Elektrik enerjisinin dönüşümü: ısı, ışık, hareket, santraller ve tasarruf
Saç kurutma makinesi, lamba ve elektrikli scooter aynı enerjiyi farklı biçimlere çevirir. Elektriğin nereden geldiğini ve onu nasıl akıllıca kullanacağını öğren.
5 durakLGS · 8. sınıf · 7. ünite
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
Bu sayfada
5 konu · okuma ≈ 16 dk · 10 etkinlik · sonda 10 soruluk karma tekrar. Bu sayfa şu sorulara cevap veriyor:
Elektrik enerjisinin ısı, ışık ve hareket enerjisine dönüşümü
MEB 8. sınıf · Elektrik yükleri ve elektrik enerjisi · Okuma 3 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaBasit makine nedir, işten kazanç sağlar mı? Sabit makara, hareketli makara ve palanga ne işe yarar?Bağlantılı konudan (Basit makineler). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Basit makineler az parçalı araçlardır; kuvvetin yönünü ya da büyüklüğünü değiştirerek işi kolaylaştırır. Sabit makara yalnız yönü değiştirir. Hareketli makara kuvveti yarıya indirir ama ip iki kat çekilir. Hiçbir basit makine işten kazandırmaz.
Elektrik enerjisi hangi enerjilere dönüşür? Isıtıcı, lamba ve elektrik motorunda ne olur? Robotlar nasıl çalışır?
Kısa cevap: Elektrik enerjisi ısıtıcılarda ısıya, lambalarda ışığa, elektrik motorlarında hareket enerjisine dönüşür. Enerji yoktan var olmaz, yok da olmaz; yalnız biçim değiştirir. Robotlar elektrik enerjisini motorlarıyla harekete çevirerek çalışır.
Su ısıtıcısı, masa lamban ve vantilatör aynı prizden beslenir, ama her biri elektriği başka bir işe çevirir.
Elektrik enerjisi kolayca başka enerji türlerine dönüşür. Dönüşümde enerji yoktan var olmaz, kaybolmaz da; toplam enerji aynı kalır. Basit makinelerin de enerji kazandırmadığını Basit makineler sayfasında gördük.
Isı, ışık, hareket
Su ısıtıcısı, ütü ve fırında elektrik, nikel-krom gibi özel tellerden geçer. Teller ısınır ve çevreye ısı verir.
Lambalarda elektrik ışığa dönüşür. Eski akkor lambalarda ince tel kızarıp ışık saçar, ama enerjinin çoğu ısıya gider. LED lambalar aynı ışığı çok daha az enerjiyle verir.
Elektrik motorunda mıknatıs ile tel sarımı arasındaki etkileşim bir parçayı döndürür. Vantilatör, mikser ve elektrikli scooter böyle çalışır.
Elektrik enerjisi neye dönüşür?
Alet
Asıl dönüşüm
Yan dönüşüm
Su ısıtıcısı
Isı
Biraz ses
LED lamba
Işık
Biraz ısı
Vantilatör
Hareket
Ses, biraz ısı
Saç kurutma makinesi
Isı ve hareket
Ses
Robotlar
Robotlar sensörleriyle çevreyi algılar, programına göre karar verir ve motorlarıyla hareket eder. Yani robotlar, elektrik enerjisinin hareket enerjisine dönüşümü üzerine kurulur. Ameliyat robotları, fabrikadaki kaynak robotları ve robot süpürgeler buna örnektir.
Akılda kalsın:Isıtıcı ısı, lamba ışık, motor hareket. Enerji kaybolmaz, biçim değiştirir; bir kısmı çoğu zaman istenmeyen ısıya gider.
LGS'de
Nasıl sorulurBir aletin parçaları ya da çalışması anlatılır; hangi enerji dönüşümünün gerçekleştiği ya da gerçekleşmediği sorulur.
TuzakYalnız asıl işi görüp ısı ve ses gibi yan dönüşümleri unutmak.
İpucuHer parça için “elektrik neye dönüşüyor?” diye sor.
?Soru çöz teknoloji bağlamı
Bir okulun robotik takımı engellere çarpmadan ilerleyen küçük bir araç yapıyor. Araçta pil, iki elektrik motoru, engeli algılayan bir sensör, yanıp sönen bir LED ve uyarı sesi veren bir hoparlör var.
Buna göre araç çalışırken aşağıdaki dönüşümlerden hangisi gerçekleşmez?
✓ D. Araçta ısıdan elektrik üreten bir parça yoktur; tersine, çalışan parçalar biraz ısınır. A motorlarda, B LED'de, C hoparlörde gerçekleşir. Pil ise kimyasal enerjiyi elektriğe çevirir.
▭Boşluk doldurma
Ütüde elektrik enerjisi enerjisine, vantilatörde enerjisine dönüşür. Dönüşüm sırasında toplam enerji .
artarhareketışıkdeğişmezısı
GÜVENLİK · GÜNLÜK YAŞAM
Sigorta ve elektriğin güvenli kullanımı
MEB 8. sınıf · Elektrik yükleri ve elektrik enerjisi · Okuma 3 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaTopraklama nedir, nasıl yapılır? Paratoner (yıldırımsavar) binayı yıldırımdan nasıl korur?Bağlantılı konudan (Elektrik yükleri ve elektriklenme). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Topraklama, yüklü bir cismi iletken bir telle toprağa bağlayarak nötr hâle getirmektir. Negatif cisim fazla elektronlarını toprağa verir, pozitif cisim topraktan elektron alır. Topraklı priz, akaryakıt pompası ve paratoner (yıldırımsavar) topraklamayla can ve mal güvenliğini korur.
Sigorta ne işe yarar? Evde elektriği güvenli kullanmak için nelere dikkat edilir?
Kısa cevap: Sigorta, devreden aşırı akım geçince elektriği keserek kabloları ve aletleri korur, yangını önler. İnsanı çarpılmaya karşı topraklı priz ve kaçak akım rölesi korur. Islak elle prize dokunulmaz, bir uzatmaya güçlü aletler birlikte takılmaz.
Fırın, çamaşır makinesi ve ısıtıcı aynı anda çalışırken evin elektriği birden kesildiyse sigorta görevini yapmış demektir.
Eve gelen elektrik önce sayaçtan, sonra panodaki sigortalardan geçer. Aynı hatta çok sayıda güçlü alet çalışırsa ya da kablolar birbirine değerse hattan aşırı akım geçer. Kablolar ısınır ve yangın çıkabilir.
Sigorta bu durumda devreyi keser. Sigorta atınca önce fazla alet fişten çekilir, sonra sigorta kaldırılır. Sık atan sigortanın yerine tel bağlamak yangına yol açabilir.
Sigorta aşırı akımda hattı keser; toprak hattı, gövdeye kaçan elektriği toprağa götürür.Görsel: Sınav Defteri
Çarpılmaya karşı
Çamaşır makinesi gibi metal gövdeli aletler topraklı prize takılır. Gövdeye elektrik kaçarsa toprak hattından toprağa gider. Topraklamayı Elektrik yükleri ve elektriklenme sayfasında gördük.
Panodaki kaçak akım rölesi, elektriğin bir insanın üzerinden toprağa kaçtığını fark edince devreyi hemen keser. Sigorta ise insanı değil, kabloyu ve aleti korur.
Islak elle fişe, prize ya da düğmeye dokunma.
Bir uzatmaya ısıtıcı ve ütü gibi güçlü aletleri birlikte takma.
Fişi kablosundan çekme; hasarlı kabloyu kullanma.
Trafolardan uzak dur, elektrik hatlarının yakınında uçurtma uçurma.
Akılda kalsın:Sigorta kabloyu, kaçak akım rölesi insanı korur. Metal gövdeli alet topraklı prize takılır.
LGS'de
Nasıl sorulurEvdeki elektrikle ilgili davranışlar ya da bir sigortanın atması anlatılır; hangilerinin tehlikeli olduğu sorulur.
TuzakSigortanın insanı çarpılmaya karşı koruduğunu sanmak.
İpucuÖnce “tehlike kabloya mı, insana mı?” diye sor.
?Soru çöz öncüllü
Bir evde gözlenen bazı durumlar şunlardır: I. Aynı uzatma kablosuna ısıtıcı, ütü ve su ısıtıcısı takılıp birlikte çalıştırılıyor. II. Metal gövdeli çamaşır makinesi topraklı prize takılı. III. Sık atan sigortanın yerine kalın bir tel bağlanmış.
Buna göre bu durumlardan hangileri yangın ya da çarpılma tehlikesi yaratır?
✓ A. Güçlü aletler aynı uzatmada aşırı akıma yol açar, kablo ısınır (I). Tel bağlanınca aşırı akımda devre kesilmez, yangın çıkabilir (III). II bir güvenlik önlemidir: kaçan elektrik toprağa gider. B, C ve D topraklı prizi tehlike sanıyor.
⇄Bilgi eşleştirme tehlike ve koruma
ENERJİ · SANTRAL
Elektrik üretimi: jeneratör ve güç santralleri
MEB 8. sınıf · Elektrik yükleri ve elektrik enerjisi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaElektrik enerjisi hangi enerjilere dönüşür? Isıtıcı, lamba ve elektrik motorunda ne olur? Robotlar nasıl çalışır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.
Elektrik enerjisi ısıtıcılarda ısıya, lambalarda ışığa, elektrik motorlarında hareket enerjisine dönüşür. Enerji yoktan var olmaz, yok da olmaz; yalnız biçim değiştirir. Robotlar elektrik enerjisini motorlarıyla harekete çevirerek çalışır.
Elektrik enerjisi nasıl üretilir? Hidroelektrik, termik, rüzgâr, jeotermal ve nükleer santraller nasıl çalışır?
Kısa cevap: Santrallerde bir türbin döndürülür; türbine bağlı jeneratör hareket enerjisini elektrik enerjisine çevirir. Türbini hidroelektrik santralde akan su, rüzgâr santralinde rüzgâr döndürür. Termik, jeotermal ve nükleer santrallerde ise türbini su buharı döndürür.
Bisikletinin farını yakan küçük dinamo, dev bir santralin yaptığı işi küçük ölçekte yapar.
Bir mıknatıs ile tel sarımı birbirine göre hareket edince tellerde elektrik oluşur. Hareket enerjisini bu yolla elektrik enerjisine çeviren araca jeneratör denir. Bisiklet dinamosu küçük bir jeneratördür; elektrik motorunun tersini yapar.
Güç santrallerinde jeneratöre bağlı dev bir çark, yani türbin döndürülür. Santralleri birbirinden ayıran, türbini neyin döndürdüğüdür.
Beş santralde de türbin döner ve jeneratör çalışır; fark, türbini neyin döndürdüğüdür.Görsel: Sınav Defteri
Hidroelektrik santral: Akarsuyun önüne baraj yapılır, su yüksekte biriktirilir. Aşağı bırakılan su hızlanır ve türbini döndürür. Türkiye'nin en büyük hidroelektrik santralleri Fırat ve Dicle üzerindedir.
Termik santral: Kömür, doğal gaz ya da petrol yakılır; açığa çıkan ısı suyu buhara çevirir. Yakıttaki kimyasal enerji önce ısıya, sonra harekete, en son elektriğe dönüşür.
Rüzgâr santrali: Rüzgâr türbinin kanatlarını doğrudan döndürür. Bu santraller sürekli rüzgâr alan yerlere, örneğin Ege ve Marmara kıyılarına kurulur.
Jeotermal santral: Yer altındaki sıcak su ve buhar kuyularla çıkarılır, buhar türbini döndürür. Denizli ve Aydın bu santrallerin başlıca yeridir.
Nükleer santral: Uranyum atomlarının parçalanmasıyla çok büyük ısı açığa çıkar. Bu ısı suyu buhara çevirir, buhar türbini döndürür. Güneş panelleri ise türbin kullanmadan ışığı doğrudan elektriğe çevirir.
Akılda kalsın:Türbini ne döndürüyor? Su: hidroelektrik. Rüzgâr: rüzgâr santrali. Buhar: termik (yakıt), jeotermal (yer altı ısısı), nükleer (uranyum).
LGS'de
Nasıl sorulurBir santralin çalışma basamakları ya da enerji dönüşüm sırası verilir; santralin hangisi olduğu ya da eksik basamak sorulur.
TuzakTürbini her santralde suyun döndürdüğünü sanmak.
İpucuDönüşüm zincirini kaynaktan elektriğe kadar ok ok yaz.
?Soru çöz deney düzeneği
Kerem, bir hidroelektrik santral modeli kuruyor. Küçük bir dinamoya bağlı su çarkının üstüne, aynı hortumla farklı yüksekliklerden su döküyor. Dinamoya bağlı LED'in parlaklığını gözlüyor.
Kerem'in denemeleri
Deneme
Suyun döküldüğü yükseklik
Dökülen su
LED
1
20 cm
1 litre
sönük
2
40 cm
1 litre
orta
3
60 cm
1 litre
parlak
Buna göre, I. Bağımsız değişken suyun döküldüğü yüksekliktir. II. Dökülen su miktarı kontrol edilen değişkendir. III. LED'in parlaklığı kontrol edilen değişkendir. yargılarından hangileri doğrudur?
✓ B. Kerem'in değiştirdiği tek şey yüksekliktir (I); su miktarını hep aynı tuttu (II). III yanlış: LED'in parlaklığı gözlenen bağımlı değişkendir. Sonuç, barajda suyun yüksekte biriktirilmesinin üretimi artırdığını destekler. A II'yi atlıyor; C ve D bağımlı değişkeni kontrol edilen sanıyor.
↕Sıralama termik santral
Buhar türbinin kanatlarını döndürür.
Elektrik, iletim hatlarıyla evlere ulaşır.
Kömür kazanda yakılır.
Türbine bağlı jeneratör elektrik üretir.
Açığa çıkan ısı, kazandaki suyu buhara çevirir.
ENERJİ · SANTRAL
Güç santrallerinin avantajları ve dezavantajları
MEB 8. sınıf · Elektrik yükleri ve elektrik enerjisi · Okuma 3 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaSera etkisi nedir? Küresel iklim değişikliğinin nedenleri ve sonuçları nelerdir? Ozon tabakası neden önemlidir?Bağlantılı konudan (Madde döngüleri ve sürdürülebilirlik). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Atmosferdeki karbondioksit ve metan gibi gazların yerden yayılan ısının bir kısmını tutmasına sera etkisi denir. Bu gazlar fosil yakıtlar ve orman kaybıyla artınca Dünya ısınır ve iklim değişir. Ozon tabakası ise Güneş'in zararlı morötesi ışınlarını tutar.
Güç santrallerinin avantajları ve dezavantajları nelerdir? Hangi santral çevreye nasıl zarar verebilir?
Kısa cevap: Termik ve nükleer santraller hava koşulundan bağımsız, çok elektrik üretir; ama yakıtları tükenir. Termik santral havayı kirletir, nükleer santral radyoaktif atık bırakır. Hidroelektrik, rüzgâr ve jeotermal yenilenebilir ama yere ve doğal koşullara bağlıdır.
Rüzgârsız bir günde rüzgâr türbinleri durur, ama buzdolabın çalışır; çünkü başka santraller devrededir.
Hiçbir santral kusursuz değildir; yararı, zararı ve riski birlikte tartılır.
Santrallerin avantaj ve dezavantajları
Santral
Avantaj
Dezavantaj
Termik
Hava koşuluna bağlı değil, sürekli üretir.
Yakıt tükenir ve çoğu ithaldir; havayı kirletir, sera gazı salar.
Nükleer
Az yakıtla çok elektrik; sera gazı salmaz.
Radyoaktif atık ve kaza riski; kurulumu pahalı.
Hidroelektrik
Yenilenebilir, yakıt istemez.
Baraj gölü köyleri, tarım alanlarını su altında bırakabilir; kuraklıkta üretim düşer.
Rüzgâr
Yenilenebilir; yakıt ve atık yok.
Rüzgâr yoksa üretmez; gürültü, kuşlar için tehlike.
Jeotermal
Yenilenebilir; gece gündüz üretir.
Yalnız sıcak su kaynağı olan yere kurulur; sudaki gazlar zarar verebilir.
Yenilenebilir kaynaklar tükenmez ve havayı kirletmez, ama her yere kurulamaz. Fosil yakıtların sera gazı saldığını ve bunun iklime etkisini Madde döngüleri ve sürdürülebilirlik sayfasında gördük.
Bu yüzden ülkeler farklı santralleri birlikte çalıştırır. Yerli ve yenilenebilir kaynakların payı arttıkça dışa bağımlılık azalır.
Akılda kalsın:Yenilenebilir: tükenmez ama koşula bağlı. Yakıtlı: sürekli ama tükenir. Nükleer sera gazı salmaz, atık bırakır.
LGS'de
Nasıl sorulurBir bölgenin özellikleri ya da santrallerin artı ve eksileri verilir; uygun santral ya da doğru eşleştirme sorulur.
TuzakYenilenebilir santrallerin hiçbir zararı olmadığını sanmak.
İpucuHer santral için yakıtı, hava koşulunu ve atığı düşün.
?Soru çöz tablo okuma
Aşağıdaki tabloda dört santralin birer özelliği verilmiştir.
Santrallerin özellikleri
Santral
Özellik
K
Yakıt yakar; bacasından çıkan gazlar havayı kirletir.
L
Kanatları yalnız rüzgâr estiğinde döner.
M
Sera gazı salmaz ama radyoaktif atık bırakır.
N
Kurulduğu vadideki köyler baraj suyu altında kalabilir.
Buna göre K, L, M ve N santralleri aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
✓ D. Yakıt yakan K termik, rüzgâra bağlı L rüzgâr, radyoaktif atık bırakan M nükleer, baraj gölü oluşturan N hidroelektriktir. A termik ile nükleeri, C nükleer ile hidroelektriği karıştırıyor; B rüzgârı jeotermal sanıyor.
⇄Bilgi eşleştirme nereye hangisi?
ENERJİ · TASARRUF
Elektriğin bilinçli ve tasarruflu kullanımı: enerji etiketi ve kaçak elektrik
MEB 8. sınıf · Elektrik yükleri ve elektrik enerjisi · Okuma 3 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaSürdürülebilir kalkınma ve ekolojik ayak izi nedir? Kaynakları tasarruflu kullanmak için neler yapılabilir?Bağlantılı konudan (Madde döngüleri ve sürdürülebilirlik). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Sürdürülebilir kalkınma, bugünün ihtiyaçlarını karşılarken gelecek kuşakların kaynaklarını tüketmemektir. Ekolojik ayak izi, bir kişinin tükettiklerini üretmek ve atıklarını temizlemek için gereken verimli alandır. Su, elektrik ve yakıtı tasarruflu kullanmak ayak izini küçültür.
Elektriği tasarruflu kullanmak neden önemlidir? Enerji etiketi nasıl okunur? Kaçak elektrik neden zararlıdır?
Kısa cevap: Elektriği tasarruflu kullanmak faturayı düşürür, ülkenin dışarıdan aldığı yakıtı azaltır ve çevreyi korur. Enerji etiketinde A sınıfı en az, G sınıfı en çok enerji tüketir. Kaçak elektriğin bedeli dürüst tüketicilere yansır ve şebekeye zarar verir.
Gece boyunca prizde kalan şarj aleti ya da bekleme ışığı yanan televizyon, sen uyurken de elektrik harcar.
Elektrik üretmek için çoğu zaman dışarıdan alınan kömür ve doğal gaz yakılır. Boşa harcanan her elektrik hem aile bütçesinden hem ülke ekonomisinden çıkar. Enerji verimliliği, aynı işi daha az enerjiyle yapmaktır. Türkiye'de bu çalışmaları Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı yürütür.
Enerji etiketi
A sınıfı en az, G sınıfı en çok enerji tüketir.Görsel: Sınav Defteri
Buzdolabı gibi aletlerdeki enerji etiketi, aleti yıllık enerji tüketimine göre A'dan G'ye sınıflar. A en az, G en çok tüketir.
Boş odanın ışığını kapat, gün ışığından yararlan; LED lamba kullan.
Buzdolabının kapağını açık tutma; makineleri tam doluyken çalıştır.
Kaçak elektrik
Sayaca ya da hatta izinsiz müdahale ederek ölçülmeden elektrik kullanmaya kaçak elektrik denir. Bedeli dürüst tüketicilere ve ülke ekonomisine yansır. Hatlar aşırı yüklenir, kesinti ve arıza artar; izinsiz bağlantı yangın ve çarpılma tehlikesi yaratır.
Akılda kalsın:Etikette A en az, G en çok tüketir. Ucuz alet her zaman tasarruf değildir.
LGS'de
Nasıl sorulurBir ailenin elektrik alışkanlıkları ya da iki aletin enerji etiketi verilir; hangisinin tasarruf sağladığı sorulur.
TuzakUcuz alet almanın her zaman tasarruf olduğunu sanmak.
İpucuFiyatla birlikte aletin yıllar boyunca harcayacağı enerjiyi karşılaştır.
?Soru çöz etiket okuma
Bir aile 15 yıl kullanacağı bir buzdolabı seçiyor. Mağazada aynı büyüklükte iki buzdolabı var.
İki buzdolabı
Buzdolabı
Enerji sınıfı
Fiyat
K
A
daha yüksek
L
E
daha düşük
Buna göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
✓ C. A sınıfı K aynı soğutmayı daha az elektrikle yapar; 15 yıl boyunca fatura düşük gelir. A fiyatı tüketimle karıştırıyor. B yanlış: etiket enerji tüketimini gösterir. D yanlış: aynı işi yapan aletler farklı enerji harcayabilir.
▭Boşluk doldurma
En az enerji harcayan buzdolabının etiketinde yazar. Sayacı atlatan kablo, elektrik demektir. Bekleme ışığı yanan televizyonun çekilir.
Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.
?Soru 1
Bir çiftçi, kapalı serasının havasındaki karbondioksit miktarını iki gün boyunca ölçüyor. Karbondioksit her gece yükseliyor, güneş doğduktan sonra azalıyor ve gün boyu düşük kalıyor.
Buna göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
✓ B. Bitkiler gündüz hem fotosentez hem solunum yapar; fotosentez daha hızlı olduğu için havadan alınan karbondioksit, verilenden fazladır. A ve C bitkilerin gündüz solunum yapmadığını sanıyor; solunum gece gündüz sürer. D tersini söylüyor: gece ışık olmadığı için fotosentez durur, artışın nedeni solunumdur.Kaynak: Besin zinciri, fotosentez ve solunum · Solunum ve fermantasyon
?Soru 2
Ece, küresel iklim değişikliği üzerine bir sunum hazırlıyor. Sunumunun bir bölümünde değişikliğin nedenlerini, öteki bölümünde sonuçlarını anlatacak.
Buna göre Ece aşağıdakilerden hangisini nedenler bölümüne yazmalıdır?
Bir okulun çatısındaki paratoneri inceleyen teknisyen raporuna şunları yazıyor: I. Çatıdaki sivri uçlu çubuk metaldir ve sağlamdır. II. Çubuktan inen bakır kablo, duvara plastik kelepçelerle tutturulmuştur. III. Kablonun alt ucu toprağa gömülü levhaya ulaşmıyor; bahçedeki ahşap bir kasanın içinde bitiyor.
Buna göre bu tespitlerden hangileri paratonerin binayı yıldırımdan koruyamamasına yol açar?
✓ C. Yük kesintisiz bir iletken yolla toprağa ulaşmalıdır; III'te yol ahşapta bitiyor. I olması gerekendir. II sorun değil: kelepçe yalnız kabloyu tutar, yük bakır kablodan akar. B ve D plastik kelepçeyi yolu kesen yalıtkan sanıyor; A sağlam metal ucu kusur sayıyor.Kaynak: Elektrik yükleri ve elektriklenme · Topraklama ve paratoner
?Soru 4
Bir fabrikanın atıkları yıllarca bir göle karışmış ve göl suyunda cıva birikmiştir. Göldeki besin zincirlerinden biri şöyledir: su yosunu → su piresi → gümüş balığı → balıkçıl.
Buna göre, I. Vücudunda en çok cıva biriken canlı balıkçıldır. II. Gümüş balıklarına aktarılan toplam enerji, su pirelerine aktarılandan fazladır. III. Gölde gümüş balıklarının sayısı genellikle su pirelerinin sayısından azdır. yargılarından hangileri doğrudur?
✓ C. Cıva atılamadığı için zincirin tepesindeki balıkçılda en çok birikir (I). Üst basamakta birey sayısı genellikle azalır (III). II yanlış: her basamağa alttakinin yaklaşık onda biri geçer, gümüş balıklarına su pirelerinden daha az enerji ulaşır. A III'ü gözden kaçırıyor; B ve D enerjinin yukarı doğru arttığını sanıyor.Kaynak: Besin zinciri, fotosentez ve solunum · Ekoloji piramidi ve birikim
?Soru 5
Bazı tarım ilaçlama makineleri, ilaç damlacıklarını püskürtmeden hemen önce negatif yükle yükler. Bu sayede ilaç yapraklara daha çok tutunur, toprağa ve havaya daha az ilaç gider.
Buna göre bu yöntemle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
✓ B. Aynı cins yüklenen damlacıklar birbirini iter ve yayılır; yüklü cisim nötr cismi çektiği için yapraklara tutunur. A protonun hareket ettiğini sanıyor, yer değiştiren elektrondur. C aynı cins yüklerin çektiğini sanıyor, aynı cins yükler iter. D yükün işe yaramadığını sanıyor; damlacıkları yaprağa çeken şey yüktür.Kaynak: Elektrik yükleri ve elektriklenme · Yıldırım, şimşek, teknoloji
?Soru 6
Ali, tarlanın farklı yerlerinden aldığı toprakları üç saksıya koyuyor. Hepsine eşit buğday tohumu ve su verip aynı pencereye diziyor.
Ali'nin saksıları
Saksı
Toprakta önceki yıl yetişen bitki
Eklenen gübre
6 hafta sonra buğdaylar
1
nohut
yok
gür ve koyu yeşil
2
mısır
yok
cılız ve soluk
3
mısır
azotlu gübre
gür ve koyu yeşil
Buna göre bu deneyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
✓ B. 1. ve 2. saksının tek farkı önceki yıl yetişen bitkidir. A yanlış: görünüş bağımlı değişkendir. C yanlış: bu saksılarda iki şey birden farklı. D tersini söylüyor: gübreyle gürleşen 3. saksı, toprakta azotun az olduğunu gösterir.Kaynak: Madde döngüleri ve sürdürülebilirlik · Karbon ve azot döngüsü
?Soru 7
Bir okulda bir hafta boyunca ayrıştırılan atık kutuları kontrol ediliyor.
Kutulardan çıkan atıklar
Kutu
İçinden çıkanlar
Kâğıt
gazete, karton koli
Cam
reçel kavanozu, cam meyve suyu şişesi
Plastik
pet su şişesi, atık pil
Metal
içecek kutusu, konserve kutusu
Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
✓ C. Pil zehirli metaller içerir, pil toplama kutusuna atılmalıdır. A yanlış: gazete ve karton yeniden kâğıt olur. B yanlış: cam atıklar doğru kutudadır. D tersini söylüyor: geri dönüşüm daha az enerji harcar.Kaynak: Madde döngüleri ve sürdürülebilirlik · Geri dönüşüm ve atık ayrıştırma
?Soru 8
Bir aile, ekolojik ayak izini küçültmek için şu önerileri tartışıyor: I. Yakındaki okula ve markete arabayla değil yürüyerek gitmek II. Meyve ve sebzeyi mevsiminde, yakındaki üreticilerden almak III. Çamaşır makinesini her gün yarım doluyken çalıştırmak
Buna göre bu önerilerden hangileri ailenin ekolojik ayak izini küçültür?
✓ A. Yürümek yakıt harcamaz (I); mevsiminde yerel ürün, sera ısıtması ve uzun taşıma gerektirmez (II). III ayak izini büyütür: yarım dolu makine, tam dolu çalıştırmaya göre daha çok su ve elektrik harcar. B, C ve D III'ü tasarruf sanıyor.Kaynak: Madde döngüleri ve sürdürülebilirlik · Sürdürülebilirlik ve ayak izi
?Soru 9
Deniz'in yalıtkan iplerle astığı toplardan pozitif yüklü K, L'yi itiyor; L ise M'yi çekiyor.
Buna göre aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?
✓ D. Pozitif K'nin ittiği L de pozitiftir; itme kesin bilgi verir. A ve B kesin değil: L'yi çeken M negatif de olabilir, nötr de. C yanlış: M negatif de olsa nötr de olsa pozitif K onu çeker.Kaynak: Elektrik yükleri ve elektriklenme · Yük çeşitleri ve elektroskop
?Soru 10
Elif, ıspanak yaprağından kestiği özdeş disklerin havasını şırıngayla alıp onları kabartma tozlu suya koyuyor; diskler dibe çöküyor. Fotosentezle oluşan oksijen biriktikçe diskler yüzeye çıkıyor. Elif, suyu ısıtmayan bir LED lambayı kaba farklı uzaklıklara koyup süreyi ölçüyor.
Elif'in ölçümleri
Deneme
Lambanın uzaklığı
Su sıcaklığı
Yarısının yüzeye çıkma süresi
1
10 cm
22 °C
7 dk
2
20 cm
22 °C
11 dk
3
30 cm
22 °C
18 dk
Buna göre, I. Lambanın kaba uzaklığı bağımsız değişkendir. II. Lamba yaklaştıkça fotosentez hızı artmıştır. III. Disklerin yüzeye çıkma süresi kontrol edilen değişkendir. yargılarından hangileri doğrudur?
✓ A. Değiştirilen tek şey lambanın uzaklığıdır (I). Lamba yaklaşınca diskler daha kısa sürede yüzeye çıktı, yani fotosentez hızlandı (II). III yanlış: süre ölçülen bağımlı değişkendir; su sıcaklığı kontrol edilendir. B ve D III'ü doğru sanıyor; C bağımsız değişkeni (I) atlıyor.Kaynak: Besin zinciri, fotosentez ve solunum · Fotosentez ve hız faktörleri