Mutasyon: DNA'daki kalıcı değişiklik, nedenleri ve yavruya geçişi
MEB 8. sınıf · DNA ve genetik kod · Okuma 3 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaDNA hasar görürse ne olur? DNA'daki hatalar onarılır mı?Bağlantılı konudan (DNA ve genetik kod). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Nükleotidlerin sayısı ve dizilişi bireyden bireye değişir; bu fark kalıtsal çeşitliliği oluşturur. DNA, radyasyon ve bazı kimyasallar yüzünden hasar görebilir. Tek zincirdeki hasar karşı zincir örnek alınarak onarılır; iki zincirde karşılıklı hasar çoğu zaman tam onarılamaz.
✎Konu anlatımı
Mutasyon nedir, neden olur? Her mutasyon zararlı mıdır, yavruya geçer mi?
Kısa cevap: Genlerin dizilişinde ya da kromozomlarda oluşan kalıcı değişikliğe mutasyon denir. Morötesi ışın, radyasyon ve bazı kimyasallar mutasyona yol açabilir. Üreme hücresindeki mutasyon yavruya geçer, vücut hücresindeki geçmez. Mutasyon zararlı, yararlı ya da etkisiz olabilir.Yazın güneş kremi sürmenin bir nedeni de deri hücrelerindeki DNA'dır.
Kopyada çıkan hata
DNA ve genetik kod sayfasında gördük: DNA kendini eşlerken bazen hata olur. Hücre çoğu hatayı onarır; onarılamayan hata kalıcı olur.
Genlerin dizilişinde ya da kromozomlarda ortaya çıkan bu kalıcı değişikliğe mutasyon denir.
Mutasyona ne yol açar?
Bazı mutasyonlar kendiliğinden oluşur. Bazılarını ise Güneş'in morötesi ışınları, röntgen ışınları ve radyasyon tetikler. Sigara dumanındaki bazı kimyasallar, aşırı sıcaklık ve bazı ilaçlar da DNA'yı değiştirebilir.
Hangi hücrede oldu?
Mutasyonun yavruya geçmesi, oluştuğu hücreye bağlıdır. Deri gibi vücut hücrelerindeki mutasyon yalnız o canlıyı etkiler. Üreme hücresindeki (sperm ya da yumurta) mutasyon yavruya aktarılabilir; bu mutasyon kalıtsaldır.
| Özellik | Vücut hücresinde | Üreme hücresinde |
|---|---|---|
| Yavruya geçer mi? | Hayır | Evet, kalıtsaldır |
| Örnek | Güneşe bağlı deri kanseri | Yavruda görülen albinoluk |
Hep zararlı mı?
Mutasyonların çoğu etkisizdir. Bazıları zararlıdır: albinoluk (vücudun renk maddesi üretememesi), orak hücreli anemi ve bazı kanserler böyledir. Bazıları yararlıdır: çekirdeksiz göbekli portakal, bir ağaçtaki mutasyonla ortaya çıktı.
Nasıl sorulurBir canlıda ortaya çıkan yeni özellik ve nedeni anlatılır; özelliğin yavruya geçip geçmeyeceği sorulur.
TuzakHer mutasyonu yavruya geçen ya da zararlı saymak.
İpucuÖnce değişikliğin hangi hücrede olduğunu bul.
?Soru çöz öncüllü
Ece'nin dedesi yıllarca tarlada şapkasız çalışmış. Doktor, yanağındaki lekenin güneş ışınlarının deri hücrelerinde yol açtığı bir mutasyon olduğunu söylüyor.
Buna göre,
I. Bu mutasyon dedenin torunlarına aktarılmaz.
II. Dede bundan sonra güneşten korunursa leke kendiliğinden kaybolur.
III. Güneş ışınları DNA'da kalıcı değişikliğe yol açabilir.
yargılarından hangileri doğrudur?
↕Sıralama mutasyon yavruya nasıl geçer?
- Değişmiş üreme hücresi döllenmeye katılır.
- Radyasyon bir üreme hücresinin DNA'sına ulaşır.
- Yavru bu değişikliği kendi yavrularına aktarabilir.
- DNA'da onarılamayan kalıcı bir değişiklik oluşur.
- Yavrunun bütün hücreleri bu değişikliği taşır.