Bilimsel süreç ve deney okuma: değişkenler, kontrollü deney, tablo ve grafik

LGS Fen sorularının çoğu bir deney düzeneğiyle başlar. Neyin değiştirildiğini, neyin ölçüldüğünü ve neyin sabit tutulduğunu bulmayı öğrenirsen sorunun yarısı biter.

4 durakLGS · 8. sınıf · tüm üniteler
8 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 8tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
YÖNTEM · BİLİMSEL SÜREÇ

Bilimsel yöntem: gözlem, problem, hipotez, deney ve sonuç

MEB 8. sınıf · Bilimsel süreç becerileri (tüm üniteler) · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Bilimsel yöntemin basamakları nelerdir? Hipotez nedir?

Kısa cevap: Bilimsel yöntem, bir soruya güvenilir cevap aramanın adım adım yoludur. Önce gözlem yapılır ve problem belirlenir. Sonra hipotez, yani sınanabilir bir geçici cevap kurulur. Hipotez deneyle sınanır, veriler yorumlanır ve sonuç çıkarılır.

Kuru bir kış sabahı saçını taradığın tarak, masadaki küçük kâğıt parçalarını havaya kaldırabilir.

Bilim insanları bir olayı merak edince cevabı tahminle bırakmaz, sistemli bir yolla arar. Bu yola bilimsel yöntem denir. Basamakları tarak örneğiyle izleyelim.

Gözlem ve problem

Gözlem, duyu organlarıyla ya da ölçme araçlarıyla bilgi toplamaktır. Ayşe, tarağın kuru günlerde çok kâğıt kaldırdığını, yağmurlu günlerde az kaldırdığını fark eder. Bu gözlem bir soru doğurur: “Havanın nemi, tarağın kâğıt çekmesini etkiler mi?” Deneyle cevaplanabilecek bu soruya problem denir.

Hipotez

Hipotez, probleme önerilen ve deneyle sınanabilen geçici cevaptır. Ayşe'nin hipotezi şu: “Hava nemliyse tarak daha az kâğıt çeker.” Hipotez kesin bilgi değildir; deney onu destekleyebilir ya da desteklemeyebilir.

Deney ve sonuç

Ayşe tarağı her seferinde saçında 20 kez gezdirir. Önce kuru odada, sonra sıcak duştan sonra buharlı banyoda tarağı kâğıtlara yaklaştırır. Kalkan parçaları sayar, her ortamda üç kez dener ve sayıları tabloya yazar.

Banyoda hep daha az kâğıt kalkarsa hipotez desteklenir ve sonuç paylaşılır. Desteklenmezse Ayşe vazgeçmez; hipotezini gözden geçirip yeni bir deney planlar. Tarağın kâğıdı neden çektiğini Elektrik yükleri ve elektriklenme sayfasında göreceksin.

Bilimsel yöntem düz bir yol değil, bir döngüdür: desteklenmeyen hipotez yeniden kurulup tekrar sınanır.Görsel: Sınav Defteri

Gözlem mi, çıkarım mı?

Gördüğünü ya da ölçtüğünü söylemek gözlemdir: “Tarak 12 kâğıt parçası kaldırdı.” Gözleme dayanan yoruma ise çıkarım denir: “Tarak, taranınca yüklendi.” Bilimsel bilgi de kesin değildir; yeni bir deney eski bir açıklamayı değiştirebilir.

Akılda kalsın: Cümlenin biçimine bak: gözlem olanı anlatır, problem soru sorar, hipotez sınanabilir bir cevap önerir, sonuç verilere dayanır. Hipotez “kanıtlanmaz”, desteklenir.
LGS'de

Nasıl sorulurBir öğrencinin araştırması birkaç cümleyle anlatılır; numaralı cümlenin hangi basamak olduğu ya da basamakların sırası sorulur.

TuzakGözlem cümlesini hipotez, soru cümlesini deney sanmak.

İpucuSoru cümlesi problemdir; sınanabilir bir “… olursa … olur” cevabı hipotezdir.

↕Sıralama mor lahana araştırması

  1. Eşit miktarda mor lahana suyuna aynı miktarda sirke, sabunlu su ve musluk suyu ekler.
  2. “Mor lahana suyunun rengi, eklenen maddeye göre değişir mi?” diye sorar.
  3. Sirkenin rengi kırmızıya çevirdiğini görür; hipotezinin desteklendiğini yazar.
  4. Limon damlattığı mor lahana suyunun renginin değiştiğini fark eder.
  5. “Sirke gibi maddeler bu suyun rengini kırmızıya çevirir.” diye düşünür.

?Soru çöz basamak bulma

Elif'in araştırmasından dört cümle:
I. Kışın öğle saatinde bayrak direğinin gölgesinin yazdakinden uzun olduğunu fark ediyor.
II. “Gölgenin boyu mevsime göre neden değişiyor?” diye soruyor.
III. “Kışın Güneş ışınları yere daha eğik geldiği için gölge uzar.” diye düşünüyor.
IV. Bir yıl boyunca her ayın 21'inde öğle saatinde gölgeyi ölçüp tabloya yazıyor.

Buna göre numaralı cümlelerle bilimsel yöntem basamakları hangi seçenekte doğru eşleştirilmiştir?

✓ A. III, soruya önerilen ve ölçümle sınanabilen geçici bir cevaptır. B gözlemi hipotez sanıyor; I yalnız fark edileni anlatır. C soru cümlesini deney sanıyor; II problemdir. D veri toplamayı sonuç sanıyor; IV deneydir, sonuç ölçümler yorumlanınca çıkar.
KAVRAM · DEĞİŞKENLER

Değişkenler: bağımsız, bağımlı ve kontrol edilen değişken

MEB 8. sınıf · Bilimsel süreç becerileri (tüm üniteler) · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBilimsel yöntemin basamakları nelerdir? Hipotez nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bilimsel yöntem, bir soruya güvenilir cevap aramanın adım adım yoludur. Önce gözlem yapılır ve problem belirlenir. Sonra hipotez, yani sınanabilir bir geçici cevap kurulur. Hipotez deneyle sınanır, veriler yorumlanır ve sonuç çıkarılır.

Bilimsel yöntem basamakları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bağımlı, bağımsız ve kontrol edilen değişken nedir, deneyde nasıl bulunur?

Kısa cevap: Deneyde bilerek değiştirilen etken bağımsız değişkendir. Bu değişikliğe bağlı olarak ölçülen sonuç bağımlı değişkendir. Sonucu etkileyebileceği için bütün düzeneklerde aynı tutulan koşullar ise kontrol edilen değişkenlerdir.

Bir kek tarifinde şekeri de fırının ısısını da aynı anda değiştirirsen kekin neden güzel olduğunu bilemezsin.

Bir deneyde sonucu etkileyebilecek her etkene değişken denir. Değişkenler deneydeki görevlerine göre üçe ayrılır. Kerem'in deneyi üzerinden bakalım.

Kerem'in deneyi

Kerem bir masa lambasının altına iki özdeş siyah karton koyar. Kartonlardan biri ışığa dik, öteki eğik durur. Her kartonun üstünde aynı tür bir termometre vardır. On dakika sonra iki kartondaki sıcaklık artışını karşılaştırır.

Üç görev, üç değişken

Bağımsız değişken, deneyi yapanın bilerek değiştirdiği etkendir. Kerem'in değiştirdiği şey, ışığın kartona dik ya da eğik gelmesidir.

Bağımlı değişken, bağımsız değişkene bağlı olarak değişen ve ölçülen sonuçtur. Burada ölçülen, kartonlardaki sıcaklık artışıdır.

Kontrol edilen değişken, sonucu etkileyebileceği için bütün düzeneklerde aynı tutulan koşuldur. Lamba, lambaya uzaklık, karton türü, termometre ve süre iki düzenekte de aynıdır.

Değişkeni bulmak için üç soru
DeğişkenKendine sorKerem'in deneyinde
BağımsızNe bilerek değiştirildi?Işığın dik ya da eğik gelmesi
BağımlıNe ölçüldü ya da gözlendi?Kartonlardaki sıcaklık artışı
Kontrol edilenNe aynı tutuldu?Lamba, uzaklık, karton, termometre, süre

Problem cümlesinden değişken bulmak

Problem çoğu zaman “A, B'ye bağlı mı?” biçimindedir. Ölçülen A bağımlı, değiştirilen B bağımsız değişkendir. Kerem'in problemi şöyle yazılabilir: “Kartonun ısınması, ışığın geliş biçimine bağlı mı?” Işığın dik ve eğik gelişini Mevsimler ve iklim sayfasında göreceksin.

Akılda kalsın: Değiştirdiğin bağımsız, ölçtüğün bağımlı, sabit tuttuğun kontrol edilen değişkendir. Kontrol edilen değişken önemsiz değildir; sonucu etkileyebildiği için aynı tutulur.
LGS'de

Nasıl sorulurBir deney düzeneği çizilir ya da anlatılır; değişkenler öncüllerle sorulur.

TuzakBütün düzeneklerde aynı olan bir koşulu bağımsız değişken sanmak.

İpucuDüzenekler arasında farklı olan tek şeyi bul, sonra neyin ölçüldüğüne bak; kalan her şey kontrol edilen değişkendir.

▭Boşluk doldurma

Nehir, buz kalıbının üç gözüne eşit miktarda musluk suyu, tuzlu su ve şekerli su koyuyor. Kalıbı dondurucuya koyup her gözün kaç dakikada donduğunu ölçüyor. Bu deneyde sıvının türü değişken, donma süresi değişkendir. Sıvı miktarı ise değişkendir.

bağımsızhipotezkontrol edilenbağımlısonuç

?Soru çöz deney düzeneği

Mert, aynı kutuyu yüksekliği hep 1 m olan eğik düzlemlerde dinamometreyle yukarı çekiyor. Eğik düzlemin uzunluğunu 2 m, 3 m ve 4 m yapıyor; dinamometre sırasıyla 12 N, 8 N ve 6 N gösteriyor.

Her denemede yalnız eğik düzlemin uzunluğu değişiyor.Görsel: Sınav Defteri

Buna göre,
I. Bağımsız değişken, eğik düzlemin uzunluğudur.
II. Bağımlı değişken, dinamometrede okunan kuvvettir.
III. Kutunun ağırlığı ve eğik düzlemin yüksekliği kontrol edilen değişkenlerdir.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ D. Mert yalnız uzunluğu değiştiriyor (I), her denemede kuvveti ölçüyor (II); kutu ve yükseklik hiç değişmiyor (III). A, aynı tutulan koşulları değişken saymıyor; oysa sonucu etkileyebildikleri için kontrol edilirler. B, ölçülen kuvvetin bağımlı değişken olduğunu gözden kaçırıyor. C, değiştirilen uzunluğu bağımsız değişken saymıyor.
DENEY · KONTROLLÜ DENEY

Kontrollü deney: kontrol grubu ve doğru düzenekleri seçmek

MEB 8. sınıf · Bilimsel süreç becerileri (tüm üniteler) · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBağımlı, bağımsız ve kontrol edilen değişken nedir, deneyde nasıl bulunur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Deneyde bilerek değiştirilen etken bağımsız değişkendir. Bu değişikliğe bağlı olarak ölçülen sonuç bağımlı değişkendir. Sonucu etkileyebileceği için bütün düzeneklerde aynı tutulan koşullar ise kontrol edilen değişkenlerdir.

Bağımsız, bağımlı, kontrol edilen

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kontrollü deney nedir? Kontrol grubu ne işe yarar, hangi düzenekler karşılaştırılır?

Kısa cevap: Kontrollü deneyde aynı anda yalnız bir değişken değiştirilir, öteki koşullar aynı tutulur. Bağımsız değişkenin uygulanmadığı düzenek kontrol grubudur. Bir etkiyi sınamak için yalnız o değişkende farklı olan iki düzenek karşılaştırılır.

Ekmek hamuruna maya katıp ılık bir yerde bekletince hamur birkaç saatte kabarır.

Aynı anda tek değişiklik

İki düzenek arasında birden çok fark varsa sonuçtaki farkın hangisinden geldiğini bilemezsin. Bu yüzden kontrollü deneyde aynı anda yalnız bir değişken değiştirilir.

Maya deneyi

Zeynep dört özdeş şişeye eşit miktarda su koyar. Bazılarına maya, bazılarına şeker ekler ve her şişenin ağzına bir balon geçirir. Maya şekeri kullanırken gaz çıkarır; bu gaz balonu şişirir. Bir saat sonra balonların büyüklüğünü karşılaştırır.

Zeynep'in dört şişesi
ŞişeMayaŞekerSuyun sıcaklığı
1varvarılık
2varvarsoğuk
3varyokılık
4yokvarılık

Şekerin etkisini görmek için 1 ve 3 karşılaştırılır; aralarındaki tek fark şekerdir. Sıcaklığın etkisi için 1 ve 2 seçilir. 2 ile 3 karşılaştırılmaz, çünkü iki şişe hem şekerde hem sıcaklıkta farklıdır.

Kontrol grubu

Bağımsız değişkenin uygulanmadığı düzeneğe kontrol grubu denir; ötekiler deney grubudur. “Balonu maya mı şişiriyor?” sorusunda mayasız 4. şişe kontrol grubudur. Bu şişenin balonu şişmezse gazın mayadan geldiği söylenebilir.

Güvenilir sonuç

Tek şişe ya da tek deneme tesadüfi bir sonuç verebilir. Bu yüzden her düzenekten birkaç tane kurulur ve deney tekrarlanır. Mayanın şekeri nasıl kullandığını Besin zinciri, fotosentez ve solunum sayfasında göreceksin.

Akılda kalsın: İki düzenek seçerken tek fark kuralı: sınadığın değişken dışında her şey aynı olmalı. İki fark varsa karşılaştırma bir şey kanıtlamaz.
LGS'de

Nasıl sorulurBirkaç düzeneğin özellikleri tabloyla verilir; bir değişkenin etkisini sınamak için hangi düzeneklerin seçileceği sorulur.

Tuzakİki ya da daha çok özelliği farklı olan düzenekleri seçmek.

İpucuTabloyu satır satır karşılaştır; yalnız sınanan sütunda farklı olan çifti işaretle.

?Soru çöz düzenek seçme

Defne, kum ve una bıraktığı cisimlerin bıraktığı izin derinliğini incelemek için dört düzenek kuruyor. Tablodaki G cismin ağırlığını, S zemine değen yüzeyin büyüklüğünü gösteriyor.

Defne'nin düzenekleri
DüzenekCismin ağırlığıZemine değen yüzeyZemin
KGSun
L2GSun
MG2Sun
N2G2Skum

Defne, zemine değen yüzeyin iz derinliğine etkisini incelemek istiyor. Buna göre tablodaki düzeneklerden hangi ikisini karşılaştırmalıdır?

✓ C. K ile M'de ağırlık ve zemin aynı, yalnız yüzey farklı. A'da ağırlık, yüzey ve zemin üçü birden değişiyor. B'de ağırlık da değişiyor; iz farkının yüzeyden mi ağırlıktan mı geldiği anlaşılmaz. D'de yüzeyle birlikte zemin de değişiyor; un ile kum aynı tepkiyi vermeyebilir.

⇄Bilgi eşleştirme deneydeki kusur

GRAFİK · VERİ OKUMA

Tablo ve grafik okuma: veriden sonuç çıkarmak ve genellemenin sınırı

MEB 8. sınıf · Bilimsel süreç becerileri (tüm üniteler) · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKontrollü deney nedir? Kontrol grubu ne işe yarar, hangi düzenekler karşılaştırılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kontrollü deneyde aynı anda yalnız bir değişken değiştirilir, öteki koşullar aynı tutulur. Bağımsız değişkenin uygulanmadığı düzenek kontrol grubudur. Bir etkiyi sınamak için yalnız o değişkende farklı olan iki düzenek karşılaştırılır.

Kontrollü deney ve kontrol grubu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Deney sonuçları tablo ve grafikten nasıl yorumlanır? Hangi sonuca ulaşılamaz?

Kısa cevap: Grafikte yükselen çizgi artışı, alçalan çizgi azalışı, yatay çizgi değişmeyen değeri gösterir. Sonuç yalnız ölçülen verilere dayanır. Denenmeyen madde, koşul ya da aralık için yargı kurulamaz; böyle yargılara “ulaşılamaz” denir.

Yaz öğlesinde kumsalda çıplak ayakla yürürken kum ayağını yakar, oysa deniz serindir.

Grafikte ne aranır?

Bilim insanları ölçtüklerini tabloya yazar, çoğu zaman da grafiğe döker. Grafikte yatay eksen genelde değiştirileni ya da zamanı, dikey eksen ölçüleni gösterir. Bu yüzden önce eksenlerin adını ve birimini oku.

Çizgi yukarı çıkıyorsa değer artıyor, aşağı iniyorsa azalıyor demektir. Yatay çizgi değişmeyen değeri gösterir. İki çizgi kesişiyorsa o noktada iki değer eşittir.

Kumsal grafiği

Can, bir yaz günü aynı kumsalda kumun ve deniz suyunun sıcaklığını üç saatte bir ölçer. Ölçümlerini aşağıdaki grafiğe dönüştürür.

Kumun sıcaklığı gün içinde çok, deniz suyununki az değişiyor.Görsel: Sınav Defteri

Grafiğe göre kumun sıcaklığı öğlene kadar hızla artıyor, akşam hızla düşüyor. Deniz suyunun sıcaklığı gün boyu az değişiyor. Sabah ve akşam ise su, kumdan biraz sıcak.

Ulaşılabilir mi, ulaşılamaz mı?

“Gün içinde kumun sıcaklığı sudakinden daha çok değişti.” yargısına ulaşılabilir, çünkü ölçümler bunu gösteriyor. “Bütün katılar sudan hızlı ısınır.” yargısına ise ulaşılamaz. Can yalnız kumu ölçtü, taşı ya da toprağı denemedi.

Tek bir deneyden, denenmeyen maddeler ve koşullar için genelleme yapılamaz. Bir yargının hangi ölçüme dayandığı da sorulabilir; o zaman yargıyı destekleyen veriyi grafikte bul. Kumun neden hızlı ısındığını Maddenin ısı ile etkileşimi sayfasında göreceksin.

Akılda kalsın: Veri ne diyorsa o kadar: denenmeyen madde, koşul ya da aralık için yargı kurma. “Her zaman, bütün, hep” sözcüklerini görünce genelleme tuzağına dikkat et.
LGS'de

Nasıl sorulurBir deneyin sonuçları tablo ya da grafikle verilir; hangi yargılara ulaşılabileceği sorulur.

TuzakTek maddeyle ya da dar bir aralıkta yapılan deneyden genel sonuç çıkarmak.

İpucuHer yargı için “Bu, ölçülen verilerde var mı?” diye sor; yoksa ulaşılamaz.

?Soru çöz ulaşılabilir mi?

Ece, aynı balonu yün kumaşa önce 10, sonra 20, sonra 30 kez sürtüp her seferinde duvara yapıştırıyor. Balon duvarda sırasıyla 5, 12 ve 12 saniye kalıyor.

Buna göre,
I. Bağımsız değişken sürtme sayısıdır.
II. Sürtme sayısı 10'dan 20'ye çıkınca balon duvarda daha uzun kalmıştır.
III. Sürtme sayısı arttıkça balon duvarda hep daha uzun kalır.
yargılarından hangilerine ulaşılabilir?

✓ B. Ece yalnız sürtme sayısını değiştiriyor (I); 10'dan 20'ye çıkınca süre 5 saniyeden 12 saniyeye çıkmış (II). III'e ulaşılamaz: 20'den 30'a çıkınca süre değişmemiş. A, verideki artışı (II) görmüyor. C ve D, ölçülen aralığın dışına taşan bir genelleme yapıyor.

⇄Bilgi eşleştirme grafik dili

Lisede bu konunun ayrıntısı Biyoloji serisindeki Canlıların ortak özellikleri sayfasında.

+
Daha fazla soru çözmek ister misin?LGS Fen Bilimleri soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →