Besin zinciri ve besin ağı: üretici, tüketici, ayrıştırıcı
MEB 8. sınıf · Enerji dönüşümleri ve çevre bilimi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Üretici, tüketici ve ayrıştırıcı nedir? Besin zinciri ile besin ağı arasındaki fark nedir?
Kısa cevap: Işıktan yararlanıp kendi besinini yapan bitki ve algler üreticidir. Besinini hazır alan canlılar tüketicidir; otçul, etçil ya da hepçil olabilir. Ayrıştırıcılar ölü canlıları ve atıkları parçalar. Beslenme ilişkisinin dizisine besin zinciri, birbirine bağlı zincirlere besin ağı denir.Bahçedeki serçe bir tırtılı yakaladığında, tırtılın yapraklardan topladığı enerji serçeye geçer.
Her canlı yaşamak için enerjiye ihtiyaç duyar ve bu enerjiyi besinlerden alır. Ama her canlı besinini aynı yoldan bulmaz. Canlılar bu yüzden beslenme şekline göre üç gruba ayrılır.
Üretici, tüketici, ayrıştırıcı
Üreticiler güneş ışığının enerjisiyle havadaki karbondioksit ve sudan kendi besinini yapar. Yeşil bitkiler, algler ve mavi-yeşil algler böyledir. Besin zincirleri hep bir üreticiyle başlar.
Tüketiciler besinini dışarıdan hazır alır; hayvanlar, mantarlar ve birçok bakteri bu gruptadır. Koyun ve sincap yalnız bitkiyle beslenir, otçuldur. Kurt ve kartal başka hayvanları avlar, etçildir. Ayı ve insan ikisini de yer; bunlara hepçil denir.
Ayrıştırıcılar bazı bakteri ve mantarlardır. Ölü yaprakları, hayvan kalıntılarını ve dışkıları parçalayıp içlerindeki maddeleri toprağa geri verirler. Zincirin yalnız sonunda değil, her basamağında görev yaparlar; ölen her canlı onlara ulaşır.
Besin zinciri ve besin ağı
Bir canlının ötekine besin olmasıyla kurulan diziye besin zinciri denir: çimen → çekirge → serçe → şahin. Oklar besin olandan onu yiyene doğru çizilir; enerji de bu yönde akar.
Üreticiyi yiyen canlı birinci dereceden, onu yiyen ikinci dereceden tüketicidir. Derece canlının türüne değil, o zincirdeki yerine bağlıdır.
Doğada çoğu canlı birden çok canlıyı yer ve birden çok canlıya besin olur. Birbirine bağlanan zincirlerin oluşturduğu yapıya besin ağı denir. Şemadaki şahin, serçeyi yerken üçüncü, fareyi yerken ikinci dereceden tüketicidir.
Ağda bir halka değişirse öteki halkalar da etkilenir. Yılanlar azalırsa önce fareler çoğalır, artan fareler çimeni daha çok tüketir. Üreticiler azalırsa bütün tüketiciler zarar görür.
Nasıl sorulurHarfli ya da adlı bir besin ağı verilir; bir canlının derecesi, beslenme şekli ya da bir türün azalmasının sonucu sorulur.
TuzakAyrıştırıcıları yalnız zincirin sonuna koymak.
İpucuOkları tek tek izle, her canlının neyi yediğini yanına yaz.
?Soru çöz besin ağı
Bir göldeki bazı canlıların beslenme ilişkileri aşağıdaki besin ağında gösterilmiştir.
Buna göre aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?