Mutasyon, modifikasyon ve biyoteknoloji: adaptasyon, doğal seçilim, genetik mühendisliği

Bazı değişiklikler yavrulara geçer, bazıları geçmez. Mutasyonu modifikasyondan ayırmayı, canlıların çevreye nasıl uyduğunu ve biyoteknolojinin artılarını, eksilerini öğren.

5 durakLGS · 8. sınıf · 2. ünite
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · MUTASYON

Mutasyon: DNA'daki kalıcı değişiklik, nedenleri ve yavruya geçişi

MEB 8. sınıf · DNA ve genetik kod · Okuma 3 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDNA hasar görürse ne olur? DNA'daki hatalar onarılır mı?Bağlantılı konudan (DNA ve genetik kod). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Nükleotidlerin sayısı ve dizilişi bireyden bireye değişir; bu fark kalıtsal çeşitliliği oluşturur. DNA, radyasyon ve bazı kimyasallar yüzünden hasar görebilir. Tek zincirdeki hasar karşı zincir örnek alınarak onarılır; iki zincirde karşılıklı hasar çoğu zaman tam onarılamaz.

Çeşitlilik, hasar ve onarım

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mutasyon nedir, neden olur? Her mutasyon zararlı mıdır, yavruya geçer mi?

Kısa cevap: Genlerin dizilişinde ya da kromozomlarda oluşan kalıcı değişikliğe mutasyon denir. Morötesi ışın, radyasyon ve bazı kimyasallar mutasyona yol açabilir. Üreme hücresindeki mutasyon yavruya geçer, vücut hücresindeki geçmez. Mutasyon zararlı, yararlı ya da etkisiz olabilir.

Yazın güneş kremi sürmenin bir nedeni de deri hücrelerindeki DNA'dır.

Kopyada çıkan hata

DNA ve genetik kod sayfasında gördük: DNA kendini eşlerken bazen hata olur. Hücre çoğu hatayı onarır; onarılamayan hata kalıcı olur.

Genlerin dizilişinde ya da kromozomlarda ortaya çıkan bu kalıcı değişikliğe mutasyon denir.

Mutasyona ne yol açar?

Bazı mutasyonlar kendiliğinden oluşur. Bazılarını ise Güneş'in morötesi ışınları, röntgen ışınları ve radyasyon tetikler. Sigara dumanındaki bazı kimyasallar, aşırı sıcaklık ve bazı ilaçlar da DNA'yı değiştirebilir.

Hangi hücrede oldu?

Mutasyonun yavruya geçmesi, oluştuğu hücreye bağlıdır. Deri gibi vücut hücrelerindeki mutasyon yalnız o canlıyı etkiler. Üreme hücresindeki (sperm ya da yumurta) mutasyon yavruya aktarılabilir; bu mutasyon kalıtsaldır.

Mutasyon nerede olursa ne olur?
ÖzellikVücut hücresindeÜreme hücresinde
Yavruya geçer mi?HayırEvet, kalıtsaldır
ÖrnekGüneşe bağlı deri kanseriYavruda görülen albinoluk

Hep zararlı mı?

Mutasyonların çoğu etkisizdir. Bazıları zararlıdır: albinoluk (vücudun renk maddesi üretememesi), orak hücreli anemi ve bazı kanserler böyledir. Bazıları yararlıdır: çekirdeksiz göbekli portakal, bir ağaçtaki mutasyonla ortaya çıktı.

Akılda kalsın: Üreme hücresi → yavruya geçer; vücut hücresi → geçmez. Mutasyon zararlı, yararlı ya da etkisiz olabilir.
LGS'de

Nasıl sorulurBir canlıda ortaya çıkan yeni özellik ve nedeni anlatılır; özelliğin yavruya geçip geçmeyeceği sorulur.

TuzakHer mutasyonu yavruya geçen ya da zararlı saymak.

İpucuÖnce değişikliğin hangi hücrede olduğunu bul.

?Soru çöz öncüllü

Ece'nin dedesi yıllarca tarlada şapkasız çalışmış. Doktor, yanağındaki lekenin güneş ışınlarının deri hücrelerinde yol açtığı bir mutasyon olduğunu söylüyor.

Buna göre,
I. Bu mutasyon dedenin torunlarına aktarılmaz.
II. Dede bundan sonra güneşten korunursa leke kendiliğinden kaybolur.
III. Güneş ışınları DNA'da kalıcı değişikliğe yol açabilir.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ C. Leke vücut (deri) hücresinde oluştu, torunlara geçmez (I); morötesi ışın DNA'yı kalıcı değiştirebilir (III). A III'ü gözden kaçırıyor; B mutasyonu, etken kalkınca geçen modifikasyonla karıştırıyor; D ayrıca vücut hücresindeki mutasyonun torunlara geçtiğini sanıyor.

↕Sıralama mutasyon yavruya nasıl geçer?

  1. Değişmiş üreme hücresi döllenmeye katılır.
  2. Radyasyon bir üreme hücresinin DNA'sına ulaşır.
  3. Yavru bu değişikliği kendi yavrularına aktarabilir.
  4. DNA'da onarılamayan kalıcı bir değişiklik oluşur.
  5. Yavrunun bütün hücreleri bu değişikliği taşır.
KAVRAM · MODİFİKASYON

Modifikasyon ve mutasyonla farkı: çevre görünüşü değiştirir, genleri değil

MEB 8. sınıf · DNA ve genetik kod · Okuma 3 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGenotip ve fenotip nedir? Alel ne demek?Bağlantılı konudan (Kalıtım). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kalıtsal karakterler genlerle anne babadan yavruya geçer. Bir karakterin genleri çifttir; biri anneden, biri babadan gelen bu genlerin her birine alel denir. Alellerin harfle gösterimi genotip (Mm), canlının görünen özelliği fenotiptir (mor çiçek).

Karakter, alel, genotip, fenotip

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Modifikasyon nedir? Mutasyon ile modifikasyon arasındaki farklar nelerdir?

Kısa cevap: Çevre koşullarının etkisiyle genlerin çalışmasında oluşan, kalıtsal olmayan değişikliğe modifikasyon denir. DNA değişmediği için yavruya geçmez, etken kalkınca çoğu zaman geri döner. Mutasyon ise DNA'yı değiştirir ve üreme hücresindeyse yavruya aktarılır.

Yazın denizde kararan kolların okul açılınca eski rengine döner.

Kalıtım sayfasında gördük: canlının görünüşü (fenotip) yalnız genlerine bağlı değildir. Sıcaklık, ışık, beslenme ve nem de genlerin nasıl çalışacağını etkiler.

Genler aynı, görünüş farklı

Çevrenin etkisiyle genlerin çalışmasında ortaya çıkan, kalıtsal olmayan değişikliğe modifikasyon denir. Modifikasyonda DNA'nın dizilişi değişmez; yalnız genlerin ne kadar çalıştığı değişir.

Himalaya tavşanının kulak ve patilerindeki tüyler soğukta koyulaşır. Çuha çiçeği serin havada kırmızı, sıcak havada beyaz açar. Gölgede kalan fasulye fidesi ince, uzun ve soluk büyür.

Sporla gelişen kaslar çocuğa geçmez. Modifikasyon üreme hücresinin DNA'sını değiştirmediği için yavruya aktarılmaz. Etken kalkınca canlı çoğu zaman eski hâline döner.

Mutasyon mu, modifikasyon mu?

Mutasyon ile modifikasyonun farkları
ÖzellikMutasyonModifikasyon
Ne değişir?DNA'nın kendisiGenlerin çalışması; DNA aynı
Hangi hücrede?Vücut ya da üreme hücresindeVücut hücrelerinde
Yavruya geçer mi?Üreme hücresindeyse geçerGeçmez
Etken kalkıncaGeri dönmezÇoğu zaman geri döner

Deneyde değişkenleri ayırmayı Bilimsel süreç ve deney okuma sayfasında gördük.

Akılda kalsın: Modifikasyon görünüşü değiştirir, genleri değil. Sor: Değişiklik DNA'da mı, etken kalkınca geri döner mi?
LGS'de

Nasıl sorulurAynı genli canlılar farklı ortamlarda yetiştirilir; farkın türü ve yavruya geçip geçmeyeceği sorulur.

TuzakÇevreyle kazanılan özelliği yavruya geçer sanmak.

İpucuGenler aynı, fark ortamdan geliyorsa modifikasyondur.

?Soru çöz deney düzeneği

Mert, aynı fesleğenden kestiği üç dalı aynı topraklı üç saksıya dikiyor. Saksıları farklı ışık alan yerlere koyup hepsini aynı miktarda suluyor. Dört hafta sonra bitkileri karşılaştırıyor.

Üç dal da aynı bitkiden kesildi; genleri aynıdır.Görsel: Sınav Defteri

Buna göre,
I. Bitkinin aldığı ışık miktarı bağımsız değişkendir.
II. Bitkiler arasındaki boy ve renk farkı modifikasyondur.
III. Gölgedeki bitkiden kesilen bir dal güneşe dikilirse yine uzun ve soluk büyür.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ A. Değiştirilen tek şey ışıktır, bağımsız değişkendir (I); öteki koşullar sabittir. Genler aynı olduğuna göre fark çevreden gelir, modifikasyondur (II). B ve D çevreyle oluşan farkın kalıcı olduğunu sanıyor, oysa güneşe dikilen dal güneşteki bitki gibi büyür; C ışığın bağımsız değişken olduğunu gözden kaçırıyor.

▭Boşluk doldurma

Aynı ortanca bir bahçede mavi, öbüründe pembe açıyor; bu farka denir ve yavruya . Radyasyonun DNA'da yaptığı değişikliğe denir.

mutasyongeçermodifikasyonadaptasyongeçmez
KAVRAM · ADAPTASYON

Adaptasyon, doğal seçilim ve varyasyon: canlılar çevreye nasıl uyar?

MEB 8. sınıf · DNA ve genetik kod · Okuma 3 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMutasyon nedir, neden olur? Her mutasyon zararlı mıdır, yavruya geçer mi?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Genlerin dizilişinde ya da kromozomlarda oluşan kalıcı değişikliğe mutasyon denir. Morötesi ışın, radyasyon ve bazı kimyasallar mutasyona yol açabilir. Üreme hücresindeki mutasyon yavruya geçer, vücut hücresindeki geçmez. Mutasyon zararlı, yararlı ya da etkisiz olabilir.

Mutasyon ve nedenleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Adaptasyon nedir, kalıtsal mıdır? Doğal seçilim ve varyasyon ne demektir?

Kısa cevap: Adaptasyon, canlının ortamında hayatta kalma ve üreme şansını artıran kalıtsal özelliktir. Doğal seçilimde ortama uygun özelliği taşıyanlar daha çok yaşar ve yavru bırakır. Aynı türün bireyleri arasındaki farklara varyasyon denir; seçilim bu farklar arasından yapılır.

Kirpi tehlikeyi sezince top gibi kıvrılır; dikenlerine çarpan düşmanı ondan vazgeçer.

Adaptasyon: çevreye uyum

Canlının yaşadığı ortamda hayatta kalma ve üreme şansını artıran kalıtsal özelliğe adaptasyon denir.

Penguenin deri altındaki kalın yağ tabakası onu soğuktan korur. Van Gölü'nün sodalı suyunda yaşayabilen tek balık inci kefalidir.

Adaptasyon kalıtsaldır; anne babadan yavruya geçer. Bir canlının ömrü içinde ortama göre kazandığı değişiklik ise adaptasyon değil, modifikasyondur.

Varyasyon: aynı türde farklı bireyler

Sınıf arkadaşlarının boyu, göz rengi ve saç yapısı farklıdır. Aynı türün bireyleri arasındaki bu farklara varyasyon denir. Kalıtım sayfasında gördük: her yavru farklı gen bileşimi alır. Mutasyonlar da yeni özellik ekler.

Doğal seçilim

Besin, su ve barınak sınırlıdır; doğan her yavru yaşayamaz. Ortama uygun kalıtsal özelliği taşıyan bireylerin daha çok hayatta kalıp daha çok yavru bırakmasına doğal seçilim denir.

Kuma benzeyen fareler daha çok yaşar ve çoğalır.Görsel: Sınav Defteri

Kuma benzeyenler rengini yavrularına aktarır ve kuşaklar boyunca çoğalır. Seçilim tek bir canlıyı değil, topluluğu değiştirir.

Akılda kalsın: Varyasyon olmasaydı seçilim olmazdı. Doğa var olan farklar arasından seçer; canlı “ihtiyacı olduğu için” yeni özellik kazanmaz.
LGS'de

Nasıl sorulurBir canlının özelliği ve ortamı ya da kuşaklara göre sayı tablosu verilir; olayın adı ya da sonucu sorulur.

TuzakCanlının ömrü içinde kazandığı özelliği adaptasyon sanmak.

İpucuÖnce özelliğin kalıtsal mı, çevreyle mi oluştuğuna bak.

⇄Bilgi eşleştirme hangi kavram?

?Soru çöz tablo okuma

Bir tarlada her yıl aynı böcek ilacı aynı miktarda kullanılıyor. Teknisyen, ilaçtan sonra yaşayan böceklerin oranını kaydediyor.

İlaçtan sonra hayatta kalan böcekler
Yıl1.2.3.4.
Hayatta kalan (%)5205580

Buna göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ D. İlk yıl da %5'i dayanıklıydı; ilaç dayanıksızları öldürdü, dayanıklılar çoğaldı. A ortamın gereken mutasyonu oluşturduğunu sanıyor; B ömür içinde kazanılan özelliğin yavruya geçtiğini sanıyor; C tabloyu ters okuyor, yaşayan arttıkça ilacın etkisi azalmıştır.
UYGULAMA · BİYOTEKNOLOJİ

Genetik mühendisliği ve biyoteknoloji: ıslah, aşılama, gen aktarımı, klonlama, gen tedavisi

MEB 8. sınıf · DNA ve genetik kod · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNükleotid, gen, DNA ve kromozom nedir, aralarındaki ilişki nasıldır?Bağlantılı konudan (DNA ve genetik kod). Önce kendin cevapla, sonra aç.

DNA, canlının kalıtsal bilgisini taşıyan moleküldür. DNA'nın yapı birimi nükleotiddir; belirli bir özellikten sorumlu DNA parçasına gen denir. DNA, proteinlerle paketlenip kromozomu oluşturur. Büyükten küçüğe sıra: kromozom, DNA, gen, nükleotid.

Nükleotid, gen, DNA, kromozom

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Biyoteknoloji ve genetik mühendisliği nedir? Islah, aşılama, gen aktarımı, klonlama ve gen tedavisi nasıl yapılır?

Kısa cevap: Genetik mühendisliği genleri inceleyen, seçen, çoğaltan ve bir canlıdan ötekine aktaran bilim dalıdır. Biyoteknoloji bu bilgiyle ilaç, besin gibi ürünler üretir. Başlıca uygulamalar gen aktarımı, ıslah, klonlama, gen tedavisi ve aşılamadır.

Kahvaltıdaki yoğurt da şeker hastalarının kullandığı insülin de canlılardan yararlanan bir teknolojinin ürünüdür.

Genleri inceleyen, istenen genleri seçip çoğaltan ve bir canlıdan başkasına aktaran bilim dalına genetik mühendisliği denir. Canlılardan ve bu bilgiden yararlanarak ilaç, besin, yakıt gibi ürünler üretmeye biyoteknoloji denir. Yoğurt, peynir ve ekmek mayası binlerce yıllık biyoteknoloji örnekleridir.

Genetik mühendisliğinin bilgisi beş temel uygulamada kullanılır.Görsel: Sınav Defteri

Islah ve yapay seçilim

İstenen özellikteki canlıları seçip çiftleştirerek daha verimli bitki ve hayvan elde etmeye ıslah denir. Hangi canlının üreyeceğine doğa değil insan karar verir; buna yapay seçilim denir. Tanesi iri buğdayla hastalığa dayanıklı buğdayı çaprazlamak buna örnektir.

Aşılama

Biyoteknolojide aşılama, çocuk sahibi olmakta güçlük çeken çiftlere uygulanan bir yardımcı üreme tekniğidir. Babadan alınan sperm hücreleri doğrudan annenin rahmine aktarılır. Bu sözcük burada aşı yaptırmak anlamına gelmez.

Gen aktarımı

Bir canlıdan alınan genin başka bir canlıya yerleştirilmesine gen aktarımı (gen transferi) denir. İnsülin üreten insan geni bakterilere aktarılır. Bakteriler çoğaldıkça insülin üretir; bu insülin ilaç olarak kullanılır.

Klonlama ve gen tedavisi

Klonlama, döllenme olmadan bir canlının genetik kopyasını elde etmektir. Vücut hücresinden alınan çekirdek, çekirdeği çıkarılmış bir yumurtaya konur. Gelişen yavrunun genleri, çekirdeği veren canlınınkiyle aynıdır. Yetişkin hücreden klonlanan ilk memeli Dolly adlı koyundur.

Hastalığa yol açan bozuk geni taşıyan hücrelere sağlam genin yerleştirilmesine gen tedavisi denir. Bazı kalıtsal hastalıklarda başarılı sonuç alındı, başka hastalıklar için çalışmalar sürüyor.

Akılda kalsın: Islahta canlılar, gen aktarımında tek bir gen, klonlamada bütün çekirdek taşınır. Klonlanan yavru, çekirdeği veren canlıya benzer.
LGS'de

Nasıl sorulurBir laboratuvar ya da çiftlik uygulaması kısaca anlatılır; hangi biyoteknoloji yöntemi olduğu ya da sonucu sorulur.

TuzakKlonlanan yavruyu, yumurtayı veren ya da onu doğuran canlıya benzetmek.

İpucuNeyin nereye taşındığını bul.

?Soru çöz uygulama

Bir çiftlikte sütü çok bol olan siyah benekli bir ineğin deri hücresinden çekirdek alınıyor. Bu çekirdek, kahverengi bir ineğin çekirdeği çıkarılmış yumurtasına yerleştiriliyor. Oluşan embriyo, beyaz bir ineğin rahminde gelişiyor.

Buna göre doğan buzağı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Klonlamada genleri taşıyan çekirdek siyah benekli inekten gelir, buzağı onun genetik kopyasıdır. A yumurtanın çekirdeği çıkarıldığı hâlde genlerin oradan geldiğini sanıyor; C klonlamanın döllenmesiz olduğunu unutuyor; D rahmi taşıyan canlının genlerini aktardığını sanıyor.

▭Boşluk doldurma

Sütü bol iki inek ırkını çiftleştirip daha verimli bir ırk elde etmeye denir. İnsan insülin geninin bakteriye yerleştirilmesi örneğidir. Vücut hücresinin çekirdeğinden genetik kopya elde etmeye denir.

klonlamamutasyonıslahaşılamagen aktarımı
TARTIŞMA · BİYOTEKNOLOJİ

GDO ve biyoteknoloji tartışması: yararlar, riskler ve gelecek

MEB 8. sınıf · DNA ve genetik kod · Okuma 3 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBiyoteknoloji ve genetik mühendisliği nedir? Islah, aşılama, gen aktarımı, klonlama ve gen tedavisi nasıl yapılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Genetik mühendisliği genleri inceleyen, seçen, çoğaltan ve bir canlıdan ötekine aktaran bilim dalıdır. Biyoteknoloji bu bilgiyle ilaç, besin gibi ürünler üretir. Başlıca uygulamalar gen aktarımı, ıslah, klonlama, gen tedavisi ve aşılamadır.

Islah, gen aktarımı, klonlama

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

GDO nedir? Biyoteknolojinin yararları ve zararları nelerdir, gelecekte neler olabilir?

Kısa cevap: Gen aktarımıyla yeni özellik kazandırılmış canlıya GDO (genetiği değiştirilmiş organizma) denir. Biyoteknoloji verimi artırır, ilaç üretir, tedaviye umut olur. Uzun vadeli sağlık etkileri, genlerin doğaya yayılması ve etik sorular ise tartışılır.

Markette bazı paketlerin üstünde “GDO içermez” yazısını görmüş olabilirsin.

Gen aktarımıyla doğada kendiliğinden kazanamayacağı bir özellik verilen canlıya GDO (genetiği değiştirilmiş organizma) denir. Zararlı böceklere dayanıklı mısır ve vitamini artırılmış pirinç bunlara örnektir.

Yararları

Kuraklığa ve tuzlu toprağa dayanıklı bitkiler, aynı tarladan daha çok ürün almayı sağlayabilir. Zararlıya dayanıklı bitki daha az tarım ilacı ister. İnsülin ve bazı aşılar canlılara ürettirilir. Verim artarsa ormanları tarlaya çevirme ihtiyacı da azalır.

Kaygılar ve ikilemler

GDO'lu besinlerin insan sağlığına uzun vadeli etkisi henüz tam bilinmiyor. Aktarılan genler polenle yabani bitkilere geçebilir. Herkes aynı birkaç çeşidi ekerse ürün çeşitliliği azalır. Klonlama ve hayvan deneyleri de etik açıdan tartışılır.

Biyoteknolojide yarar ve kaygı
AlanOlası yararOlası kaygı
TarımDaha çok ürün, daha az ilaçGenler yabani bitkilere geçebilir
Sağlıkİlaç, aşı, gen tedavisiUzun vadeli etkiler bilinmiyor

Hem yararı hem riski olan uygulama bir ikilem yaratır. Kararda bilimsel kanıta, insan sağlığına ve doğaya birlikte bakılır.

Gelecekte neler olabilir?

Bilim insanları kişiye özel ilaçlar ve kuraklığa dayanıklı ürünler üzerinde çalışıyor. Biyoteknoloji temiz yakıt ve doğada çözünen malzeme üretiminde de kullanılabilir.

Akılda kalsın: Biyoteknoloji ne tümüyle iyi ne tümüyle kötüdür. Her uygulamada yarar ve risk birlikte tartılır.
LGS'de

Nasıl sorulurBir uygulama hakkında birkaç görüş verilir; hangisinin yarar, hangisinin risk olduğu sorulur.

TuzakYararı anlatan bir görüşü risk sanmak.

İpucuHer görüşün sonunda “bu iyi mi, endişe mi?” diye sor.

⇄Bilgi eşleştirme uygulama ve sonuç

?Soru çöz görüş değerlendirme

Bir ülkede kuraklığa dayanıklı GDO'lu buğday ekilmesi tartışılıyor. Dört kişi görüşünü söylüyor.

Buna göre hangi görüş bu uygulamanın olası bir riskini dile getirmektedir?

✓ C. Gen yabani bitkilere geçerse doğal denge bozulabilir; bu bir risktir. A verim artışını, B kuraklıkta üretimi, D su tasarrufunu anlatıyor; bunları risk sanmak yararı endişeyle karıştırmaktır.

Lisede bu konunun ayrıntısı Biyoloji serisindeki Genetik mühendisliği ve biyoteknoloji sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 8 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bazı canlıların vücut hücrelerindeki kromozom sayıları şöyledir: insan 46, köpek 78, şempanze 48, patates 48.

Buna göre,
I. Farklı türlerin kromozom sayısı aynı olabilir.
II. Kromozom sayısı arttıkça canlı daha gelişmiş olur.
III. Bitkilerin kromozom sayısı hayvanlarınkinden azdır.
yargılarından hangilerine ulaşılabilir?

✓ A. Şempanze ve patatesin kromozom sayısı aynı; demek ki farklı türlerde sayı aynı olabilir (I). B, sayıyı gelişmişlik ölçüsü sanıyor; köpeğin kromozomu insandan fazladır. C ve D, tek bir bitki örneğinden yanlış genelleme yapıyor; üstelik patatesin kromozomu insandan fazladır.Kaynak: DNA ve genetik kod · Nükleotid, gen, DNA, kromozom

?Soru 2

Ece, “Dünya Güneş'e yaklaşınca yaz, uzaklaşınca kış olur.” diyor. Öğretmeni şu bilgileri yazıyor:
I. Kuzey ve güney yarım kürede aynı anda farklı mevsimler yaşanır.
II. Dünya Güneş'e en çok ocak başında yaklaşır; o sırada Türkiye'de kış vardır.
III. Dünya, Güneş çevresindeki bir turunu yaklaşık bir yılda tamamlar.

Buna göre bu bilgilerden hangileri Ece'nin düşüncesinin yanlış olduğunu gösterir?

✓ B. Uzaklık mevsimi belirleseydi iki yarım kürede aynı mevsim olurdu (I); üstelik en yakın konumda Türkiye'de kış var (II). A, II'nin de yanılgıyı çürüttüğünü görmüyor. C ve D, tur süresini kanıt sanıyor; oysa o uzaklık hakkında bilgi vermez.Kaynak: Mevsimler ve iklim · Eksen eğikliği ve mevsimler

?Soru 3

Bir deri hücresi bölünmeden önce DNA'sını eşliyor.

Buna göre bu olayla ilgili,
I. Oluşan iki DNA'nın nükleotid dizilişi aynıdır.
II. Oluşan DNA'ların her birinde bir eski, bir yeni zincir vardır.
III. Yeni nükleotidler A–T, G–C kuralına göre bağlanır.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ D. Eski zincir kalıp olduğu için iki DNA'nın dizilişi aynıdır (I); her yeni DNA bir eski, bir yeni zincir taşır (II); yeni nükleotidler eşleşme kuralıyla bağlanır (III). A ve B, II'yi yanlış sayıyor: DNA'lardan birinin tamamen eski, ötekinin tamamen yeni olduğunu sanıyor. C, iki DNA'nın aynı olduğunu (I) gözden kaçırıyor.Kaynak: DNA ve genetik kod · DNA'nın kendini eşlemesi

?Soru 4

Bir gazetede şu cümleler yer alıyor:
I. Ardahan'da kışlar uzun ve sert geçer.
II. Bu sabah Trabzon'da yoğun sis yüzünden uçaklar inemedi.
III. Akdeniz kıyılarında yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıdır.
IV. Hafta sonu Konya'da kuvvetli rüzgâr bekleniyor.

Buna göre bu cümlelerden hangileri iklimle ilgilidir?

✓ A. I ve III, uzun yıllardır süren genel durumu anlatır; bunlar iklimdir. B, II'deki sisi iklim sanıyor; o bir sabahlık hava olayıdır. C iki hava olayını seçiyor: sis ve rüzgâr tahmini. D, IV'teki hafta sonu tahminini iklim sanıyor.Kaynak: Mevsimler ve iklim · İklim ve hava olayı farkı

?Soru 5

Ayşe Hanım ile Mehmet Bey'in üç oğlu var ve dördüncü çocuklarını bekliyorlar.

Buna göre,
I. Dördüncü çocuğun kız olma olasılığı %50'dir.
II. Oğulların Y kromozomu babalarından gelmiştir.
III. Bebeğin cinsiyeti babadan gelen eşey kromozomuna bağlıdır.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ D. Her doğum ayrı bir olaydır, olasılık yine %50'dir (I). Anne Y taşımadığı için Y her zaman babadan gelir (II); cinsiyeti bu yüzden babanın verdiği kromozom belirler (III). A ve B, babanın rolünü eksik sayıyor. C, üç oğuldan sonra kız olasılığının arttığını sanıyor.Kaynak: Kalıtım · Cinsiyet ve akraba evliliği

?Soru 6

Bezelyelerde sarı tohum aleli (S), yeşil tohum aleline (s) baskındır. Bir bahçede sarı tohumlu bir bezelye ile yeşil tohumlu bir bezelye yetişiyor.

Buna göre aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?

✓ A. Çekinik özellik yalnız iki alel de çekinikken görünür; yeşil tohumlu bezelye kesinlikle ss'dir. B ve C, baskın fenotipi hep saf döl sanıyor; sarı tohumlu bezelye Ss de olabilir. D, fenotipi farklı iki bitkinin genotipinin aynı olabileceğini sanıyor.Kaynak: Kalıtım · Baskın-çekinik, saf döl-melez döl

?Soru 7

Bir öğrenci defterine şunları yazıyor:
I. Bezelyede çiçek rengi bir karakterdir.
II. “Mm” yazımı bir bezelyenin fenotipini gösterir.
III. Bir karakterin alellerinden biri anneden, biri babadan gelir.

Buna göre yazılanlardan hangileri doğrudur?

✓ B. Çiçek rengi kalıtsal bir karakterdir (I); alellerden biri anneden, biri babadan gelir (III). II yanlış: harfle yazılan “Mm” genotiptir. A ve D, harfli yazımı fenotip sanıyor. C, çiçek renginin bir karakter olduğunu gözden kaçırıyor.Kaynak: Kalıtım · Karakter, alel, genotip, fenotip

?Soru 8

Aras, bir kış sabahı bahçedeki arabanın camında ince buz kristalleri görüyor. Gece hava sıcaklığı 0 °C'un altına düşmüş, hiç yağış olmamış.

Buna göre camdaki buz kristallerini oluşturan hava olayı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Su buharı 0 °C'un altında sıvı olmadan buza dönüşüp camda birikmiş; bu kırağıdır. A çiyle karıştırıyor; çiy buz değil, su damlacığıdır. B ve D yağış türüdür, oysa gece yağış olmamış.Kaynak: Mevsimler ve iklim · Hava olayları ve rüzgâr
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?LGS Fen Bilimleri soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →