DNA ve genetik kod: nükleotid, gen, kromozom ve DNA'nın eşlenmesi

Göz rengin, boyun, saçının kıvrımı… Hepsinin talimatı hücrelerindeki DNA'da yazılı. Bu talimatın harflerini, sarmalı ve kendini nasıl kopyaladığını öğren.

4 durakLGS · 8. sınıf · 2. ünite
8 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 8tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · KALITIM BİRİMLERİ

Nükleotid, gen, DNA ve kromozom: kalıtım birimleri büyükten küçüğe

MEB 8. sınıf · DNA ve genetik kod · Okuma 3 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Nükleotid, gen, DNA ve kromozom nedir, aralarındaki ilişki nasıldır?

Kısa cevap: DNA, canlının kalıtsal bilgisini taşıyan moleküldür. DNA'nın yapı birimi nükleotiddir; belirli bir özellikten sorumlu DNA parçasına gen denir. DNA, proteinlerle paketlenip kromozomu oluşturur. Büyükten küçüğe sıra: kromozom, DNA, gen, nükleotid.

Annenin gözleri, babanın gülüşü… Sende ikisinden de izler var ve bunların talimatı hücrelerinin içinde yazılı.

Göz rengi, saç kıvrımı, kan grubu gibi anne babadan geçen özelliklere kalıtsal özellik denir. Bu özelliklerin bilgisi DNA adlı molekülde saklanır. DNA bütün canlıların hücrelerinde bulunur; çekirdekli hücrelerde çekirdeğin içindedir.

Dört kavram, iç içe

Nükleotid, DNA'nın yapı birimidir; DNA, çok sayıda nükleotidin art arda dizilmesiyle oluşur. DNA'nın belirli bir özellikten sorumlu bölümüne gen denir. Bir DNA üzerinde çok sayıda gen bulunur.

DNA özel proteinlerle sarılıp paketlenir. Hücre bölüneceği zaman bu paket kısalıp kalınlaşır ve kromozom adını alır. Böylece büyükten küçüğe sıra kromozom → DNA → gen → nükleotid olur.

Bir benzetme: hücre çekirdeği bir kütüphane
Kalıtım birimiKütüphanedeki karşılığı
KromozomRaftaki bir kitap
DNAKitabın içindeki metin
GenMetindeki bir tarif
NükleotidTarifi oluşturan tek bir harf

Kromozom sayısı

Her türün vücut hücrelerinde belirli sayıda kromozom vardır; insanda bu sayı 46'dır. Kromozom sayısı canlının gelişmişliğini ya da büyüklüğünü göstermez. Örneğin atın 64 kromozomu vardır.

Akılda kalsın: Kitap, metin, tarif, harf: kromozom bir kitapsa DNA onun metni, gen bir tarifi, nükleotid tek bir harfidir.
LGS'de

Nasıl sorulurKavramlar bir şemayla ya da büyüklük sırasıyla verilir; aralarındaki ilişki sorulur. Bazen birkaç canlının kromozom sayısı verilir.

TuzakKromozomu çok olan canlıyı daha gelişmiş sanmak.

İpucu“içinde ne var?” diye sor; kromozomda DNA, DNA'da gen, gende nükleotid.

⇄Bilgi eşleştirme örnekten kavrama

?Soru çöz ulaşılabilir mi?

Bazı canlıların vücut hücrelerindeki kromozom sayıları şöyledir: insan 46, köpek 78, şempanze 48, patates 48.

Buna göre,
I. Farklı türlerin kromozom sayısı aynı olabilir.
II. Kromozom sayısı arttıkça canlı daha gelişmiş olur.
III. Bitkilerin kromozom sayısı hayvanlarınkinden azdır.
yargılarından hangilerine ulaşılabilir?

✓ A. Şempanze ve patatesin kromozom sayısı aynı; demek ki farklı türlerde sayı aynı olabilir (I). B, sayıyı gelişmişlik ölçüsü sanıyor; köpeğin kromozomu insandan fazladır. C ve D, tek bir bitki örneğinden yanlış genelleme yapıyor; üstelik patatesin kromozomu insandan fazladır.
MODEL · DNA

DNA'nın yapısı: nükleotidler, çift sarmal ve A-T, G-C eşleşmesi

MEB 8. sınıf · DNA ve genetik kod · Okuma 3 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNükleotid, gen, DNA ve kromozom nedir, aralarındaki ilişki nasıldır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

DNA, canlının kalıtsal bilgisini taşıyan moleküldür. DNA'nın yapı birimi nükleotiddir; belirli bir özellikten sorumlu DNA parçasına gen denir. DNA, proteinlerle paketlenip kromozomu oluşturur. Büyükten küçüğe sıra: kromozom, DNA, gen, nükleotid.

Nükleotid, gen, DNA, kromozom

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

DNA'nın yapısı nasıldır? Nükleotid nelerden oluşur, hangi bazlar eşleşir?

Kısa cevap: Her nükleotid bir fosfat, bir şeker (deoksiriboz) ve bir organik bazdan oluşur. Dört baz vardır: adenin (A), timin (T), guanin (G), sitozin (C). DNA, sarmal merdivene benzeyen iki zincirdir; A hep T ile, G hep C ile eşleşir.

Bir döner merdiveni düşün: iki kenarı birbirine dolanırken basamaklar ikisini birbirine bağlar.

Nükleotidin üç parçası

Bir nükleotid üç parçadan oluşur: bir fosfat, beş karbonlu bir şeker (deoksiriboz) ve bir organik baz. Nükleotidler taşıdıkları baza göre adlandırılır.

DNA'da dört çeşit baz bulunur: adenin (A), timin (T), guanin (G) ve sitozin (C). Yani DNA'nın alfabesi yalnız dört harflidir.

Çift zincirli sarmal

DNA iki nükleotid zincirinden oluşur ve bu zincirler birbirine dolanarak sarmal bir yapı kurar. Merdivenin kenarlarını şeker ve fosfatlar, basamaklarını karşılıklı bazlar oluşturur.

Merdivenin kenarları şeker ve fosfat, basamakları eşleşen baz çiftleridir.Görsel: Sınav Defteri

Eşleşme kuralı

Karşılıklı bazlar rastgele eşleşmez: A'nın karşısına hep T, G'nin karşısına hep C gelir. Bu yüzden bir zincirin dizisini bilen, öteki zinciri de yazabilir. Bir zincir ATGC ise karşısı TACG'dir.

Bu kuralın bir sonucu da şudur: çift zincirli bir DNA'da adenin sayısı timine, guanin sayısı sitozine eşittir. DNA'nın iki zincirli sarmal modelini James Watson ve Francis Crick ortaya koydu.

Akılda kalsın: A hep T ile, G hep C ile. Bir zinciri bilen öteki zinciri yazar; merdivenin kenarı şeker-fosfat, basamağı baz çiftidir.
LGS'de

Nasıl sorulurDNA modeli sembollerle verilir; bazı nükleotidlerin adı gizlenir ve “kesinlikle doğru” yargı sorulur.

TuzakAynı zincirde alt alta duran bazları eşleşen çift sanmak.

İpucuÖnce adı verilen bir bazın karşısındaki sembolü çöz, sonra kuralı basamak basamak uygula.

?Soru çöz sembollü model

Bir DNA modelinde bazı nükleotidlerin adı yerine ■, ●, ▲ ve ◆ sembolleri kullanılmıştır.

Her satır karşılıklı eşleşmiş iki nükleotiddir.Görsel: Sınav Defteri

Buna göre,
I. ■ timin nükleotidini gösterir.
II. ▲ ile ● aynı organik bazı taşır.
III. ◆ adenin nükleotidini gösterir.
yargılarından hangileri kesinlikle doğrudur?

✓ C. A'nın karşısındaki ■ timindir (I); T'nin karşısındaki ◆ adenindir (III). II yanlış: G'nin karşısındaki ● sitozindir, ●'nin karşısındaki ▲ ise guanindir; ikisi farklı bazdır. A, ◆'yi çözmeden bırakıyor. B ve D, eşleşen iki bazı aynı baz sanıyor.

▭Boşluk doldurma

Bir nükleotidde fosfat, şeker ve bulunur. DNA'da adeninin karşısına , guaninin karşısına gelir.

sitozinproteinorganik bazguanintiminadenin
MODEL · DNA EŞLENMESİ

DNA'nın kendini eşlemesi: bir DNA'dan birbirinin aynısı iki DNA

MEB 8. sınıf · DNA ve genetik kod · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDNA'nın yapısı nasıldır? Nükleotid nelerden oluşur, hangi bazlar eşleşir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Her nükleotid bir fosfat, bir şeker (deoksiriboz) ve bir organik bazdan oluşur. Dört baz vardır: adenin (A), timin (T), guanin (G), sitozin (C). DNA, sarmal merdivene benzeyen iki zincirdir; A hep T ile, G hep C ile eşleşir.

DNA'nın yapısı, A-T ve G-C

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

DNA kendini nasıl eşler? Eşlenme ne zaman ve neden olur?

Kısa cevap: Hücre bölünmeden önce DNA kendini eşler. Karşılıklı bazlar arasındaki bağlar kopar ve iki zincir ayrılır. Serbest nükleotidler açılan zincirlerin karşısına A–T, G–C kuralıyla bağlanır. Sonunda birbirinin aynısı iki DNA oluşur.

Bir tarif defterini fotokopiyle çoğaltırsan iki defterde de aynı tarifler olur; hücre de bölünmeden önce DNA'sını böyle çoğaltır.

Vücudun her gün çok sayıda yeni hücre üretir ve her yeni hücre aynı kalıtsal bilgiye ihtiyaç duyar. Bu yüzden hücre bölünmeden önce DNA'nın bir kopyası çıkarılır. Buna DNA'nın kendini eşlemesi denir.

Eşlenme adım adım

Önce karşılıklı bazları bir arada tutan bağlar kopar. İki zincir bir fermuar gibi açılır ve birbirinden ayrılır.

Hücrede serbest hâlde bulunan nükleotidler, açılan zincirlerdeki bazların karşısına yerleşir. Yerleşme eşleşme kuralına uyar: A'nın karşısına T, G'nin karşısına C gelir. Sonunda iki DNA molekülü oluşur.

Her yeni DNA'da bir eski, bir yeni zincir vardır.Görsel: Sınav Defteri

Yarısı eski, yarısı yeni

Yeni DNA'ların her birinde bir eski, bir yeni zincir bulunur. Eski zincir kalıp görevi gördüğü için iki DNA'nın nükleotid dizilişi ana DNA ile aynıdır. Böylece bölünmeden çıkan hücreler aynı kalıtsal bilgiyi taşır.

Akılda kalsın: Kop, ayrıl, eşleş, ikiye çoğal. Yeni zincir eski zincirin kopyası değil, eşidir: ATG'nin karşısına TAC gelir.
LGS'de

Nasıl sorulurEşlenmenin aşamaları karışık verilir ya da bir zincirin dizisi gösterilir; doğru sıra ya da karşısına gelecek dizi sorulur.

TuzakYeni zincirin eski zincirle aynı diziye sahip olduğunu sanmak.

İpucuHarf harf A–T, G–C kuralını uygula.

↕Sıralama eşlenmenin aşamaları

  1. Serbest nükleotidler açılan zincirlerin karşısına yerleşir.
  2. Hücre bölünür, her yeni hücre DNA'nın bir kopyasını alır.
  3. Karşılıklı bazları tutan bağlar kopar.
  4. Birbirinin aynısı iki DNA molekülü oluşur.
  5. İki zincir fermuar gibi birbirinden ayrılır.

?Soru çöz öncüllü

Bir deri hücresi bölünmeden önce DNA'sını eşliyor.

Buna göre bu olayla ilgili,
I. Oluşan iki DNA'nın nükleotid dizilişi aynıdır.
II. Oluşan DNA'ların her birinde bir eski, bir yeni zincir vardır.
III. Yeni nükleotidler A–T, G–C kuralına göre bağlanır.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ D. Eski zincir kalıp olduğu için iki DNA'nın dizilişi aynıdır (I); her yeni DNA bir eski, bir yeni zincir taşır (II); yeni nükleotidler eşleşme kuralıyla bağlanır (III). A ve B, II'yi yanlış sayıyor: DNA'lardan birinin tamamen eski, ötekinin tamamen yeni olduğunu sanıyor. C, iki DNA'nın aynı olduğunu (I) gözden kaçırıyor.
KAVRAM · DNA ONARIMI

DNA'da çeşitlilik, hasar ve onarım: hatalar düzeltilir mi?

MEB 8. sınıf · DNA ve genetik kod · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDNA kendini nasıl eşler? Eşlenme ne zaman ve neden olur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hücre bölünmeden önce DNA kendini eşler. Karşılıklı bazlar arasındaki bağlar kopar ve iki zincir ayrılır. Serbest nükleotidler açılan zincirlerin karşısına A–T, G–C kuralıyla bağlanır. Sonunda birbirinin aynısı iki DNA oluşur.

DNA'nın kendini eşlemesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

DNA hasar görürse ne olur? DNA'daki hatalar onarılır mı?

Kısa cevap: Nükleotidlerin sayısı ve dizilişi bireyden bireye değişir; bu fark kalıtsal çeşitliliği oluşturur. DNA, radyasyon ve bazı kimyasallar yüzünden hasar görebilir. Tek zincirdeki hasar karşı zincir örnek alınarak onarılır; iki zincirde karşılıklı hasar çoğu zaman tam onarılamaz.

Dünyada 8 milyardan fazla insan var ve tek yumurta ikizleri dışında hiçbirinin DNA dizilişi tıpatıp aynı değil.

Dört harf, sayısız dizi

Bütün insanların DNA'sı aynı dört bazdan oluşur. Farkı yaratan, nükleotidlerin sayısı ve diziliş sırasıdır. Dört harfle sayısız sözcük yazılabildiği gibi, dört bazla da çok farklı diziler kurulur. Bu fark, aynı türün bireyleri arasındaki kalıtsal çeşitliliği sağlar.

DNA hasar görebilir

DNA her zaman kusursuz kalmaz. Güneş'in morötesi ışınları, röntgen gibi radyasyonlar ve sigara dumanındaki bazı kimyasallar DNA'ya zarar verebilir. Eşlenme sırasında yanlış bir nükleotid de eklenebilir.

Hücrenin tamir ekibi

Hücrelerde DNA'daki hataları bulup düzelten onarım sistemleri vardır. Hasar tek zincirdeyse karşı zincir örnek alınır ve bozuk parça doğrusuyla değiştirilir. Hasar iki zincirde karşılıklıysa örnek alınacak sağlam parça kalmaz.

Hasar nerede?
HasarOnarılır mı?Sonuç
Tek zincirdeEvet; karşı zincir örnek alınırDNA eski hâline döner
İki zincirde karşılıklıÇoğu zaman tam onarılamazKalıcı bir değişiklik kalabilir

Onarılamayan kalıcı değişikliklere mutasyon denir; onu Mutasyon, modifikasyon ve biyoteknoloji sayfasında göreceksin. Türk bilim insanı Aziz Sancar, DNA onarımı üzerine çalışmalarıyla 2015 Nobel Kimya Ödülü'nü iki bilim insanıyla paylaştı.

Akılda kalsın: Sağlam zincir, onarımın kalıbıdır. Tek zincir bozulursa karşısındaki sağlam zincir örnek olur; iki zincir birden bozulursa örnek kalmaz.
LGS'de

Nasıl sorulurDNA'ya zarar veren bir etken ya da hasarlı bir DNA modeli verilir; hasarın onarılıp onarılamayacağı ve sonucu sorulur.

TuzakHer hasarın mutlaka onarıldığını ya da hiçbirinin onarılmadığını düşünmek.

İpucuHasar tek zincirde mi, iki zincirde karşılıklı mı, ona bak.

?Soru çöz deney okuma

Bir araştırmacı aynı tür mayadan hazırladığı özdeş besi kaplarını farklı sürelerde morötesi ışığa tutuyor. Sonra kapları aynı sıcaklıkta iki gün bekletip oluşan maya kolonilerini sayıyor.

Araştırmanın sonuçları
Morötesi ışıkta kalma süresi0 s10 s20 s30 s
Koloni sayısı2001509040

Buna göre tablodaki sonuçlarla ilgili,
I. Bağımsız değişken, morötesi ışıkta kalma süresidir.
II. Hiç ışık verilmeyen kap kontrol grubudur.
III. Morötesi ışık bütün canlıların DNA'sına aynı ölçüde zarar verir.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ B. Araştırmacı yalnız ışıkta kalma süresini değiştiriyor (I); ışık verilmeyen kap karşılaştırma için kontrol grubudur (II). III'e ulaşılamaz: yalnız bir maya türü denendi. A, kontrol grubunu tanımıyor. C ve D, tek türden bütün canlılar için genelleme yapıyor.

⇄Bilgi eşleştirme durum ve sonuç

Lisede bu konunun ayrıntısı Biyoloji serisindeki Nükleik asitler ve protein sentezi sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 2 sayfadan karışık 5 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Ece, “Dünya Güneş'e yaklaşınca yaz, uzaklaşınca kış olur.” diyor. Öğretmeni şu bilgileri yazıyor:
I. Kuzey ve güney yarım kürede aynı anda farklı mevsimler yaşanır.
II. Dünya Güneş'e en çok ocak başında yaklaşır; o sırada Türkiye'de kış vardır.
III. Dünya, Güneş çevresindeki bir turunu yaklaşık bir yılda tamamlar.

Buna göre bu bilgilerden hangileri Ece'nin düşüncesinin yanlış olduğunu gösterir?

✓ B. Uzaklık mevsimi belirleseydi iki yarım kürede aynı mevsim olurdu (I); üstelik en yakın konumda Türkiye'de kış var (II). A, II'nin de yanılgıyı çürüttüğünü görmüyor. C ve D, tur süresini kanıt sanıyor; oysa o uzaklık hakkında bilgi vermez.Kaynak: Mevsimler ve iklim · Eksen eğikliği ve mevsimler

?Soru 2

Bir gazetede şu cümleler yer alıyor:
I. Ardahan'da kışlar uzun ve sert geçer.
II. Bu sabah Trabzon'da yoğun sis yüzünden uçaklar inemedi.
III. Akdeniz kıyılarında yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıdır.
IV. Hafta sonu Konya'da kuvvetli rüzgâr bekleniyor.

Buna göre bu cümlelerden hangileri iklimle ilgilidir?

✓ A. I ve III, uzun yıllardır süren genel durumu anlatır; bunlar iklimdir. B, II'deki sisi iklim sanıyor; o bir sabahlık hava olayıdır. C iki hava olayını seçiyor: sis ve rüzgâr tahmini. D, IV'teki hafta sonu tahminini iklim sanıyor.Kaynak: Mevsimler ve iklim · İklim ve hava olayı farkı

?Soru 3

Aras, bir kış sabahı bahçedeki arabanın camında ince buz kristalleri görüyor. Gece hava sıcaklığı 0 °C'un altına düşmüş, hiç yağış olmamış.

Buna göre camdaki buz kristallerini oluşturan hava olayı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Su buharı 0 °C'un altında sıvı olmadan buza dönüşüp camda birikmiş; bu kırağıdır. A çiyle karıştırıyor; çiy buz değil, su damlacığıdır. B ve D yağış türüdür, oysa gece yağış olmamış.Kaynak: Mevsimler ve iklim · Hava olayları ve rüzgâr

?Soru 4

Ece, aynı balonu yün kumaşa önce 10, sonra 20, sonra 30 kez sürtüp her seferinde duvara yapıştırıyor. Balon duvarda sırasıyla 5, 12 ve 12 saniye kalıyor.

Buna göre,
I. Bağımsız değişken sürtme sayısıdır.
II. Sürtme sayısı 10'dan 20'ye çıkınca balon duvarda daha uzun kalmıştır.
III. Sürtme sayısı arttıkça balon duvarda hep daha uzun kalır.
yargılarından hangilerine ulaşılabilir?

✓ B. Ece yalnız sürtme sayısını değiştiriyor (I); 10'dan 20'ye çıkınca süre 5 saniyeden 12 saniyeye çıkmış (II). III'e ulaşılamaz: 20'den 30'a çıkınca süre değişmemiş. A, verideki artışı (II) görmüyor. C ve D, ölçülen aralığın dışına taşan bir genelleme yapıyor.Kaynak: Bilimsel süreç ve deney okuma · Tablo ve grafik okuma

?Soru 5

Elif'in araştırmasından dört cümle:
I. Kışın öğle saatinde bayrak direğinin gölgesinin yazdakinden uzun olduğunu fark ediyor.
II. “Gölgenin boyu mevsime göre neden değişiyor?” diye soruyor.
III. “Kışın Güneş ışınları yere daha eğik geldiği için gölge uzar.” diye düşünüyor.
IV. Bir yıl boyunca her ayın 21'inde öğle saatinde gölgeyi ölçüp tabloya yazıyor.

Buna göre numaralı cümlelerle bilimsel yöntem basamakları hangi seçenekte doğru eşleştirilmiştir?

✓ A. III, soruya önerilen ve ölçümle sınanabilen geçici bir cevaptır. B gözlemi hipotez sanıyor; I yalnız fark edileni anlatır. C soru cümlesini deney sanıyor; II problemdir. D veri toplamayı sonuç sanıyor; IV deneydir, sonuç ölçümler yorumlanınca çıkar.Kaynak: Bilimsel süreç ve deney okuma · Bilimsel yöntem basamakları
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?LGS Fen Bilimleri soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →