Kalıtımın dili: karakter, alel, genotip ve fenotip
MEB 8. sınıf · DNA ve genetik kod · Okuma 3 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaNükleotid, gen, DNA ve kromozom nedir, aralarındaki ilişki nasıldır?Bağlantılı konudan (DNA ve genetik kod). Önce kendin cevapla, sonra aç.
DNA, canlının kalıtsal bilgisini taşıyan moleküldür. DNA'nın yapı birimi nükleotiddir; belirli bir özellikten sorumlu DNA parçasına gen denir. DNA, proteinlerle paketlenip kromozomu oluşturur. Büyükten küçüğe sıra: kromozom, DNA, gen, nükleotid.
✎Konu anlatımı
Genotip ve fenotip nedir? Alel ne demek?
Kısa cevap: Kalıtsal karakterler genlerle anne babadan yavruya geçer. Bir karakterin genleri çifttir; biri anneden, biri babadan gelen bu genlerin her birine alel denir. Alellerin harfle gösterimi genotip (Mm), canlının görünen özelliği fenotiptir (mor çiçek).Kardeşinle aynı anne babadan geliyorsunuz ama belki birinizin saçı kıvırcık, öbürünün düz.
Anne babadan yavruya geçebilen ve bireyler arasında farklılık gösteren her özelliğe karakter denir. Kan grubu ya da bir bitkinin çiçek rengi birer karakterdir. Karakterlerin nasıl aktarıldığını inceleyen bilim dalına kalıtım bilimi (genetik) denir.
Mendel ve bezelyeler
Kalıtımın kurallarını ilk açıklayan bilim insanı Gregor Mendel'dir. Mendel 1800'lerin ortasında çok sayıda bezelyeyi çaprazladı, yavruları tek tek saydı ve sonuçları oranlarla yorumladı. Çok sayıda bitkiyle çalışması, Bilimsel süreç ve deney okuma sayfasında gördüğümüz güvenilir deneyin bir örneğidir.
Alel
DNA ve genetik kod sayfasında genin bir özellikten sorumlu DNA bölümü olduğunu gördük. Eşeyli üreyen canlılarda her karakter için iki gen bulunur; biri anneden, biri babadan gelir. Aynı karakteri etkileyen bu genlerin her birine alel denir.
Genotip ve fenotip
Bir canlının bir karakter için taşıdığı alellerin bütününe genotip denir. Genotip iki harfle yazılır: MM, Mm ya da mm gibi.
Canlının görülen ya da ölçülen özelliğine fenotip denir: mor çiçek, buruşuk tohum gibi. Fenotip, genotiple birlikte çevre koşullarından da etkilenir. Genotipi göremeyiz, fenotipi görürüz.
| Kavram | Ne demek? | Bezelyede örnek |
|---|---|---|
| Karakter | Aktarılan kalıtsal özellik | Çiçek rengi |
| Alel | Anneden ya da babadan gelen tek gen | M ya da m |
| Genotip | Alel çiftinin harfle gösterimi | Mm |
| Fenotip | Görünen özellik | Mor çiçek |
Nasıl sorulurBezelyelerin harfli genotipleri ve görünüşleri verilir; kavramların doğru kullanıldığı yargılar sorulur.
Tuzak“mor çiçekli” gibi bir görünüşü genotip sanmak.
İpucuHarfle yazılan genotiptir, gözle görülen fenotiptir.
⇄Bilgi eşleştirme örnekten kavrama
?Soru çöz kavram yoklama
Bir öğrenci defterine şunları yazıyor:
I. Bezelyede çiçek rengi bir karakterdir.
II. “Mm” yazımı bir bezelyenin fenotipini gösterir.
III. Bir karakterin alellerinden biri anneden, biri babadan gelir.
Buna göre yazılanlardan hangileri doğrudur?