarpan
İki kare, arada eksiİki kare farkı
Baş ve son kare, orta terim 2abTam kare
Çözümlü örnek

5x2 − 20 ifadesini çarpanlarına ayıralım.

  1. Önce 5 paranteze: 5(x2 − 4); içerisi iki kare farkı.

Cevap: 5(x − 2)(x + 2)

Çözümlü örnek · LGS tarzı

Kare biçimli bir kartonun alanı (9x2 + 12x + 4) cm²'dir. Buna göre çevresi nedir, x = 2 ise kenarı kaç cm'dir?

  1. Kökler 3x ve 2, orta terim 2 · 3x · 2 = 12x: alan (3x + 2)2.
  2. Çevre 12x + 8. x = 2 için alan 64, kenar √64 = 8; bunu Kareköklü ifadeler sayfasında görmüştük.

Cevap: 12x + 8 cm; kenar 8 cm

Akılda kalsın: Önce ortak çarpana bak, sonra iki kare farkı ya da tam kare ara.
LGS'de

Nasıl sorulurAlanı cebirsel ifadeyle verilen kare ya da dikdörtgen gösterilir; kenar ya da çevre istenir.

TuzakTuzak: x2 + 9 ifadesini (x + 3)2 sanmak.

İpucuBaş ve son terimin kökünü al, orta terimi denetle.

?Soru çöz LGS tarzı

Bir ustanın kestiği üç kare karonun alanları tabloda verilmiştir.

Tablo: Kare karoların alanları (cm²)
KaroAlan
Kx2 + 10x + 25
L4x2 − 12x + 9
Mx2 + 9

Buna göre,
I. K'nin bir kenarı (x + 5) cm'dir.
II. L'nin çevresi (8x − 12) cm'dir.
III. M'nin bir kenarı (x + 3) cm'dir.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ C. K'nin kenarı x + 5; L'nin kenarı 2x − 3, çevresi 8x − 12. (x + 3)2 ifadesinde orta terim 6x olduğundan III yanlış. A, 4x2'nin kökünü 4x alır. B 10'u kenara yazar; D, (x + 3)2'yi x2 + 9 sanır.

▭Boşluk doldurma

12a2 + 8a = (3a + 2) ve x2 − 14x + 49 = (x − )2 olur.

4a72a14

Lisede bu konunun ayrıntısı Temel Matematik serisindeki Çarpanlara ayırma sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 6 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir tasarımcı, kenarları √75 cm ve √n cm olan dikdörtgen biçimli bir etiket hazırlıyor. Etiketin alanının santimetrekare cinsinden bir doğal sayı olmasını istiyor. Buna göre n aşağıdakilerden hangisi olamaz?

✓ D. 75 = 25 · 3; kök içinin tam kare olması için n, 3 ile bir tam karenin çarpımı olmalı. 3, 12 ve 27 böyledir: √225 = 15, √900 = 30, √2025 = 45. 75 · 15 = 1125 tam kare değildir. A'yı seçen n'nin 75 olması gerektiğini sanır. B ve C'yi seçen 12 ve 27'deki tam kare çarpanları (4 ve 9) görmez.Kaynak: Kareköklü işlemler · Doğal sayı yapan çarpan, ondalık kök

?Soru 2

Bir kırtasiyedeki üç kutunun kalemleri tabloda verilmiştir. Her kutudan bakmadan birer kalem alınacaktır.

Tablo: Kutulardaki kalem sayıları
KutuMaviKırmızıSiyah
1. kutu404
2. kutu060
3. kutu334

Buna göre,
I. 1. kutudan kırmızı kalem alınması imkânsız olaydır.
II. 2. kutudan kırmızı kalem alınması kesin olaydır.
III. 3. kutudan alınan kalemin siyah olmama olasılığı 3/5'tir.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ D. 1. kutuda kırmızı yok: olasılık 0. 2. kutudakilerin hepsi kırmızı: olasılık 1. 3. kutuda 10 kalemin 4'ü siyah: 1 − 4/10 = 3/5. A olmama yerine olma olasılığını (2/5) hesaplar. B olasılığın 1 olamayacağını sanır; C, hiç çıktısı olmayan durumu olay saymaz.Kaynak: Olasılık · İmkânsız ve kesin olay

?Soru 3

Spor salonunun dolabında 9 voleybol topu ve 12 basketbol topu var. Görevli, dolaba bakmadan bir top alıyor. Buna göre olası durum sayısı ile “voleybol topu alınması” olayının çıktı sayısı sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?

✓ C. Dolaptaki her top bir çıktıdır: 9 + 12 = 21 olası durum. Voleybol topları olayın 9 çıktısıdır. A top türlerini sayar; B iki kavramın yerini karıştırır; D olası durumları yalnız olayın dışında kalan toplar sanır.Kaynak: Olasılık · Olay, çıktı ve olası durumlar

?Soru 4

Üç arkadaş birer sayı seçip sayının türünü söyledi:
I. Ada: “√0,16 irrasyoneldir.”
II. Bora: “1,7 rasyoneldir.”
III. Cem: “√45 irrasyoneldir.”
Buna göre hangilerinin söyledikleri doğrudur?

✓ B. 1,7̄ devirli bir ondalıktır, 16/9 diye yazılır: rasyonel. √45 = 3√5; 45 tam kare değil: irrasyonel. √0,16 = 4/10 = 0,4 olduğundan Ada yanılıyor. A √45'in sadeleşince rasyonel olacağını sanır; C devirli ondalığı bitmediği için irrasyonel sayar; D kök işaretli her sayıyı irrasyonel sayar.Kaynak: Kareköklü işlemler · Rasyonel, irrasyonel, gerçek sayılar

?Soru 5

Bir oyun küpünün altı yüzüne 1, 1, 2, 3, 3 ve 3 yazılmıştır. Küp atılıyor. Buna göre üst yüze gelen sayı için,
I. 3 gelmesi, 1 gelmesinden daha olasıdır.
II. 1 gelmesi ile 2 gelmesi eşit olasılıklıdır.
III. 1, 2 ve 3 sayıları eşit şansa sahiptir.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ A. 3 üç yüzde, 1 iki yüzde, 2 tek yüzde yazılı: I doğru, II ve III yanlış. B, 1 ile 2'yi küpteki birer sayı diye eşit sanır. C, yüzler eşit şanslı olduğu için sayıları da öyle sanır; D iki yanılgıyı birlikte yapar.Kaynak: Olasılık · Daha fazla, eşit, daha az olası

?Soru 6

Deniz'in çalışma kâğıdındaki üç eşitlik aşağıdadır.
I. √9 + √16 = √25
II. √18 + √8 = 5√2
III. 2√3 + 3√2 = 5√5
Buna göre hangileri doğrudur?

✓ A. II: 3√2 + 2√2 = 5√2. I yanlış: 3 + 4 = 7, √25 = 5. III yanlış: √3 ile √2 farklı köklerdir, toplam olduğu gibi kalır. B kök içlerini toplar; C katsayıları ve kök içlerini ayrı ayrı toplar; D ikisini birden yapar.Kaynak: Kareköklü işlemler · Toplama ve çıkarma
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?LGS Matematik soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →