Çarpanlar ve katlar: asal çarpanlar, EBOB, EKOK, aralarında asal

Bir sayıyı asal çarpanlarına ayırmayı öğrenince EBOB ve EKOK kendiliğinden gelir. Paketleme, döşeme ve zil sorularında hangisini kullanacağını adım adım görüyoruz.

4 durakLGS · 8. sınıf · 1. ünite
8 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 8tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · ÇARPAN

Çarpanlar ve asal çarpanlar: bir sayıyı hangi sayılar tam böler?

MEB 8. sınıf · Çarpanlar ve katlar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Bir sayının çarpanları ve asal çarpanları nasıl bulunur?

Kısa cevap: Bir pozitif tam sayıyı kalansız bölen pozitif tam sayılar onun çarpanlarıdır; çarpan ile bölen aynı şeydir. 12'nin çarpanları 1, 2, 3, 4, 6 ve 12'dir. Bunlardan asal olan 2 ve 3, 12'nin asal çarpanlarıdır.

Bir çikolata tableti 12 kareden oluşuyor. Kareler tek sıra hâlinde de dizilebilir, 2 ya da 3 sıra hâlinde de.

Her diziliş bir dikdörtgendir: 1 sırada 12, 2 sırada 6, 3 sırada 4 kare. Dikdörtgenin kenarları, çarpımı 12 olan iki sayıdır. Bu sayılara 12'nin çarpanları denir. 5 bir çarpan değildir; 12 kare 5'li sıralara eşit dağılmaz.

Kenarlar 12'nin çarpan çiftleridir.Görsel: Sınav Defteri

Çarpanları kaçırmamak için onları çift çift ara: 1 · 12, 2 · 6, 3 · 4. Soldaki sayı sağdakine yetişince dur. 1 ve sayının kendisi her zaman çarpandır.

Asal sayı ve asal çarpan

Önceki yıllardan hatırla: yalnız iki çarpanı olan sayıya (1 ve kendisi) asal sayı denir: 2, 3, 5, 7, 11, 13… 1'in tek çarpanı vardır, bu yüzden asal değildir.

Bir sayının asal olan çarpanları onun asal çarpanlarıdır. 30'un sekiz çarpanı vardır ama asal çarpanları yalnız 2, 3 ve 5'tir.

Çözümlü örnek

36'nın çarpanlarını ve asal çarpanlarını bulalım.

  1. Çarpan çiftleri: 1 · 36, 2 · 18, 3 · 12, 4 · 9, 6 · 6.
  2. 6 · 6'da iki sayı buluştu, liste tamam: 1, 2, 3, 4, 6, 9, 12, 18, 36.
  3. Bu sayılardan asal olanlar yalnız 2 ve 3'tür.

Cevap: 9 çarpan; asal çarpanlar 2 ve 3

Çözümlü örnek · LGS tarzı

Okul kermesinde 48 kurabiye, her pakette eşit sayıda olacak biçimde paketlenecek. Bir pakete en az 5, en çok 15 kurabiye sığıyor. Buna göre kaç farklı paket boyutu seçilebilir?

  1. Paketteki sayı 48'in çarpanı olmalı: 1, 2, 3, 4, 6, 8, 12, 16, 24, 48.
  2. 5 ile 15 arasında kalanlar: 6, 8 ve 12.

Cevap: 3 farklı boyut (6'lı, 8'li, 12'li)

Akılda kalsın: Çarpan = bölen. Çarpanları 1 · n çiftinden başlayarak çift çift yaz. 1 asal değildir; 2 hem asal hem çift olan tek sayıdır.
LGS'de

Nasıl sorulurBir miktar eşit gruplara, sıralara ya da paketlere ayrılır; kaç farklı düzen kurulacağı sorulur.

Tuzak1'i ve sayının kendisini unutmak ya da koşula uymayanları da saymak.

İpucuÇarpan çiftlerini yaz, sonra koşulu sağlayanları seç.

⇄Bilgi eşleştirme

?Soru çöz LGS tarzı

Nehir 60 kitabını raflara dizecek. Her rafta eşit sayıda kitap olacak ve dışarıda kitap kalmayacak. Buna göre,
I. Her rafa 8 kitap konabilir.
II. Her rafa 12 kitap konursa 5 raf kullanılır.
III. Raf sayısı asal bir sayıysa en çok 5 raf kullanılır.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ D. 60 = 12 · 5 olduğundan II doğrudur. 60'ın asal çarpanları 2, 3 ve 5'tir; asal raf sayısı en çok 5 olur, III de doğrudur. 60 ÷ 8 kalanlıdır, I yanlıştır. A asal çarpanları atlar; B 12 · 5 = 60'ı denetlemez; C 8'i 60'ın çarpanı sanır.
YÖNTEM · BÖLEN LİSTESİ

Asal çarpanlara ayırma: bölen listesi ve üslü yazım

MEB 8. sınıf · Çarpanlar ve katlar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBir sayının çarpanları ve asal çarpanları nasıl bulunur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir pozitif tam sayıyı kalansız bölen pozitif tam sayılar onun çarpanlarıdır; çarpan ile bölen aynı şeydir. 12'nin çarpanları 1, 2, 3, 4, 6 ve 12'dir. Bunlardan asal olan 2 ve 3, 12'nin asal çarpanlarıdır.

Çarpanlar ve asal çarpanlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bir sayı asal çarpanlarına nasıl ayrılır?

Kısa cevap: Asal çarpanlara ayırmak, sayıyı yalnız asal sayıların çarpımı olarak yazmaktır. Bölen listesi yönteminde sayı, en küçük asal böleniyle art arda bölünür; 1'e ulaşınca durulur. Tekrar eden çarpanlar üslü yazılır: 180 = 22 · 32 · 5.

Oyuncak bir robotu vidalarına kadar sökersen elinde hep aynı parçalar kalır. Sökmeye hangi koldan başladığın fark etmez.

Sayılar da böyledir. 180'i önce 2 · 90, sonra 2 · 2 · 45 diye açarsın; sonunda yalnız asal sayılar kalır. Bu son yazılış, sayının asal çarpanlarına ayrılmış hâlidir. Hangi çarpanla başlarsan başla sonuç aynıdır.

Bölen listesi yöntemi

  1. Sayıyı yaz, sağına dikey bir çizgi çek.
  2. Sayıyı tam bölen en küçük asalı çizginin sağına yaz; bölümü sayının altına geçir.
  3. Bölümle aynı işi tekrarla; solda 1 kalınca dur.
  4. Sağ sütundaki asalları say, tekrar edenleri üslü yaz.
Tablo: 180'in bölen listesi
Sol sütun (bölünen)Sağ sütun (asal bölen)
1802
902
453
153
55
1dur
180 = 2 · 2 · 3 · 3 · 5 = 22 · 32 · 56. sınıftaki çarpan ağacı da aynı sonucu verir

Bu yazılış sayının çarpanlarını da gösterir. 180'in bir çarpanı en çok iki tane 2, iki tane 3 ve bir tane 5 içerebilir. Bu yüzden 22 · 5 = 20 bir çarpandır, 23 = 8 değildir.

Çözümlü örnek

252'yi asal çarpanlarına ayırıp üslü ifadelerin çarpımı olarak yazalım.

  1. 252 ÷ 2 = 126, 126 ÷ 2 = 63.
  2. 63 ÷ 3 = 21, 21 ÷ 3 = 7, 7 ÷ 7 = 1.
  3. Sağ sütunda 2, 2, 3, 3, 7 var.

Cevap: 252 = 2² · 3² · 7

Çözümlü örnek · LGS tarzı

Bir okulun konferans salonunda 24 · 3 · 5 koltuk vardır. Koltuklar her sırada eşit sayıda olacak biçimde dizilmiştir. Sıra sayısı da bir sıradaki koltuk sayısı da 10'dan büyüktür. Buna göre salonda kaç sıra olabilir?

  1. Koltuk sayısı: 16 · 3 · 5 = 240.
  2. Çarpımı 240 olan ve iki sayısı da 10'dan büyük çiftler: 12 · 20 ve 15 · 16.
  3. Her çiftte iki sayı da sıra sayısı olabilir.

Cevap: 12, 15, 16 ya da 20 sıra

Akılda kalsın: En küçük asalla başla, solda 1 kalınca dur. Bir sayının çarpanı, o sayının asal çarpanlarından daha fazlasını içeremez.
LGS'de

Nasıl sorulurSayı üslü ifadelerin çarpımı olarak verilir; bir çarpanı, eksik bir üs ya da sayının kendisi sorulur.

TuzakBölen listesine 9 gibi asal olmayan bir sayı yazmak.

İpucuSeçeneği de asallarına ayır, üsleri karşılaştır.

▭Boşluk doldurma

360 = 2a · 3b · 5 ise a = ve b = olur. Asal çarpanları 23 · 7 olan sayı sayısıdır.

3256424

?Soru çöz

Bir bilgisayar oyununda kapı, A = 23 · 32 · 5 sayısını kalansız bölen bir sayı girilince açılıyor. Buna göre aşağıdaki sayılardan hangisi girilirse kapı açılmaz?

✓ A. 16 = 2⁴ dört tane 2 ister, A'da üç tane vardır. 40 = 2³ · 5, 45 = 3² · 5 ve 72 = 2³ · 3²; hiçbirinin üssü A'dakini aşmaz. B ve D, üssün A'dakine eşit olmasını sorun sanır; C, 45'i 9 · 5 diye bırakıp A'da 9 aramaya çalışır.
PROBLEM · EBOB

EBOB: en büyük ortak bölen ve eşit paylaştırma

MEB 8. sınıf · Çarpanlar ve katlar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBir sayı asal çarpanlarına nasıl ayrılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Asal çarpanlara ayırmak, sayıyı yalnız asal sayıların çarpımı olarak yazmaktır. Bölen listesi yönteminde sayı, en küçük asal böleniyle art arda bölünür; 1'e ulaşınca durulur. Tekrar eden çarpanlar üslü yazılır: 180 = 22 · 32 · 5.

Asal çarpanlara ayırma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

EBOB nedir, hangi problemlerde kullanılır?

Kısa cevap: İki sayının ikisini de kalansız bölen en büyük sayıya en büyük ortak bölen (EBOB) denir. Asal çarpanlardan ortak olanlar küçük üsleriyle çarpılarak bulunur. Bir bütünü eşit ve olabildiğince büyük parçalara ayıran problemlerde EBOB kullanılır.

Manav, 30 elma ile 42 armudu kasalara koyacak. Her kasada tek tür ve eşit sayıda meyve olacak, kasalar da olabildiğince dolu olacak.

Bir kasadaki meyve sayısı hem 30'u hem 42'yi bölmelidir. İki sayının ortak bölenleri 1, 2, 3 ve 6'dır; en büyüğü 6 olduğu için EBOB(30, 42) = 6 yazılır. Manav 5 kasa elma, 7 kasa armut hazırlar.

Asal çarpanlarla EBOB

Sayılar büyükse iki sayıyı asal çarpanlarına ayır ve ortak asal çarpanları küçük üsleriyle çarp. 72 = 2³ · 3² ile 120 = 2³ · 3 · 5 için EBOB = 2³ · 3 = 24'tür. Bölen listesini iki sayıya yan yana da uygulayabilirsin.

Tablo: 72 ve 120 için ortak bölen listesi
72120Asal bölenİkisini de böler mi?
721202Evet
36602Evet
18302Evet
9153Evet
353Hayır
155Hayır
11dur

“Evet” satırlarındaki asalların çarpımı EBOB'dur: 2 · 2 · 2 · 3 = 24. EBOB isteyen problemler: en az grup, en uzun eş parça, en büyük eş kare, kenara en az ağaç.

Çözümlü örnek

84 ile 126'nın EBOB'unu bulalım.

  1. 84 = 22 · 3 · 7, 126 = 2 · 32 · 7.
  2. Ortak asallar 2, 3, 7; küçük üsleriyle: 2 · 3 · 7 = 42.

Cevap: EBOB(84, 126) = 42

Çözümlü örnek · LGS tarzı

Bir halk kütüphanesi 90 roman ve 126 şiir kitabını kolilere yerleştirecek. Her kolide aynı sayıda ve tek türden kitap olacak, dışarıda kitap kalmayacak. Buna göre en az kaç koli gerekir?

  1. Koli az olsun diye kolideki kitap sayısı en büyük olmalı: EBOB.
  2. 90 = 2 · 32 · 5, 126 = 2 · 32 · 7; EBOB = 2 · 32 = 18.
  3. 90 ÷ 18 = 5 ve 126 ÷ 18 = 7; toplam 5 + 7 = 12.

Cevap: 12 koli (her birinde 18 kitap)

Akılda kalsın: Eşit ve en büyük parça, en az grup → EBOB. Soru “kaç parça” diyorsa her miktarı EBOB'a böl, bölümleri topla.
LGS'de

Nasıl sorulurFarklı uzunlukta kumaş, tel ya da farklı sayıda ürün verilir; eşit ve en büyük parçalara ayrılınca kaç parça çıkacağı sorulur.

TuzakEBOB'u bulup parça sayısını hesaplamadan bırakmak.

İpucuHer miktarı EBOB'a böl, bölümleri topla.

?Soru çöz LGS tarzı

Dikdörtgen biçimli bir bahçenin kenarları boyunca fidan dikilecek. Fidanlar arasındaki uzaklıklar eşit ve metre cinsinden doğal sayı olacak, dört köşeye de birer fidan gelecek.

Buna göre en az kaç fidan dikilir?

✓ B. Köşelere fidan gelmesi için aralık hem 84'ü hem 60'ı bölmeli. Fidan az olsun diye aralık en büyük olmalı: EBOB(84, 60) = 12 m. Çevre 2 · (84 + 60) = 288 m, 288 ÷ 12 = 24 fidan. A aralığı fidan sayısı sanır; C kenarları ayrı sayar, köşeleri iki kez ekler; D bahçeyi 12 m'lik karelere böler.

↕Adımları sırala En büyük eş kareler

  1. Eni ve boyu ayrı ayrı EBOB'a böl.
  2. Panonun enini ve boyunu asal çarpanlarına ayır.
  3. İki bölümü çarparak kare sayısını bul.
  4. Ortak asalları küçük üsleriyle çarp: EBOB.
PROBLEM · EKOK

EKOK ve aralarında asal sayılar: ne zaman yeniden buluşurlar?

MEB 8. sınıf · Çarpanlar ve katlar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEBOB nedir, hangi problemlerde kullanılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

İki sayının ikisini de kalansız bölen en büyük sayıya en büyük ortak bölen (EBOB) denir. Asal çarpanlardan ortak olanlar küçük üsleriyle çarpılarak bulunur. Bir bütünü eşit ve olabildiğince büyük parçalara ayıran problemlerde EBOB kullanılır.

EBOB ve paylaştırma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

EKOK nedir, aralarında asal sayılar nasıl anlaşılır?

Kısa cevap: İki sayının ikisinin de katı olan en küçük pozitif sayı en küçük ortak kattır (EKOK). Bütün asal çarpanlar büyük üsleriyle alınıp çarpılır. Ortak böleni yalnız 1 olan iki sayıya aralarında asal denir; onların EKOK'u çarpımlarıdır.

Defne 4 günde bir, Arda 6 günde bir yüzme havuzuna gidiyor. Bugün havuzda karşılaştılar; yeniden ne zaman buluşurlar?

Defne'nin günleri 4'ün katlarıdır: 4, 8, 12, 16… Arda'nınkiler 6'nın katları: 6, 12, 18… İkisinde de bulunan ilk sayı 12'dir. Buluşma 12 gün sonradır: EKOK(4, 6) = 12.

Asal çarpanlarla EKOK

Asal çarpanlara ayırınca her asalı en büyük üssüyle bir kez al. 72 = 2³ · 3² ile 120 = 2³ · 3 · 5 için EKOK = 2³ · 3² · 5 = 360'tır.

EBOB: ortak asallar, küçük üs  ·  EKOK: bütün asallar, büyük üs

Aralarında asal sayılar

1'den başka ortak böleni olmayan iki sayıya aralarında asal denir. 8 = 2³ ile 15 = 3 · 5 böyledir, ama ikisi de asal değildir. Ardışık iki sayı, farklı iki asal ve 1 ile her sayı aralarında asaldır.

Aralarında asal iki sayının EBOB'u 1, EKOK'u çarpımlarıdır: EKOK(8, 15) = 120.

Çözümlü örnek

18 ile 24'ün EKOK'unu bulalım.

  1. 18 = 2 · 32, 24 = 23 · 3.
  2. Her asal büyük üssüyle: 23 · 32 = 8 · 9 = 72.

Cevap: EKOK(18, 24) = 72

Çözümlü örnek · LGS tarzı

Bir limanın girişindeki iki fenerden biri 12 saniyede, öbürü 20 saniyede bir yanıyor. İkisi aynı anda yandıktan sonraki 5 dakika içinde kaç kez daha birlikte yanarlar?

  1. 12 = 22 · 3, 20 = 22 · 5; EKOK = 22 · 3 · 5 = 60 saniye.
  2. 5 dakika 300 saniyedir: 300 ÷ 60 = 5.
  3. Başlangıç anı sayılmaz: 60, 120, 180, 240, 300.

Cevap: 5 kez

Akılda kalsın: Yeniden buluşma, aynı anda, en küçük ortak sayı → EKOK. Paylaştırma, en büyük parça → EBOB.
LGS'de

Nasıl sorulurBelli aralıklarla tekrarlanan iki olay verilir (zil, otobüs, ilaç). Sonraki ortak an ya da buluşma sayısı sorulur.

TuzakEKOK yerine EBOB almak, başlangıç anını da saymak.

İpucuEKOK'u bul, sürenin içine kaç kez sığdığına bak.

?Soru çöz LGS tarzı

İki otobüs hattı 07.00'de duraktan birlikte kalkmıştır. Kalkış aralıkları tabloda verilmiştir.

Tablo: Hatların kalkış aralıkları
HatKalkış aralığı
Sahil hattı15 dakika
Çarşı hattı25 dakika

Buna göre,
I. İki hat 08.15'te yeniden birlikte kalkar.
II. 07.00 ile 12.00 arasında, bu iki saat de dâhil, 5 kez birlikte kalkarlar.
III. 15 ile 25 aralarında asal olduğu için ortak kalkışlar 375 dakikada bir olur.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ C. 15 = 3 · 5, 25 = 5²; EKOK = 75 dakika, ilk ortak kalkış 08.15: I doğru. 300 ÷ 75 = 4 aralık, 07.00 ile birlikte 5 kalkış: II doğru. 15 ile 25'in ortak böleni 5'tir: III yanlış. A ilk kalkışı saymaz; B ve D iki tek sayıyı aralarında asal sanıp EKOK'u çarpım alır.

▭Boşluk doldurma

EBOB(12, 18) = ve EKOK(12, 18) = olur. 7 ile 10 aralarında asal olduğundan EKOK(7, 10) = olur.

636702161

Lisede bu konunun ayrıntısı Temel Matematik serisindeki EBOB ve EKOK sayfasında.

+
Daha fazla soru çözmek ister misin?LGS Matematik soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →