Bilimsel yöntem: gözlem, problem, hipotez, deney ve sonuç
MEB 8. sınıf · Bilimsel süreç becerileri (tüm üniteler) · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Bilimsel yöntemin basamakları nelerdir? Hipotez nedir?
Kısa cevap: Bilimsel yöntem, bir soruya güvenilir cevap aramanın adım adım yoludur. Önce gözlem yapılır ve problem belirlenir. Sonra hipotez, yani sınanabilir bir geçici cevap kurulur. Hipotez deneyle sınanır, veriler yorumlanır ve sonuç çıkarılır.Kuru bir kış sabahı saçını taradığın tarak, masadaki küçük kâğıt parçalarını havaya kaldırabilir.
Bilim insanları bir olayı merak edince cevabı tahminle bırakmaz, sistemli bir yolla arar. Bu yola bilimsel yöntem denir. Basamakları tarak örneğiyle izleyelim.
Gözlem ve problem
Gözlem, duyu organlarıyla ya da ölçme araçlarıyla bilgi toplamaktır. Ayşe, tarağın kuru günlerde çok kâğıt kaldırdığını, yağmurlu günlerde az kaldırdığını fark eder. Bu gözlem bir soru doğurur: “Havanın nemi, tarağın kâğıt çekmesini etkiler mi?” Deneyle cevaplanabilecek bu soruya problem denir.
Hipotez
Hipotez, probleme önerilen ve deneyle sınanabilen geçici cevaptır. Ayşe'nin hipotezi şu: “Hava nemliyse tarak daha az kâğıt çeker.” Hipotez kesin bilgi değildir; deney onu destekleyebilir ya da desteklemeyebilir.
Deney ve sonuç
Ayşe tarağı her seferinde saçında 20 kez gezdirir. Önce kuru odada, sonra sıcak duştan sonra buharlı banyoda tarağı kâğıtlara yaklaştırır. Kalkan parçaları sayar, her ortamda üç kez dener ve sayıları tabloya yazar.
Banyoda hep daha az kâğıt kalkarsa hipotez desteklenir ve sonuç paylaşılır. Desteklenmezse Ayşe vazgeçmez; hipotezini gözden geçirip yeni bir deney planlar. Tarağın kâğıdı neden çektiğini Elektrik yükleri ve elektriklenme sayfasında göreceksin.
Gözlem mi, çıkarım mı?
Gördüğünü ya da ölçtüğünü söylemek gözlemdir: “Tarak 12 kâğıt parçası kaldırdı.” Gözleme dayanan yoruma ise çıkarım denir: “Tarak, taranınca yüklendi.” Bilimsel bilgi de kesin değildir; yeni bir deney eski bir açıklamayı değiştirebilir.
Nasıl sorulurBir öğrencinin araştırması birkaç cümleyle anlatılır; numaralı cümlenin hangi basamak olduğu ya da basamakların sırası sorulur.
TuzakGözlem cümlesini hipotez, soru cümlesini deney sanmak.
İpucuSoru cümlesi problemdir; sınanabilir bir “… olursa … olur” cevabı hipotezdir.
↕Sıralama mor lahana araştırması
- Eşit miktarda mor lahana suyuna aynı miktarda sirke, sabunlu su ve musluk suyu ekler.
- “Mor lahana suyunun rengi, eklenen maddeye göre değişir mi?” diye sorar.
- Sirkenin rengi kırmızıya çevirdiğini görür; hipotezinin desteklendiğini yazar.
- Limon damlattığı mor lahana suyunun renginin değiştiğini fark eder.
- “Sirke gibi maddeler bu suyun rengini kırmızıya çevirir.” diye düşünür.
?Soru çöz basamak bulma
Elif'in araştırmasından dört cümle:
I. Kışın öğle saatinde bayrak direğinin gölgesinin yazdakinden uzun olduğunu fark ediyor.
II. “Gölgenin boyu mevsime göre neden değişiyor?” diye soruyor.
III. “Kışın Güneş ışınları yere daha eğik geldiği için gölge uzar.” diye düşünüyor.
IV. Bir yıl boyunca her ayın 21'inde öğle saatinde gölgeyi ölçüp tabloya yazıyor.
Buna göre numaralı cümlelerle bilimsel yöntem basamakları hangi seçenekte doğru eşleştirilmiştir?