İnşaat, maden ve kapalı alanlar: yapı işleri, madencilik, kapalı alan ve tarım

İnşaat ve maden gibi çok tehlikeli işlerde ve kapalı alanlarda ölümcül kazaların nedenlerini ve yönetmeliklerin bu işler için öngördüğü özel önlemleri öğren.

6 durakİGU A-B-C
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
MEVZUAT · YAPI İŞLERİ YÖN.

Yapı işleri: koordinatör, sağlık ve güvenlik planı ve ön bildirim

İş Güvenliği (İSG) · Teknik güvenlik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği'ne göre sağlık ve güvenlik koordinatörü ne zaman görevlendirilir? Sağlık ve güvenlik planı ve ön bildirim nedir, hangi işlerde zorunludur?

Kısa cevap: Aynı yapı alanında birden fazla işveren ya da alt işveren varsa işveren veya proje sorumlusu sağlık ve güvenlik koordinatörü görevlendirir. Sağlık ve güvenlik planı yapı işine başlamadan, hazırlık aşamasında hazırlanır. İş 30 işgününden fazla sürecek ve devamlı 20'den fazla çalışan bulunacaksa ya da iş 500 yevmiyeyi aşacaksa, işe başlamadan önce il müdürlüğüne ön bildirim verilir.

Bir hastane inşaatında kaba yapıyı, elektriği ve asansörü üç ayrı firma yapıyor; vinç hepsinin üstünden geçiyor ve kimin kime haber vereceği belirsiz.

Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği (2013) kazı, inşa, montaj, tadilat, söküm, yıkım, bakım ve boya gibi Ek-1'de sayılan bütün yapı işlerine uygulanır; maden işyerleri kapsam dışıdır. Yapı alanının asıl sorunu eşgüdümdür: aynı alanda birbirini etkileyen birçok işveren çalışır. Yönetmelik bu yüzden üç araç getirir.

Koordinatör, plan, dosya

Aynı yapı alanında birden fazla işveren ya da alt işveren varsa işveren ya da proje sorumlusu bir veya daha fazla sağlık ve güvenlik koordinatörü görevlendirir (md.8/1). Ön bildirim gerektirmeyen ve Ek-2'deki özel riskleri (toprak altında kalma, yüksekten düşme, yüksek gerilim hattı yakını, patlayıcı kullanımı, tünel, keson) içermeyen işte koordinatör görevlendirilmeyebilir. Hazırlık aşamasındaki koordinatör sağlık ve güvenlik planını hazırlar ya da hazırlatır ve projeden sonra bakım, tadilat ve yıkımda da kullanılacak sağlık ve güvenlik dosyasını oluşturur (md.10). Uygulama aşamasındaki koordinatör işverenler arasında eşgüdüm kurar, planı ilerlemeye göre günceller ve yetkisiz kişilerin alana girmesini önler (md.11). Koordinatör görevlendirmek işverenin ve alt işverenlerin sorumluluğunu kaldırmaz (md.6).

Sağlık ve güvenlik planı, riskleri, alınacak önlemleri, işlerin ne zaman ve kimce yapılacağını ve işverenler arası eşgüdümü belirleyen plandır; yapı işine başlamadan önce, projenin hazırlık aşamasında hazırlanır (md.4, md.8/2).

Ön bildirim

İşveren ya da proje sorumlusu şu durumlarda yapı işine başlamadan önce Ek-3'teki bilgileri (adres, işveren, koordinatörler, başlama tarihi, süre, azami çalışan sayısı, yükleniciler) Bakanlığın il müdürlüğüne bildirir; aynı bilgiler alanda görünür bir levhaya yazılır (md.8/4-5):

(süre > 30 işgünü ve devamlı > 20 çalışan) veya iş > 500 yevmiyeyevmiye = çalışan sayısı × çalışılan gün; iki koşulda da sınırın kendisi yetmez, aşılmalıdır
Çözümlü örnek

Hangi işlerde ön bildirim gerekir? (a) 25 çalışan, 20 işgünü; (b) 12 çalışan, 40 işgünü; (c) 25 çalışan, 22 işgünü.

  1. (a) 20 gün ≤ 30; 25 × 20 = 500, 500'ü aşmıyor → gerekmez
  2. (b) 40 gün > 30 ama 12 ≤ 20; 12 × 40 = 480 → gerekmez
  3. (c) 25 × 22 = 550 > 500 → gerekir (süre kısa olsa da)

Cevap: yalnız (c). İki yol bağımsızdır; birinin sağlanması yeter.

Akılda kalsın: Birden çok işveren → koordinatör. Plan işe başlamadan, dosya proje bittikten sonrası için. 30 gün + 20 kişi ya da 500 yevmiye → ön bildirim, işe başlamadan, il müdürlüğüne, levhayla.
Sınavda

Nasıl sorulurKoordinatörün hangi durumda görevlendirileceği, hazırlık ve uygulama aşaması görevleri, ön bildirim eşikleri ve kısa yevmiye hesabı sorulur.

TuzakTam 500 yevmiyelik ya da tam 30 günlük işi bildirime tabi saymaktır; yönetmelik “fazla” der. İkinci tuzak, iki koşulu birleştirmektir: 500 yevmiyeyi aşan iş, 30 günden kısa sürse de bildirilir. Üçüncüsü, koordinatörün işverenin sorumluluğunu devraldığını sanmaktır.

✎Boşluk doldurma ön bildirim

Yapı işi işgününden fazla sürecek ve devamlı olarak 20'den fazla çalışan bulunacaksa ya da iş yevmiyeden fazlaysa ön bildirim verilir. 21 çalışanın 25 işgünü çalışacağı bir işin büyüklüğü yevmiyedir.

30 · 500 · 525 · 50 · 20 · 46

?Soru çöz

Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği'ne göre aşağıdaki yapı işlerinden hangisinde, işe başlamadan önce il müdürlüğüne ön bildirim verilmesi zorunludur?

✓ C. 21 × 25 = 525 yevmiye, 500'ü aşar; süre 30 günü geçmese de bildirim gerekir. A tam 500 yevmiyedir, aşmaz; B 30 günü geçer ama çalışan 20'yi aşmaz ve 480 yevmiyedir; D de tam 500 yevmiyedir.
TEKNİK · KAZI VE YIKIM

Kazı ve yıkım: şev ya da iksa, hafriyat kenardan uzakta

İş Güvenliği (İSG) · Teknik güvenlik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİnşaatta korkuluk yüksekliği ve topuk levhası kaç cm olmalı? Cephe iskelesi ve el merdiveni için yönetmelikteki ölçüler nelerdir?Bağlantılı konudan (Kaldırma araçları ve yüksekte çalışma). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yapı İşleri Yönetmeliği Ek-5'e göre geçici kenar korumada ana korkuluk çalışma yüzeyinden en az 1 m, topuk levhası en az 15 cm yüksekliktedir; Sınıf A sistemde elemanlar arası açıklık 47 cm'yi geçmez. Korkuluklar ve iskeleler ehil kişice kurulumdan sonra ve haftada en az bir kez kontrol edilir. Yapı iskelesinin periyodik kontrolü en geç 6 ayda bir yapılır.

Korkuluk, iskele ve merdiven ölçüleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kazı işlerinde göçük nasıl önlenir? Şev, iksa, hafriyat mesafesi ve kazı yüzünün kontrolü için kurallar nelerdir?

Kısa cevap: Kazıda göçüğe karşı zemine uygun şev açısı verilir ya da statik hesabı yapılmış iksa (destek) kurulur. Hafriyat ve iş makineleri kazı kenarından yeterli uzaklıkta tutulur. Kazı yan yüzleri her vardiyadan önce, patlatmadan, parça düşmesinden, destek hasarından ve şiddetli yağış, don ya da kardan sonra kontrol edilir. Yağışta kazı yapılmaz; 150 cm'den derin açık kazıda alttan oyma yasaktır.

Bir kanalizasyon hattında 2 metre derinlikteki hendeğe destek kurulmadan inen işçi, yandaki hafriyat yığınının ağırlığıyla kayan toprağın altında kalıyor.

Göçükte toprak saniyeler içinde iner; bir metreküp toprak bir ton ağırlığı rahatça aşar ve göğsüne kadar gömülen kişi nefes alamaz. Göçüğü üç şey tetikler: dik ve desteksiz kazı yüzü, kazı kenarına binen ek yük (hafriyat, makine, malzeme) ve suyla gevşeyen zemin.

Destekler ve payandalar iniş çıkış için kullanılmaz; kazıya güvenli merdivenle girilir.Görsel: Sınav Defteri

Ek-4'ün kazı kuralları

Kazıdan önce bitişik yapılara etkisi araştırılır; yer altı kabloları, gaz, su ve kanalizasyon hatlarının yeri belirlenir. Meskûn mahalde alan perdeyle çevrilir, dışında kazı kenarına uyarı şeridi ve levha konur (Yapı İşleri Yön. Ek-4 B-62). Çalışma ehil kişinin gözetiminde yapılır; zemin, iklim, sarsıntı, su ve ek yükler dikkate alınarak uygun şev açısı verilir ya da statik hesabı yapılmış destek kullanılır (B-63). Kazı yan yüzleri her vardiyadan önce, patlatmadan, beklenmedik parça düşmesinden, desteklerdeki önemli hasardan ve şiddetli yağış, don ya da kardan sonra kontrol edilir; güvenli bulunmadan çalışılmaz (B-64). Açıkta 150 cm'den derin kazılarda ve her derinlikteki temel ve kanal kazısında yan yüzün altını oyup üstünü çökertme yöntemi yasaktır (B-67). Hafriyat kazı kenarından yeterli uzaklıkta tutulur, iş makineleri ile kenar arasında güvenlik mesafesi bırakılır (B-68). Yağışta kazı yapılmaz (B-69). Destek ve setler iniş çıkış için kullanılmaz, makinelerin hareket alanına çalışan girmez. Meskûn mahalde kazı üstünden geçiş en az 80 cm genişlikte, iki yanı korkuluklu geçitle sağlanır (B-66).

Yıkım

Yıkımdan önce gaz, su ve elektrik bağlantıları kesilir, çevrede güvenlik alanı bırakılır; iş ehil kişinin gözetiminde planlanır ve toz bastırılarak yürütülür (B-75). Asbest içerebilecek yapıda önce araştırma yapılır; asbesti Kimyasal risk etmenleri sayfasında gördük.

Akılda kalsın: Göçüğe iki çare: şev ya da iksa. Hafriyat ve makine kenardan uzak. Kazı yüzü kontrolü: vardiya, patlatma, parça düşmesi, destek hasarı, yağış-don-kar. Yağışta kazı yok, 150 cm'den derinde alttan oyma yok, iksaya basıp inilmez.
Sınavda

Nasıl sorulurKazı yan yüzlerinin hangi durumlarda kontrol edileceği, göçüğe karşı önlemler ve yıkım öncesi yapılacaklar “hangisi yanlıştır” kalıbıyla sorulur.

TuzakHafriyatı kazı kenarına yığmayı kenarı desteklemek sanmaktır; yığın ek yük bindirip göçüğü tetikler. İkinci tuzak, iksa elemanlarını merdiven gibi kullanmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme durum → kural

?Soru çöz

Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği'ne göre kazı işleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Hafriyat ile kazı kenarı arasında yeterli mesafe bırakılır (B-68); kenardaki yığın ek yük bindirir ve göçüğü tetikler. B B-69'daki yağış yasağıdır; C B-64'teki vardiya öncesi kontroldür; D B-67'deki alttan oyma yasağıdır.
MEVZUAT · MADEN İŞYERLERİ YÖN.

Madende İSG: sağlık ve güvenlik dokümanı, havalandırma ve metan eşikleri

İş Güvenliği (İSG) · Teknik güvenlik · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaParlama noktası, yanma noktası ve kendiliğinden tutuşma sıcaklığı nedir? Alt ve üst patlama sınırı (LEL, UEL) ne anlama gelir?Bağlantılı konudan (Yangın ve patlayıcı ortamlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Parlama noktası, bir sıvının üstünde tutuşturucuyla anlık parlayacak kadar buhar oluşturduğu en düşük sıcaklıktır; yanma (alevlenme) noktasında alev sürekli olur. Kendiliğinden tutuşma sıcaklığında madde dış alev olmadan tutuşur. Gaz ya da buhar havayla ancak alt ve üst patlama sınırı (LEL–UEL) arasındaki oranlarda yanar; metan için bu aralık hacimce %5–15'tir.

Parlama noktası ve patlama sınırları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Maden İşyerlerinde İSG Yönetmeliği'ne göre sağlık ve güvenlik dokümanı nedir? Yer altında oksijen, metan ve karbonmonoksit sınırları nelerdir, grizu nedir?

Kısa cevap: Maden işvereni çalışmaya başlamadan sağlık ve güvenlik dokümanı hazırlar, kaza ve ramak kaladan sonra gözden geçirir. Yer altında oksijen %19'un altına, metan %2'nin, karbondioksit %0,5'in, karbonmonoksit 50 ppm'in üstüne çıkarsa kurtarma ve önleyici çalışma dışında çalışılmaz. Grizu metanın havayla karışımıdır: %1'de patlatma durur, %1,5'te elektrik kesilir, %2'de yalnız kurtarma yapılır.

Bir kömür ocağında vardiya başında gaz ölçüm cihazı %1,2 metan gösteriyor; ateşleyici o gün lağım dolduramayacağını biliyor.

Maden İşyerlerinde İSG Yönetmeliği yer altı, yerüstü ve sondajla maden çıkarma işlerine uygulanır. İşveren risklerin değerlendirildiği, alınacak önlemlerin ve yönergelerin yer aldığı sağlık ve güvenlik dokümanını çalışmaya başlamadan hazırlar. Doküman psikososyal riskleri de kapsar; önemli değişikliklerden, iş kazalarından ve zarara yol açmayan tehlikeli olaylardan (ramak kala) sonra gözden geçirilir (md.5/2). Madende acil durum planı 6 ayda bir yenilenir ve tatbikat en geç 6 ayda bir yapılır (md.5/1, Ek-1 15); genel kuraldaki yılda bir değil. Yer altı maden işlerinde günlük çalışma süresi 7,5 saattir; bunu İSG Mevzuatı serisindeki Çalışma süreleri ve izinler sayfasında görebilirsin.

Havalandırma ve gazlar

Her yer altı ocağında üretimden önce havalandırma kurulur. Hava hızı hiçbir yerde 0,5 m/s'nin altına inmez; insan ve malzeme taşınan yollarda 8 m/s'yi geçmez (Ek-3 8.3–8.4). Havasında oksijen %19'dan az, metan %2'den, karbondioksit %0,5'ten, karbonmonoksit 50 ppm'den fazla olan yerlerde tehlikeyi gidermeye yönelik önleyici ve kurtarma çalışmaları dışında çalışılmaz; 8 saatlik çalışmada izin verilen en yüksek hidrojen sülfür 20 ppm'dir (8.5). 2026 değişikliğiyle ana fan yedek güce bağlanır, grizulu ocakta eşdeğer yedek fan bulunur ve en geç ayda bir denenir; tali fan durursa bölge tahliye edilir (8.8, 10.7, 10.13).

Grizu ve metan

Grizu, metanın havayla karışımıdır; metan kokusuz ve havadan hafiftir, tavan boşluklarında birikir. Yanıcı ya da patlayıcı ortam oluşturacak miktarda metan çıkma ihtimali olan ocak grizulu sayılır. Patlama sınırlarını Yangın ve patlayıcı ortamlar sayfasında gördük; yönetmelik eşikleri bu sınırın çok altına koyar.

Maden Yönetmeliği'nde metan eşikleri (Ek-3 9–10)
MetanNe olur?
%1 ve üstüPatlayıcı kullanılmaz, lağım doldurulmaz; %1'i aşınca ölçüm aralıksız sürer.
%1 · %1,5 (hava yolları)Ayaklara bağlanan hava dönüş yollarında %1, ayaklarda ve damar içi yollarda %1,5 aşılmaz.
Genel havada %1,5'in üstüİletkenlerin ve elektrikli aygıtların gerilimi derhal kesilir (M1 kategorisi teçhizat hariç).
%2'nin üstüYalnız kurtarma ve grizu temizliği yapılır; temizliğe özel eğitimli kişiler girer.

Grizulu ocakta ölçüm her vardiyada, istasyonlarda en geç 10 günde bir yapılır; her ekipte metan, CO, oksijen ve H₂S ölçen cihaz bulunur, çalışanlar oksijenli ferdi kurtarıcı taşır (10.3, 10.4, 10.12).

Akılda kalsın: Metan merdiveni: 1 patlatma durur, 1,5 elektrik kesilir, 2 yalnız kurtarma. Oksijen 19, CO 50 ppm, CO₂ 0,5, H₂S 20 ppm. Hava hızı 0,5–8 m/s. Madende tatbikat 6 ayda bir, istasyon ölçümü 10 günde bir.
Sınavda

Nasıl sorulurMetan yüzdesine göre yapılacak işlem, yer altı havasındaki gaz sınırları, sağlık ve güvenlik dokümanının ne zaman gözden geçirileceği ve madende tatbikat sıklığı sorulur.

Tuzak%1,5'te elektrik kesilmesi ile %2'de çalışmanın durmasını yer değiştirmektir. İkinci tuzak, madende de tatbikatın yılda bir yapıldığını sanmaktır.

Sınavda işaretle21.07.2026 havalandırma fanı değişikliği, Aralık 2026 sınavının 01.09.2026 mevzuat sınırından önce yürürlüğe girdiği için geçerlidir.

✎Boşluk doldurma metan ve oksijen

Grizulu bir ocakta genel havadaki metan %'i geçince elektrikli aygıtların gerilimi kesilir; %'nin üstünde yalnız kurtarma ve grizu temizliği yapılır. Havasında oksijen %'dan az olan yerde önleyici ve kurtarma çalışmaları dışında çalışılmaz.

1,5 · 2 · 19 · 1 · 21 · 5

?Soru çöz

Maden İşyerlerinde İSG Yönetmeliği'ne göre grizulu bir ocağın bir bölümünde genel havadaki metan oranı %1,6 ölçülmüştür. Bu durumda aşağıdakilerden hangisi yapılır?

✓ D. Genel havada metan %1,5'i geçince gerilim derhal kesilir (10.15). A yanlıştır, %1'in üstünde patlatma yapılamaz; B %2'nin üstü için öngörülen durumdur; C grizulu ocakta fitille ateşleme zaten yasaktır.
HESAP · PATLATMA VE SIKILAMA

Patlatma ve sıkılama: 35 santim, yarım kartuş, yarım delik

İş Güvenliği (İSG) · Teknik güvenlik · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Madende patlayıcı madde nasıl taşınır ve ateşlenir? Sıkılama maddesinin boyu nasıl hesaplanır, lağım atıldıktan sonra ne kadar beklenir?

Kısa cevap: Patlayıcıyı yalnız ateşleyici alır, taşır ve ateşler; kapsül ile patlayıcı aynı kapta taşınmaz. Sıkılama maddesi 40 cm'ye kadar kartuş için 35 cm'dir, her fazla kartuş için kartuş boyunun yarısı eklenir; patlayıcı boyu delik derinliğinin yarısını geçemez. Kapsül ateşleme sırasında takılır. Lağım atıldıktan sonra elektrikli ateşlemede en az 5 dakika, fitilli ateşlemede 1 saat beklenir.

Bir galeri aynasında ateşleyici, deliklere kartuşları yerleştiriyor; kapsülleri cebinde değil, ayrı bir sandıkta taşıyor.

Sıkılama, patlayıcı deliğe konduktan sonra kalan boşluğun uygun malzemeyle doldurulmasıdır (Maden Yön. md.4). Sıkılanmamış delikte patlama enerjisi kayayı kırmak yerine ağızdan alev ve gaz olarak çıkar; grizulu ocakta bu alev metanı tutuşturabilir.

Kim, nasıl taşır?

Patlayıcı ve ateşleyici malzemenin depolanması, taşınması ve kullanılması yalnız ateşleyici tarafından yapılır; ateşleyici yeterlilik belgesi tehlikeli işlerde aranan mesleki eğitim belgelerindendir. Patlayıcı özel sandıkta taşınır, sandığa başka madde konmaz; kapsül ile patlayıcı aynı kapta bulundurulmaz ve taşınmaz. Bir kişi en çok 10 kg patlayıcı taşır; ateşleyici manyeto ve sandık anahtarlarını üzerinde tutar. Yer altı deposunda sıcaklık 8 °C'nin altına inmez, 30 °C'yi aşmaz; 50 kg'dan az patlayıcı bulunan depoya bir, daha fazlasına iki 90 derecelik dirsekli yolla girilir (Ek-1 6.1–6.5).

Doldurma ve sıkılama (Ek-1 6.7)

Delik temizlenir, kartuşlar biçimleri bozulmadan, zorlanmadan sokulur. Kapsül kartuşa ateşleme yapılacağı sırada takılır ve delikler ancak ateşlenecekleri zaman doldurulur. Sıkılama iletken olmayan özel çubukla yapılır; sorumlu kişi sıkılama malzemesini ateşleme yerinin yakınında bulundurur.

Sıkılama = 35 cm + (kartuş sayısı − 1) × (kartuş boyu ÷ 2)40 cm'ye kadar kartuşlar için · ayrıca: patlayıcı boyu ≤ delik derinliği ÷ 2 · artan boşluk da sıkılanır
Çözümlü örnek 1 (temel)

30 cm'lik üç kartuş konan bir delikte kurala göre gereken sıkılama boyu kaç cm'dir?

  1. 35 + 2 × 15 = 65 cm

Cevap: 65 cm.

Çözümlü örnek 2 (sınav tipi)

2,0 m derinliğindeki deliğe 40 cm'lik kartuşlar konacak. En çok kaç kartuş konur, sıkılama boyu ne olur?

  1. Patlayıcı ≤ 200 ÷ 2 = 100 cm → en çok 2 kartuş (80 cm); 3 kartuş 120 cm olurdu
  2. Sıkılama: 35 + 1 × 20 = 55 cm
  3. Kalan 200 − 80 − 55 = 65 cm de sıkılama maddesiyle doldurulur

Cevap: 2 kartuş, kural gereği en az 55 cm sıkılama; deliğin geri kalanı da sıkılanır.

Ateşleme ve sonrası

Kapsül tellerini ateşleyici bağlar; lağım atılacak yeri en son ateşleyici terk eder. Beşten çok lağım aynı anda ateşlenecekse seri hâlde elektrikle ateşlenir; grizulu ve yanıcı tozlu ocaklarda fitille ateşleme yapılamaz. Doldurulan lağım sayısı ateşleme aracının patlatabileceği kapsül sayısının yarısını geçemez. Grizulu ocakta ateşleyici doldurmadan önce 25 m yarıçapında grizu ölçer, %1 ya da üstünde lağım doldurmaz; ateşlemeden önce ölçümü tekrarlar. Lağım atıldıktan sonra elektrikli ateşlemede en az 5 dakika, fitilli ateşlemede 1 saat geçmeden ve yetkili kişi muayene etmeden alana girilmez. Patlamamış lağım, en az 30 cm uzağında ona paralel açılan yeni bir delikle patlatılır (Ek-1 6.8–6.11; Ek-3 10.17).

Akılda kalsın: 35 cm taban, her fazla kartuşa yarım kartuş, patlayıcı en çok yarım delik. Kapsül ayrı kapta, en son anda. 5 dakika elektrik, 1 saat fitil. Patlamayan lağıma 30 cm ötede paralel delik. Alanı en son ateşleyici terk eder.
Sınavda

Nasıl sorulurPatlayıcıların taşınması, deliklerin doldurulması ve sıkılama kuralları “hangisi yanlıştır” kalıbıyla, bekleme süreleri ve kısa sıkılama hesabı sorulur.

TuzakFazla kartuş başına eklenen sıkılamayı kartuş boyunun iki katı ya da tamamı sanmaktır; yarısıdır. İkinci tuzak, kapsülün kartuşa önceden, depoda takılabileceğini düşünmektir. Üçüncüsü, 5 dakika ile 1 saati ateşleme türleri arasında yer değiştirmektir.

↕Sıralama lağım doldurma ve ateşleme

  1. İletken olmayan çubukla sıkılamak
  2. En az 5 dakika bekleyip yetkili kişiye muayene ettirmek
  3. Lağım deliğini temizlemek
  4. Alanı en son terk edip elektrikle ateşlemek
  5. Kartuşları zorlamadan deliğe yerleştirmek

?Soru çöz

Grizusuz bir maden ocağında 2,4 m derinliğindeki bir lağım deliğine 30 cm boyunda kartuşlar konacaktır. Maden İşyerlerinde İSG Yönetmeliği'ne göre deliğe en çok kaç kartuş konabilir ve kurala göre gereken sıkılama boyu kaç cm olur?

✓ B. Patlayıcı en çok 240 ÷ 2 = 120 cm, yani 4 kartuş; sıkılama 35 + 3 × 15 = 80 cm. A yarım delik sınırını yok sayar (240 ÷ 30 = 8); C fazla kartuş başına yarım yerine iki kat kartuş boyu ekler (35 + 3 × 60); D fazla kartuşlar için ek sıkılamayı unutur.
TEKNİK · KAPALI ALANLAR

Kapalı alanlar: önce ölç, gözcüsüz girme, kurtarmaya maskesiz atlama

İş Güvenliği (İSG) · Teknik güvenlik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHidrojen sülfür, karbonmonoksit, etil alkol, amonyak ve klorun özellikleri nelerdir? Hangisi yanıcı, hangisi havadan ağır?Bağlantılı konudan (Kimyasal risk etmenleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Öncüllü sorular dört özelliği yoklar: yanıcı mı, zehirli mi, havadan ağır mı, nasıl sınıflandırılır. H₂S yanıcı ve zehirli, havadan ağır, çürük yumurta kokulu bir gazdır. CO renksiz, kokusuz, yanıcıdır. Etil alkol alevlenir sıvıdır, suyla her oranda karışır. Amonyak havadan hafif, klor ağırdır; klor yanmaz ama yanmayı besler.

Sık sorulan maddeler: benzen, H₂S, CO, etanol

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kapalı alan nedir, kapalı alanda hangi tehlikeler vardır? Kapalı alana girmeden önce gaz ölçümü hangi sırayla yapılır, gözcünün görevi nedir?

Kısa cevap: Kapalı alan; tank, silo, kuyu, kanalizasyon, gemi ambarı gibi giriş-çıkışı sınırlı, sürekli çalışma için yapılmamış ve havalandırması yetersiz yerdir. Başlıca tehlikeler oksijen eksikliği ya da fazlalığı, zehirli ve yanıcı gazlardır. Girişten önce çalışma izni alınır, hatlar ayrılıp kilitlenir, hava önce oksijen, sonra yanıcı gaz, sonra zehirli gaz için farklı seviyelerde ölçülür. Dışarıda sürekli bir gözcü bekler.

Bir atık su terfi merkezinde kuyuya inen işçi yığılıyor; ardından inen iki arkadaşı da çıkamıyor.

Kapalı alan kazalarının acı ortak noktası, ölümlerin önemli bir kısmının kurtarmaya girenler arasında olmasıdır: hidrojen sülfür ya da oksijen eksikliği görünmez, ilk düşeni görenin içgüdüsü içeri atlamaktır. Kapalı alanlara özel bir yönetmelik yoktur. Yapı İşleri Yönetmeliği zehirli, oksijeni yetersiz ya da parlayıcı olabilecek ortama girmeden önce havanın kontrolünü, sınırlı hava hacimli yüksek riskli ortamda zorunlu hâlde ancak bütün önlemler alınarak çalışmayı, çalışanın dışarıdan sürekli izlenmesini ve derhal yardım imkânını ister (Ek-4 A-37, A-38).

Ölçüm ağızdan değil, alanın üst, orta ve alt seviyelerinde yapılır.Görsel: Sınav Defteri

Tehlikeler ve ölçüm

Normal havada oksijen yaklaşık %21'dir. Yaygın uygulamada %19,5'in altı oksijen eksikliği, %23,5'in üstü oksijen zenginleşmesi sayılır; Maden Yönetmeliği alt sınırı %19 alır. Eksiklik paslanma, fermantasyon ya da azot ve argon gibi gazların havayı itmesiyle oluşur; zenginleşmede giysi ve yağ bir kıvılcımla alev alır. Bu yüzden kapalı alan saf oksijenle “havalandırılmaz”. Yanıcı gazda yaygın kabul, alt patlama sınırının %10'u aşılınca girilmemesidir. Ölçüm sırası oksijen → yanıcı gaz → zehirli gazdır, çünkü yanıcı gaz algılayıcısı doğru okumak için oksijene ihtiyaç duyar. Gazlar yoğunluğuna göre katmanlaşır: hidrojen sülfür ve karbondioksit tabanda, metan tavanda birikir. Bu yüzden ölçüm farklı seviyelerde yapılır; hidrojen sülfürü Kimyasal risk etmenleri sayfasında gördük.

Giriş düzeni

Giriş, yazılı bir çalışma izniyle yapılır: tehlikeler, ölçüm sonuçları, ayırma ve havalandırma önlemleri, giren kişiler ve kurtarma düzeni izinde yazılıdır. Alana giren boru hatları kör tapa ya da sökmeyle ayrılır, karıştırıcı gibi makineler kilitlenir; kilitleme-etiketlemeyi İş ekipmanları ve makine güvenliği sayfasında gördük. Ölçüm çalışma boyunca sürer. Gözcü dışarıda kalır, içeridekiyle sürekli iletişim kurar, tehlikede çalışanı çıkarır, alarm verir ve kurtarma ekibini çağırır; kendisi içeri girmez. Kurtarma üçayağı ve vinci, kurtarma halatı ve tam vücut kemeri hazır tutulur. Oksijeni yetersiz ya da zehirli ortamda hava beslemeli solunum cihazı kullanılır; filtreli maske oksijen eklemez.

Akılda kalsın: Ölçüm sırası O₂ → yanıcı → zehirli; seviye üst, orta, alt. H₂S dipte, metan tavanda. Oksijen 19,5–23,5 bandında. Gözcü girmez, çağırır. Saf oksijenle havalandırma yok, filtreli maskeyle giriş yok.
Sınavda

Nasıl sorulurKapalı alanın tanımı, ölçüm sırası, gazların nerede biriktiği, gözcünün görevi ve kurtarmada doğru davranış sorulur.

TuzakBayılan çalışanı kurtarmak için gözcünün koruyucusuz içeri girmesini doğru saymaktır. İkinci tuzak, oksijeni yetersiz ortamda toz ya da gaz filtreli maskeyi yeterli sanmaktır. Üçüncüsü, ölçümü yalnız giriş ağzında yapmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme gaz ya da görev → özellik

?Soru çöz

Bir atık su kuyusunda çalışan bir işçinin bilinci kapanmıştır. Kuyunun ağzında bekleyen gözcünün yapması gereken en doğru davranış aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Gözcü dışarıda kalır, kurtarmayı dışarıdan başlatır ve ekibi çağırır. B ikinci kurbanı yaratan en sık hatadır; C filtreli maske oksijen eklemez, oksijen eksikliğinde korumaz; D oksijen zenginleşmesi yangın ve patlama riskini büyütür.
TEKNİK · TARIM VE ORMANCILIK

Tarım ve ormancılık: devrilen traktör, dolanan mil, ilaç ve hayvandan bulaşan hastalık

İş Güvenliği (İSG) · Teknik güvenlik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaForklift neden devrilir? Forklift kullanımında yaya-araç ayrımı, insan taşıma yasağı ve rampada sürüş kuralları nelerdir?Bağlantılı konudan (Kaldırma araçları ve yüksekte çalışma). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Forklift kazalarının başında devrilme ve yayaya çarpma gelir. Forklifti yalnız eğitim almış ve yetkilendirilmiş çalışan kullanır; sürücü kabin ya da devrilmeye karşı koruyucu yapıyla korunur ve emniyet kemeri takar. Çalışma alanında trafik kuralı ve hız sınırı konur, yaya ile araç yolu ayrılır. Forkliftle insan taşınmaz; yük alçakta taşınır, yüklü araç rampada yük yukarıda kalacak biçimde sürülür.

Forklift ve motorlu taşıma araçları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tarımda en sık ölümcül kaza nedir? Traktör devrilmesi, kuyruk mili, pestisit ve zoonozlara karşı hangi önlemler alınır?

Kısa cevap: Tarımda ölümcül kazaların başında traktör devrilmesi gelir; devrilmeye karşı koruyucu yapı (kabin ya da koruma çerçevesi) ve emniyet kemeri birlikte kullanılır. Kuyruk mili (kuyruk çıkış mili) korumasız kalırsa giysiyi dolar. Tarım ilacı uygulaması mesleki eğitim gerektiren işlerdendir. Hayvancılıkta bruselloz, şarbon, Q ateşi gibi zoonozlara karşı hijyen, KKD ve hayvan sağlığı önlemleri alınır.

Bir zeytinlikte eğimli arazide yan giden traktör devriliyor; kabini olmadığı için sürücü altında kalıyor.

Tarım, ormancılık ve hayvancılık hem çok tehlikeli işler arasındadır hem de çoğu küçük işletmede, aile üyeleriyle ve mevsimlik çalışanlarla yürür. Temel riskler beş başlıkta toplanır.

Traktör devrilmesi: eğimde yan gitmek, hendek kenarı, ağır asılı ekipman ve yüksek hız traktörü yana ya da arkaya devirir. Önlem, devrilmeye karşı koruyucu yapı (kabin ya da çerçeve) ile emniyet kemerinin birlikte kullanılmasıdır; çerçeve, kemersiz sürücüyü korumaz. Traktörde sürücüden başka kişi taşınmaz. Devrilmeye karşı koruyucu yapının genel kuralını Kaldırma araçları ve yüksekte çalışma sayfasında forkliftte gördük. Kuyruk mili: traktörden ekipmana güç aktaran dönen mil, korumasız kalırsa bol giysiyi, saçı saniyeler içinde dolar; mil koruyucusu takılır, çalışırken üzerinden atlanmaz.

Tarım ilaçları: “tarım ilaçları kullanımı işleri”, çalışanın mesleki eğitim belgesine sahip olması gereken tehlikeli işler listesindedir (Mesleki Eğitimler Yön. Ek-1). İlaç etiketine uygun dozda, rüzgârsız havada, tulum, eldiven, göz ve solunum korumasıyla uygulanır; uygulama sonrası tarlaya yeniden girme süresine uyulur, boş ambalaj başka işte kullanılmaz. Organofosfat zehirlenmesini İş Sağlığı serisindeki Toksikoloji ve mesleki zehirlenmeler sayfasında bulacaksın. Hayvancılık: tekme, ezilme ve boynuz yaralanmalarının yanında bruselloz, şarbon, Q ateşi, leptospiroz ve kuduz gibi zoonozlar görülür; eldiven, hijyen, düşük yapan hayvana korumasız dokunmama ve hayvan aşıları önlemdir. Ayrıntısı İş Sağlığı serisindeki Mesleki kanserler ve biyolojik etkenler sayfasındadır. Taze silaj azot dioksit biriktirebilir; silo da bir kapalı alandır.

Ormancılık: motorlu testerede pala ucunun üst kısmı odun değince testere operatöre doğru fırlar (geri tepme); zincir freni, iki elle tutuş ve kesilmeye dayanıklı pantolon, baret, yüz siperi ve kulaklık önlemdir. Ağaç devrilirken önceden belirlenmiş kaçış yolu kullanılır ve çevredekiler güvenli uzaklıkta tutulur.

Akılda kalsın: Kabin ya da çerçeve + kemer: ikisi birlikte. Kuyruk milinde koruyucu, bol giysi yok. Tarım ilacı mesleki eğitim ister. Zoonozlar: bruselloz, şarbon, Q ateşi. Testerede geri tepmeye zincir freni.
Sınavda

Nasıl sorulurTarımda en sık ölümcül kaza türü, traktör devrilmesine karşı önlemler, kuyruk mili tehlikesi ve hayvancılıkta görülen zoonozlar sorulur.

TuzakDevrilmeye karşı koruyucu yapının tek başına yeterli olduğunu sanmaktır; kemer takılmazsa sürücü yapının dışına savrulur. İkinci tuzak, zoonozları yalnız veteriner hekimin riski saymaktır: hayvanla temas eden her çalışan risk altındadır.

⇄Bilgi eşleştirme risk → önlem

?Soru çöz

Traktörle çalışmada devrilme riskine ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Kemersiz sürücü devrilmede koruyucu çerçevenin dışına savrulur ve altında kalabilir; çerçeve yalnız kemerle korur. A doğru önlem çiftidir; B yana devrilmenin başlıca nedenini anlatır; C devrilmede ve düşmede ikinci kişinin ezilmesini önler.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Boyu 1,8 m olan bir çalışan geri sarmalı düşmeyi durdurucu kullanıyor. Serbest düşme mesafesi 0,5 m, frenlemenin devreye girdiği mesafe 1,0 m, tam vücut kemerinin esnemesi 0,3 m ve üreticinin önerdiği ilave güvenlik mesafesi 1 m'dir. Yapı İşleri Yönetmeliği'ne göre çalışanın bulunduğu seviye ile zemin arasında en az kaç metre açıklık bırakılmalıdır?

✓ B. Ek-5 Ç-35: 0,5 + 1,0 + 0,3 + 1 = 2,8 m. A ilave güvenlik mesafesini unutur; C çalışanın boyunu da ekler, oysa mesafe çalışanın bulunduğu seviyeden ölçülür; D kemer esnemesini atlar.Kaynak: Kaldırma araçları ve yüksekte çalışma · Düşmeyi durdurucu sistemler ve açıklık mesafesi

?Soru 2

3 t'luk bir yük, kolları arasındaki açı 120° olan iki kollu sapanla kaldırılıyor. Her sapan koluna düşen kuvvet yaklaşık kaç tondur? (cos 60° = 0,5)

✓ B. 3 ÷ (2 × cos 60°) = 3 ÷ 1 = 3 t. A açıyı yok sayıp yükü ikiye böler (yalnız dikey kollarda doğru); C kollar arası 60° imiş gibi hesaplar; D kollar arası 90° imiş gibi hesaplar.Kaynak: Kaldırma araçları ve yüksekte çalışma · Kaldırma araçları ve sapan açısı

?Soru 3

Oksi-asetilen kaynağında alınacak önlemlerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Asetilen tüpü yatık kullanılmaz; içindeki aseton gazla birlikte dışarı çıkar ve hamlaçta tehlike yaratır. A alev geri tepmesine karşı temel önlemdir; B tüpün devrilip vanasının kırılmasını önler; D oksijenle temas eden yağın kendiliğinden tutuşmasını önler.Kaynak: İş ekipmanları ve makine güvenliği · Kaynak işlerinde İSG

?Soru 4

Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği Ek-5'e göre geçici kenar koruma sistemleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Sınıf A'da ana korkuluk, ara korkuluk ve topuk levhası arasındaki açıklıklar 47 cm'yi geçemez; 60 cm iskele geçidinin asgari genişliğidir. A ana korkuluk ölçüsü, B topuk levhası kuralı, D kontrol sıklığıdır; üçü de Ek-5'te aynen yer alır.Kaynak: Kaldırma araçları ve yüksekte çalışma · Korkuluk, iskele ve merdiven ölçüleri

?Soru 5

Yangın dörtgeni modelinde yangın üçgenine eklenen dördüncü öğe aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Dörtgen, alevli yanmayı sürdüren serbest radikal zincirini dördüncü öğe olarak ekler. A üçgenin ısı köşesidir, yeni bir öğe değildir; B ısının yayılma yoludur; D yakıtın gaz hâline geçmesidir, yakıt köşesine aittir.Kaynak: Yangın ve patlayıcı ortamlar · Yangın üçgeni, dörtgeni ve söndürme yöntemleri

?Soru 6

Bir lojistik deposundaki forkliftin periyodik kontrolünü aşağıdakilerden hangisi yapabilir?

✓ A. Yetkili kişi EKİPNET'e kayıtlı ilgili branştan mühendis, teknik öğretmen ya da teknikerdir. B bakımını yaptığı ekipmanı kontrol edemez (md.14/A-2); C OSGB'ler ve çalışanları periyodik kontrol hizmeti veremez; D deneyim yetki yerine geçmez, operatör yalnız günlük gözle muayeneyi yapar.Kaynak: İş ekipmanları ve makine güvenliği · Periyodik kontrol: kim, ne zaman, 2025 değişikliği

?Soru 7

Forkliftin güvenli kullanımına ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Yüklü forklift rampada yük yukarıda kalacak biçimde sürülür: iniş geri geri yapılır, yoksa yük ve araç öne devrilebilir. A Ek-II 2.4'teki insan taşıma yasağıdır; B ağırlık merkezini denge üçgeninde tutar; C görüşsüz ilerlemeyi önler.Kaynak: Kaldırma araçları ve yüksekte çalışma · Forklift ve motorlu taşıma araçları

?Soru 8

İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-I'e göre makine koruyucularıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Ek-I 2.8.1-e, parça takma, sökme ve bakımın koruyucu çıkarılmadan yapılabilmesini ister. A, C ve D aynı maddede sayılan özelliklerdir: sağlamlık ve ilave tehlike yaratmama, kolay çıkarılamama, operasyon noktasını kapatmama.Kaynak: İş ekipmanları ve makine güvenliği · Makine koruyucuları ve acil durdurma

?Soru 9

Aşağıdakilerden hangisi yangından aktif korunma önlemidir?

✓ B. Sprinkler yangını ısısından algılayıp kendiliğinden su püskürten aktif bir sistemdir. A, C ve D binanın yapısına yerleştirilmiş, hiçbir algılama ya da çalışma gerektirmeyen pasif önlemlerdir: kompartıman yangını sınırlar, korunumlu merdiven dumanı keser, yanmaz malzeme yayılmayı önler.Kaynak: Yangın ve patlayıcı ortamlar · Yangından korunma, algılama ve kaçış yolları

?Soru 10

Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik'e göre normal çalışma koşullarında tutuşabilir toz bulutunun ara sıra patlayıcı ortam oluşturabileceği bir yerde kullanılabilecek ekipman kategorileri hangisinde doğru verilmiştir?

✓ C. Tarif edilen yer Bölge 21'dir; Ek-3'e göre burada kategori 1 ya da 2 ekipman kullanılır. A Bölge 20'nin kuralıdır; B Bölge 22'ninkidir, kategori 3 ara sıra oluşan ortam için yetersizdir; D en düşük koruma düzeyidir, yalnız Bölge 22 seçeneklerinden biridir.Kaynak: Yangın ve patlayıcı ortamlar · Patlayıcı ortamlar: ATEX bölgeleri
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?İSG soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →