Madde döngüleri ve sürdürülebilirlik: su, karbon, azot döngüsü, iklim değişikliği, geri dönüşüm
İçtiğin suyun molekülleri milyonlarca yıldır doğada dönüp duruyor. Maddelerin döngülerini, bu döngüler bozulunca neler olduğunu ve senin neler yapabileceğini öğren.
5 durakLGS · 8. sınıf · 6. ünite
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
Bu sayfada
5 konu · okuma ≈ 16 dk · 10 etkinlik · sonda 10 soruluk karma tekrar. Bu sayfa şu sorulara cevap veriyor:
MEB 8. sınıf · Enerji dönüşümleri ve çevre bilimi · Okuma 3 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaFotosentez nedir, bitki neleri kullanıp neler üretir? Fotosentez hızını hangi faktörler etkiler?Bağlantılı konudan (Besin zinciri, fotosentez ve solunum). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Üreticilerin ışık enerjisiyle karbondioksit ve sudan besin (glikoz) ve oksijen yapmasına fotosentez denir. Güneş ışığında da lamba ışığında da gerçekleşir. Hızını ışık şiddeti, ışığın rengi, karbondioksit miktarı, su miktarı ve sıcaklık etkiler.
Madde döngüsü nedir? Su döngüsü ve oksijen döngüsü nasıl gerçekleşir?
Kısa cevap: Su, oksijen, karbon ve azot gibi maddelerin canlılar ile cansız çevre arasında sürekli dolaşmasına madde döngüsü denir. Su; buharlaşma, terleme, yoğuşma ve yağışla döner. Oksijeni fotosentez havaya verir; solunum, yanma ve çürüme havadan alır.
Bardağındaki su, belki yıllar önce Karadeniz'den buharlaşıp Kaçkar Dağları'na kar olarak yağmıştı.
Dünya'ya her gün enerji gelir, ama yeni madde gelmez; canlılar aynı maddeleri tekrar tekrar kullanır. Maddelerin canlılar ile hava, su ve toprak arasındaki bu dolaşımına madde döngüsü denir.
Su döngüsü
Güneş'in ısıttığı deniz, göl ve toprak yüzeyinden su buharlaşır. Bitkiler yapraklarından terleme ile, hayvanlar ve insanlar solunumla havaya su buharı verir.
Yükselen su buharı soğuyunca yoğuşur ve bulutları oluşturur. Bulutlardaki su yağmur, kar ya da dolu olarak yeryüzüne döner. Yağış türlerini Mevsimler ve iklim sayfasında gördük.
Su buharlaşır, yoğuşur, yağar ve denize döner; bitkiler de terler.Görsel: Sınav Defteri
Yağışın bir kısmı akarsu ve göllere, bir kısmı toprağa sızıp yer altı sularına karışır. Dünyadaki suyun yalnız yaklaşık %3'ü tatlı sudur; bu yüzden suyu kirletmemek ve boşa harcamamak önemlidir.
Oksijen döngüsü
Havadaki oksijen solunumda, yanmada ve çürümede harcanır. Fotosentez yapan bitki ve algler ise havaya sürekli oksijen verir. Böylece oksijen tükenmez; buna oksijen döngüsü denir. Bu iki olayı Besin zinciri, fotosentez ve solunum sayfasında gördük.
İpucuHer okta maddenin nereden nereye gittiğini yaz.
?Soru çöz öncüllü
Ayşe, güneşli bir sabah saksıdaki bitkinin yapraklarını şeffaf bir poşetle sarıp poşetin ağzını gövdenin çevresinden bağlıyor. Öğleden sonra poşetin iç yüzeyinde su damlacıkları görüyor.
Buna göre damlacıkların oluşmasında, I. yaprakların terleme ile su buharı vermesi, II. su buharının poşetin yüzeyinde yoğuşması, III. topraktaki suyun yer altı sularına sızması olaylarından hangileri rol oynamıştır?
✓ C. Yapraklar terleyip su buharı verdi (I); buhar poşette yoğuşup damlacık oldu (II). III rol oynamaz, poşet yalnız yaprakları sarıyor. A yoğuşmayı, B terlemeyi atlıyor; D toprağı işe katıyor.
↕Sıralama bir damlanın yolculuğu
Bulutlardan yağmur yağar.
Göldeki su buharlaşıp havaya yükselir.
Yağmur suyu toprağa sızıp yer altı suyuna karışır.
Güneş göl yüzeyini ısıtır.
Yükselen su buharı soğur ve yoğuşarak bulut oluşturur.
ŞEMA · KARBON VE AZOT
Karbon döngüsü ve azot döngüsü
MEB 8. sınıf · Enerji dönüşümleri ve çevre bilimi · Okuma 3 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaSolunum nedir? Bitkiler gece de solunum yapar mı? Oksijenli solunum, oksijensiz solunum ve fermantasyon arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Besin zinciri, fotosentez ve solunum). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Besinlerin hücrede parçalanarak enerji elde edilmesine solunum denir. Bitkiler dahil bütün canlılar gece gündüz solunum yapar. Oksijenli solunum en çok enerjiyi verir. Oksijensiz solunum ve fermantasyon oksijen kullanmaz, daha az enerji sağlar.
Karbon döngüsü ve azot döngüsü nasıl gerçekleşir? Bitkiler havadaki azotu neden doğrudan kullanamaz?
Kısa cevap: Karbon fotosentezle havadan canlılara geçer; solunum, çürüme ve yanmayla havaya döner. Havadaki azotu bitkiler doğrudan kullanamaz: bakteriler ve yıldırımlar onu toprağa bağlar, ayrıştırıcılar ölü canlılardaki azotu toprağa geri verir.
Kahvaltıda yediğin peynirdeki karbon, birkaç ay önce bir çayırın üstündeki havada karbondioksit olarak duruyordu.
Karbon döngüsü
Karbon canlıların yapı taşıdır; doğada en çok karbondioksit olarak dolaşır. Bitkiler fotosentezle onu havadan alır, karbon besin zinciriyle tüketicilere geçer. Havaya üç yoldan döner: solunum, ölü canlıların çürümesi ve yakıtların yanması.
Fotosentez havadan karbon alır; solunum, çürüme ve yanma geri verir.Görsel: Sınav Defteri
Kömür, petrol ve doğal gaz eski canlıların kalıntılarıdır. Yakılınca yer altında saklı karbon hızla havaya çıkar.
Azot döngüsü
Azot proteinlerin ve DNA'nın yapısındadır. Havanın yaklaşık %78'i azottur, ama canlılar bu gazı doğrudan kullanamaz. Azot bağlayıcı bakteriler ve yıldırımlar onu bitkilerin alabileceği azotlu maddelere çevirir. Bu bakteriler nohut, fasulye gibi baklagillerin köklerinde yaşar; baklagil ekilen toprak azotça zenginleşir.
Azot besin zinciriyle hayvanlara geçer. Ölü canlılardaki ve atıklardaki azotu ayrıştırıcılar toprağa geri verir. Bazı bakteriler de topraktaki azotu gaz hâlinde havaya salar.
Akılda kalsın:Karbonu fotosentez alır; solunum, çürüme ve yanma geri verir. Azotu bakteri ve yıldırım toprağa bağlar.
LGS'de
Nasıl sorulurNumaralı bir döngü şeması verilir; hangi olayın havadaki karbondioksidi artırdığı ya da azalttığı sorulur.
TuzakBitkilerin yalnız karbondioksit aldığını, solunumla hiç vermediğini sanmak.
İpucuHer okta “havaya mı veriyor, havadan mı alıyor?” diye sor.
?Soru çöz deney düzeneği
Ali, tarlanın farklı yerlerinden aldığı toprakları üç saksıya koyuyor. Hepsine eşit buğday tohumu ve su verip aynı pencereye diziyor.
Ali'nin saksıları
Saksı
Toprakta önceki yıl yetişen bitki
Eklenen gübre
6 hafta sonra buğdaylar
1
nohut
yok
gür ve koyu yeşil
2
mısır
yok
cılız ve soluk
3
mısır
azotlu gübre
gür ve koyu yeşil
Buna göre bu deneyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
✓ B. 1. ve 2. saksının tek farkı önceki yıl yetişen bitkidir. A yanlış: görünüş bağımlı değişkendir. C yanlış: bu saksılarda iki şey birden farklı. D tersini söylüyor: gübreyle gürleşen 3. saksı, toprakta azotun az olduğunu gösterir.
⇄Bilgi eşleştirme döngüdeki etkisi
ÇEVRE · İKLİM
Sera etkisi, küresel iklim değişikliği ve ozon tabakası
MEB 8. sınıf · Enerji dönüşümleri ve çevre bilimi · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaKarbon döngüsü ve azot döngüsü nasıl gerçekleşir? Bitkiler havadaki azotu neden doğrudan kullanamaz?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.
Karbon fotosentezle havadan canlılara geçer; solunum, çürüme ve yanmayla havaya döner. Havadaki azotu bitkiler doğrudan kullanamaz: bakteriler ve yıldırımlar onu toprağa bağlar, ayrıştırıcılar ölü canlılardaki azotu toprağa geri verir.
Sera etkisi nedir? Küresel iklim değişikliğinin nedenleri ve sonuçları nelerdir? Ozon tabakası neden önemlidir?
Kısa cevap: Atmosferdeki karbondioksit ve metan gibi gazların yerden yayılan ısının bir kısmını tutmasına sera etkisi denir. Bu gazlar fosil yakıtlar ve orman kaybıyla artınca Dünya ısınır ve iklim değişir. Ozon tabakası ise Güneş'in zararlı morötesi ışınlarını tutar.
Güneşte bırakılmış bir arabaya bindiğinde içerinin dışarıdan çok daha sıcak olduğunu hissedersin.
Güneş ışığı atmosferden geçip yeryüzünü ısıtır. Isınan yeryüzü de uzaya doğru ısı yayar. Havadaki karbondioksit, metan ve su buharı gibi sera gazları bu ısının bir kısmını tutar; buna sera etkisi denir.
Sera etkisi kendi başına kötü değildir. O olmasaydı Dünya geceleri çok hızlı soğurdu ve yaşam zorlaşırdı. Sorun, sera gazlarının gereğinden fazla artmasıdır.
Sera gazları arttıkça tutulan ısı artar, uzaya giden ısı azalır.Görsel: Sınav Defteri
Küresel iklim değişikliği
Kömür, petrol ve doğal gaz yakıldıkça, ormanlar kesildikçe havadaki karbondioksit artar. Artan gazlar daha çok ısı tutar ve Dünya'nın ortalama sıcaklığı yükselir; buna küresel ısınma denir.
Hava olayı ile iklim arasındaki farkı Mevsimler ve iklim sayfasında gördük. Isınma uzun yıllar boyunca yağış düzenini de değiştirir; bu değişime küresel iklim değişikliği denir.
Sonuçları birbirine bağlıdır. Karadaki buzullar erir, deniz seviyesi yükselir. Bazı yerlerde kuraklık ve çölleşme, bazı yerlerde sel artar. Tarım ürünleri ve temiz su azalır, birçok tür tehlikeye girer.
Sorun bütün ülkeleri ilgilendirir. 1997'de imzalanan Kyoto Protokolü, sera gazı salımını azaltmayı amaçlayan ilk uluslararası anlaşmadır; 2015'teki Paris Anlaşması bu çabayı sürdürür.
Ozon tabakası
Atmosferin yüksek katlarındaki ozon tabakası, Güneş'ten gelen zararlı morötesi ışınların çoğunu tutar. Eskiden spreylerde ve buzdolaplarında kullanılan bazı gazlar (CFC) bu tabakayı inceltti. İncelen tabakadan geçen ışınlar deri kanseri ve göz hastalıkları riskini artırır.
Ozon incelmesi ile küresel ısınma farklı sorunlardır: biri zararlı ışınlarla, öteki tutulan ısıyla ilgilidir. Asit yağmurlarının nedenlerini ve önlemlerini ise Kimyasal tepkimeler ve asit-baz sayfasında gördük.
Akılda kalsın:Neden: fosil yakıt ve orman kaybı. Sonuç: ısınma, buzul erimesi, kuraklık, sel. Sera etkisi yaşam için gereklidir; zararlı olan fazlasıdır.
LGS'de
Nasıl sorulurİklim değişikliğiyle ilgili olaylar sıralanır; hangisinin neden, hangisinin sonuç olduğu sorulur.
TuzakOzon tabakasının incelmesini küresel ısınmanın nedeni saymak.
İpucuİnsanın yaptığı iş çoğunlukla nedendir, doğada ortaya çıkan değişim sonuçtur.
?Soru çöz neden ve sonuç
Ece, küresel iklim değişikliği üzerine bir sunum hazırlıyor. Sunumunun bir bölümünde değişikliğin nedenlerini, öteki bölümünde sonuçlarını anlatacak.
Buna göre Ece aşağıdakilerden hangisini nedenler bölümüne yazmalıdır?
✓ D. Orman kaybı ve fosil yakıt kullanımı havadaki karbondioksidi artırır; ısınmayı başlatan bunlardır. A, B ve C ısınmanın sonuçlarıdır: buzullar erir, kuraklık artar, yükselen deniz kıyıları kaplar.
▭Boşluk doldurma
Cam bir serada içerisi dışarıdan sıcak kalır. Atmosferdeki karbon dioksidin yerden yayılan ısıyı benzer biçimde tutmasına denir. Bacalardan çıkan bu gaz arttıkça Dünya'nın ortalama sıcaklığının yükselmesine denir. Plajda cildi yakan morötesi ışınların bir kısmını tabakası tutar.
küresel ısınmaasit yağmuruozonsera etkisiyoğuşma
ÇEVRE · SÜRDÜRÜLEBİLİRLİK
Sürdürülebilir kalkınma, ekolojik ayak izi ve tasarruf
MEB 8. sınıf · Enerji dönüşümleri ve çevre bilimi · Okuma 3 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaSera etkisi nedir? Küresel iklim değişikliğinin nedenleri ve sonuçları nelerdir? Ozon tabakası neden önemlidir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.
Atmosferdeki karbondioksit ve metan gibi gazların yerden yayılan ısının bir kısmını tutmasına sera etkisi denir. Bu gazlar fosil yakıtlar ve orman kaybıyla artınca Dünya ısınır ve iklim değişir. Ozon tabakası ise Güneş'in zararlı morötesi ışınlarını tutar.
Sürdürülebilir kalkınma ve ekolojik ayak izi nedir? Kaynakları tasarruflu kullanmak için neler yapılabilir?
Kısa cevap: Sürdürülebilir kalkınma, bugünün ihtiyaçlarını karşılarken gelecek kuşakların kaynaklarını tüketmemektir. Ekolojik ayak izi, bir kişinin tükettiklerini üretmek ve atıklarını temizlemek için gereken verimli alandır. Su, elektrik ve yakıtı tasarruflu kullanmak ayak izini küçültür.
Odadan çıkarken ışığı kapattığında yalnız faturayı değil, bir santralde yakılan yakıtı da azaltırsın.
Fosil yakıtlar, temiz su ve verimli toprak sınırlıdır. Bugünün ihtiyaçlarını, gelecek kuşakların ihtiyaçlarını tehlikeye atmadan karşılamaya sürdürülebilir kalkınma denir. Amaç, ekonomiyi büyütürken çevreyi korumaktır; iki temel yolu tasarruf ve geri dönüşümdür.
Ekolojik ayak izi
Bir kişinin tükettiklerini üretmek ve atıklarını temizlemek için gereken verimli kara ve deniz alanı, onun ekolojik ayak izidir. Ayak izi büyüdükçe doğanın yükü artar.
Ayak izini büyüten ve küçülten davranışlar
Alan
Büyütür
Küçültür
Ulaşım
Her yere özel araçla gitmek
Yürümek, bisiklet, toplu taşıma
Enerji
Boş odada lambayı açık bırakmak
LED lamba, gün ışığından yararlanmak
Su
Uzun duş, açık bırakılan musluk
Kısa duş, makineyi tam dolu çalıştırmak
Alışveriş
Çok ambalajlı, uzaktan taşınan ürün
Mevsiminde yerel ürün, bez çanta
Tasarruf aile bütçesini ve ülke ekonomisini de korur: Türkiye enerjisinin önemli bir kısmını dışarıdan alır. İsraf sürerse temiz su ve enerji azalır, fiyatlar artar. Güneş ve rüzgâr gibi yenilenebilir kaynaklara yönelmek de bir çözümdür.
Akılda kalsın:Sürdürülebilirlik: bugünü yaşarken yarını tüketmemek. Ayak izi ne kadar küçükse doğaya yük o kadar azdır.
LGS'de
Nasıl sorulurGündelik davranışlar sıralanır; hangilerinin kaynak tasarrufu sağladığı ya da ekolojik ayak izini küçülttüğü sorulur.
TuzakYalnız elektriği düşünüp su, ulaşım ve alışverişi unutmak.
İpucuHer davranış için “daha az su, enerji ya da ürün harcıyor mu?” diye sor.
?Soru çöz öncüllü
Bir aile, ekolojik ayak izini küçültmek için şu önerileri tartışıyor: I. Yakındaki okula ve markete arabayla değil yürüyerek gitmek II. Meyve ve sebzeyi mevsiminde, yakındaki üreticilerden almak III. Çamaşır makinesini her gün yarım doluyken çalıştırmak
Buna göre bu önerilerden hangileri ailenin ekolojik ayak izini küçültür?
✓ A. Yürümek yakıt harcamaz (I); mevsiminde yerel ürün, sera ısıtması ve uzun taşıma gerektirmez (II). III ayak izini büyütür: yarım dolu makine, tam dolu çalıştırmaya göre daha çok su ve elektrik harcar. B, C ve D III'ü tasarruf sanıyor.
⇄Bilgi eşleştirme durumdan kavrama
ÇEVRE · GERİ DÖNÜŞÜM
Geri dönüşüm ve katı atıkların ayrıştırılması
MEB 8. sınıf · Enerji dönüşümleri ve çevre bilimi · Okuma 3 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaSürdürülebilir kalkınma ve ekolojik ayak izi nedir? Kaynakları tasarruflu kullanmak için neler yapılabilir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.
Sürdürülebilir kalkınma, bugünün ihtiyaçlarını karşılarken gelecek kuşakların kaynaklarını tüketmemektir. Ekolojik ayak izi, bir kişinin tükettiklerini üretmek ve atıklarını temizlemek için gereken verimli alandır. Su, elektrik ve yakıtı tasarruflu kullanmak ayak izini küçültür.
Geri dönüşüm nedir? Katı atıklar neden kaynağında ayrıştırılır? Geri dönüşüm ekonomiye nasıl katkı sağlar?
Kısa cevap: Geri dönüşüm, kullanılmış malzemelerin işlenip yeni ürünlerin ham maddesi yapılmasıdır. Kâğıt, cam, plastik ve metal atıklar kaynağında ayrı toplanırsa doğal kaynaklar ve enerji korunur, çöp azalır. Pil ve elektronik atıklar zehirli maddeler içerdiği için ayrıca toplanır.
Bugün attığın pet şişe, birkaç ay sonra bir futbol formasının ipliği olarak geri dönebilir.
Kullanılmış malzemeleri işleyip yeni ürünlerin ham maddesine çevirmeye geri dönüşüm denir. Eşyayı işlemeden başka işte kullanmak geri dönüşüm değildir. Eski tişörtü toz bezi yapmak yeniden kullanımdır.
Neden ayrıştırmalı?
Karışan atıklar kirlenir ve çoğu geri kazanılamaz. Bu yüzden kâğıt, cam, plastik ve metal ayrı kutulara atılır; buna kaynağında ayrıştırma denir. Atık pil ve eski telefonlar zehirli metaller içerir. Çöpe atılırlarsa besin zincirine girerler; ayrı toplanmalıdırlar.
Hangi atık neye dönüşebilir?
Atık
Neye dönüşebilir?
Gazete, karton
Yeni kâğıt, karton
Cam şişe, kavanoz
Yeni şişe, kavanoz
Pet şişe
Lif, kumaş
İçecek kutusu
Yeni kutu, araç parçası
Ekonomiye katkısı
Geri dönüşümde maden çıkarmak gerekmez. Metal kutuyu eritmek, metali madenden üretmekten çok daha az enerji ister. Ham madde ve enerji alımı azalır, yeni iş alanları doğar.
Akılda kalsın:Önce az tüket, sonra yeniden kullan, en son geri dönüştür. Pil çöpe değil, ayrı kutuya.
LGS'de
Nasıl sorulurAtıklarla ilgili gündelik uygulamalar verilir; hangisinin geri dönüşüm olduğu ya da ayrıştırmanın neden önemli olduğu sorulur.
TuzakBir eşyayı işlemeden başka amaçla kullanmayı geri dönüşüm sanmak.
İpucuMalzeme işlenip yeni ürünün ham maddesi oluyorsa geri dönüşümdür.
?Soru çöz tablo okuma
Bir okulda bir hafta boyunca ayrıştırılan atık kutuları kontrol ediliyor.
Kutulardan çıkan atıklar
Kutu
İçinden çıkanlar
Kâğıt
gazete, karton koli
Cam
reçel kavanozu, cam meyve suyu şişesi
Plastik
pet su şişesi, atık pil
Metal
içecek kutusu, konserve kutusu
Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
✓ C. Pil zehirli metaller içerir, pil toplama kutusuna atılmalıdır. A yanlış: gazete ve karton yeniden kâğıt olur. B yanlış: cam atıklar doğru kutudadır. D tersini söylüyor: geri dönüşüm daha az enerji harcar.
↕Sıralama pet şişenin yolculuğu
Tesiste şişeler türüne ve rengine göre ayrılıp yıkanır.
Eriyen plastikten lif çekilir ve kumaş üretilir.
Boş pet şişe plastik atık kutusuna atılır.
Şişeler küçük parçalara kırpılıp eritilir.
Ayrı toplanan atıklar geri dönüşüm tesisine taşınır.
Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.
?Soru 1
Bir haberde şöyle yazıyor: “Kimya sektörünün kullandığı ham maddenin büyük kısmı yurt dışından alınıyor. Sektörde ithalat, ihracattan çok daha fazla.”
Buna göre aşağıdakilerden hangisi bu durumu iyileştirmeye yönelik bir öneridir?
✓ A. Sorun dışa bağımlılıktır; yerli ham madde ve AR-GE ithal girdiyi azaltır. B bağımlılığı artırır. C ham madde sorununu çözmez, taşımayı zorlaştırır. D sektörün ihtiyaç duyduğu uzmanları azaltır.Kaynak: Maddenin ısı ile etkileşimi · Türkiye'de kimya endüstrisi
?Soru 2
Bir tepeye iki yol çıkıyor: dik ve kısa bir patika ile tepenin çevresinde kıvrılarak çıkan uzun bir asfalt yol. Ece bisikletini bir gün patikadan, bir gün asfalt yoldan tepeye çıkarıyor.
Buna göre, I. Asfalt yolda bisikleti ilerletmek için gereken kuvvet daha küçüktür. II. Asfalt yolda tepeye ulaşana kadar alınan yol daha uzundur. III. Asfalt yolda tepeye çıkmak için yapılan iş daha azdır. yargılarından hangileri doğrudur? (Sürtünmeler önemsenmiyor.)
✓ D. İki yol da aynı yüksekliğe çıkıyor; kıvrılan yol daha uzun bir eğik düzlemdir. Boy uzayınca gereken kuvvet azalır (I), alınan yol artar (II). III yanlış: kuvvetten kazanılan oranda yoldan kaybedilir, iş değişmez. B ve C işten kazanç olduğunu sanıyor; A kuvvet kazancını gözden kaçırıyor.Kaynak: Basit makineler · Eğik düzlem ve vida
?Soru 3
Elif gün içinde şu olayları gözlemliyor: I. Güneşte unuttuğu çikolata yumuşayıp akıyor. II. Kış sabahı otobüsün camları içeriden buğulanıyor. III. Islak saçını saç kurutma makinesiyle kurutuyor.
Buna göre bu olayların hangilerinde madde çevresinden ısı alır?
✓ C. Çikolatanın erimesi (I) ve saçtaki suyun buharlaşması (III) ısı alan değişimlerdir. II yoğuşmadır: su buharı soğuk camda sıvıya dönerken çevresine ısı verir. A buharlaşmayı gözden kaçırıyor; B ve D buğulanmayı ısı alan bir olay sanıyor.Kaynak: Maddenin ısı ile etkileşimi · Hâl değişimi ve ısı alışverişi
?Soru 4
Elif, ıspanak yaprağından kestiği özdeş disklerin havasını şırıngayla alıp onları kabartma tozlu suya koyuyor; diskler dibe çöküyor. Fotosentezle oluşan oksijen biriktikçe diskler yüzeye çıkıyor. Elif, suyu ısıtmayan bir LED lambayı kaba farklı uzaklıklara koyup süreyi ölçüyor.
Elif'in ölçümleri
Deneme
Lambanın uzaklığı
Su sıcaklığı
Yarısının yüzeye çıkma süresi
1
10 cm
22 °C
7 dk
2
20 cm
22 °C
11 dk
3
30 cm
22 °C
18 dk
Buna göre, I. Lambanın kaba uzaklığı bağımsız değişkendir. II. Lamba yaklaştıkça fotosentez hızı artmıştır. III. Disklerin yüzeye çıkma süresi kontrol edilen değişkendir. yargılarından hangileri doğrudur?
✓ A. Değiştirilen tek şey lambanın uzaklığıdır (I). Lamba yaklaşınca diskler daha kısa sürede yüzeye çıktı, yani fotosentez hızlandı (II). III yanlış: süre ölçülen bağımlı değişkendir; su sıcaklığı kontrol edilendir. B ve D III'ü doğru sanıyor; C bağımsız değişkeni (I) atlıyor.Kaynak: Besin zinciri, fotosentez ve solunum · Fotosentez ve hız faktörleri
?Soru 5
Bir fabrikanın atıkları yıllarca bir göle karışmış ve göl suyunda cıva birikmiştir. Göldeki besin zincirlerinden biri şöyledir: su yosunu → su piresi → gümüş balığı → balıkçıl.
Buna göre, I. Vücudunda en çok cıva biriken canlı balıkçıldır. II. Gümüş balıklarına aktarılan toplam enerji, su pirelerine aktarılandan fazladır. III. Gölde gümüş balıklarının sayısı genellikle su pirelerinin sayısından azdır. yargılarından hangileri doğrudur?
✓ C. Cıva atılamadığı için zincirin tepesindeki balıkçılda en çok birikir (I). Üst basamakta birey sayısı genellikle azalır (III). II yanlış: her basamağa alttakinin yaklaşık onda biri geçer, gümüş balıklarına su pirelerinden daha az enerji ulaşır. A III'ü gözden kaçırıyor; B ve D enerjinin yukarı doğru arttığını sanıyor.Kaynak: Besin zinciri, fotosentez ve solunum · Ekoloji piramidi ve birikim
?Soru 6
Zehra köydeki kuyudan suyu bir çıkrıkla çekiyor. Çıkrığın kolu, ipin sarıldığı silindirden çok daha büyük bir çember çizerek dönüyor.
Buna göre bu çıkrıkla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
✓ A. Kuvvet büyük çemberde, yük küçük silindirde olduğu için kuvvetten kazanılır. B tersini söylüyor: el, kovadan uzun yol alır. C işten kazanç olduğunu sanıyor. D yanlış: kol kısalınca çember küçülür, daha çok kuvvet gerekir.Kaynak: Basit makineler · Çıkrık, dişli, kasnak, bileşik makine
?Soru 7
Can, ilk sıcaklıkları 20 °C olan sıvıları özdeş ısıtıcılarla aynı süre ısıtıyor ve son sıcaklıkları ölçüyor.
Can'ın ölçümleri
Kap
Sıvı
Kütle
Son sıcaklık
K
su
100 g
30 °C
L
su
200 g
25 °C
M
ayçiçek yağı
100 g
41 °C
Buna göre, I. K ile L karşılaştırılarak kütlenin ısınmaya etkisi incelenebilir. II. K ile M karşılaştırılırsa bağımsız değişken sıvının cinsidir. III. Ayçiçek yağının öz ısısı suyunkinden büyüktür. yargılarından hangileri doğrudur?
✓ B. K ile L'de sıvı aynı, yalnız kütle farklıdır (I). K ile M'de kütle aynı, yalnız sıvının cinsi farklıdır (II). III yanlış: aynı ısıyı alan yağın sıcaklığı daha çok arttığına göre öz ısısı sudan küçüktür. A ikinci karşılaştırmayı kaçırıyor; C ve D çok ısınan maddenin öz ısısını büyük sanıyor.Kaynak: Maddenin ısı ile etkileşimi · Isınma ve öz ısı
?Soru 8
Bir inşaatta 400 N ağırlığındaki çimento torbası üç düzenekle 3 m yukarı çıkarılıyor. Makaraların ağırlığı ve sürtünme önemsenmiyor.
Düzeneklerde ölçülen değerler
Düzenek
Uygulanan kuvvet
Çekilen ip
İp hangi yöne çekildi?
Sabit makara
400 N
3 m
aşağı
Hareketli makara
200 N
6 m
yukarı
Palanga (1 sabit + 1 hareketli)
200 N
6 m
aşağı
Buna göre, I. Sabit makara yalnız kuvvetin yönünü değiştirmiştir. II. Hareketli makarada kuvvet yarıya inerken çekilen ip iki katına çıkmıştır. III. Palangayla yapılan iş, sabit makarayla yapılan işten azdır. yargılarından hangileri doğrudur?
✓ C. Sabit makarada kuvvet yüke eşit, ip ile yük aynı yolu alıyor; değişen yalnız yön (I). Hareketli makarada kuvvet 400 N'dan 200 N'a inerken ip 3 m'den 6 m'ye çıkıyor (II). III yanlış: kuvvet yarıya inince yol iki katına çıkar, yapılan iş aynıdır. B ve D basit makinenin işten kazandırdığını sanıyor; A yol kaybını gözden kaçırıyor.Kaynak: Basit makineler · Basit makine ve makaralar
?Soru 9
Bir çiftçi, kapalı serasının havasındaki karbondioksit miktarını iki gün boyunca ölçüyor. Karbondioksit her gece yükseliyor, güneş doğduktan sonra azalıyor ve gün boyu düşük kalıyor.
Buna göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
✓ B. Bitkiler gündüz hem fotosentez hem solunum yapar; fotosentez daha hızlı olduğu için havadan alınan karbondioksit, verilenden fazladır. A ve C bitkilerin gündüz solunum yapmadığını sanıyor; solunum gece gündüz sürer. D tersini söylüyor: gece ışık olmadığı için fotosentez durur, artışın nedeni solunumdur.Kaynak: Besin zinciri, fotosentez ve solunum · Solunum ve fermantasyon
?Soru 10
Ece, 30 cm'lik bir cetveli tam ortasından bir kalemin üstüne koyarak kaldıraç kuruyor. Cetvelin sol yanına 6 özdeş bozuk para koyuyor. Sağ yanda, desteğe hep 12 cm uzaklığa para ekleyerek cetveli dengeliyor.
Ece'nin ölçümleri
Deney
6 paranın desteğe uzaklığı
Dengeyi sağlayan para sayısı
1
4 cm
2
2
8 cm
4
3
12 cm
6
Buna göre, I. Deneyin bağımsız değişkeni, yükün desteğe uzaklığıdır. II. Bağımlı değişken, dengeyi sağlayan para sayısıdır. III. Yük desteğe yaklaştıkça onu dengelemek için gereken kuvvet artmıştır. yargılarından hangileri doğrudur?
✓ B. Ece yalnız 6 paranın desteğe uzaklığını değiştirmiş (I), her seferinde dengeyi sağlayan para sayısını ölçmüş (II). Yükteki para sayısı ve sağdaki 12 cm uzaklık kontrol değişkenidir. III yanlış: yük 12 cm'den 4 cm'ye yaklaşınca gereken para 6'dan 2'ye inmiş, kuvvet azalmıştır. C ve D yükü desteğe yaklaştırmanın kuvveti artırdığını sanıyor; A neyin değiştirildiğini gözden kaçırıyor.Kaynak: Basit makineler · Kaldıraçlar