Fiziksel risk etmenleri: gürültü, titreşim, aydınlatma, termal konfor ve radyasyon

Gürültü, titreşim, aydınlatma, termal konfor ve radyasyonun nasıl ölçüldüğünü, yönetmelikteki eylem ve sınır değerlerini ve alınacak önlemleri öğren.

7 durakTüm alanlar
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
MEVZUAT · GÜRÜLTÜ YÖN. md.5

Gürültü: 80, 85 ve 87 dB(A) neyi tetikler?

İş Güvenliği (İSG) · Risk etmenleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKKD türleri nelerdir? FFP1, FFP2, FFP3 toz maskeleri ve gaz filtresi renk kodları nelerdir?Bağlantılı konudan (KKD ve güvenlik işaretleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

KKD vücut bölgesine göre seçilir: baret, gözlük ve yüz siperi, kulak tıkacı ve kulaklık, solunum koruyucu, eldiven, güvenlik ayakkabısı ve düşmeye karşı tam vücut kemeri. Toz maskeleri en az %80, %94 ve %99 süzme verimine göre FFP1, FFP2, FFP3 diye sınıflanır. Gaz filtreleri renkle kodlanır: A kahverengi, B gri, E sarı, K yeşil.

KKD türleri ve seçimi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Gürültü Yönetmeliği'ne göre gürültü maruziyet eylem değerleri ve sınır değeri kaç dB(A)'dır? 80, 85 ve 87 dB(A)'da işveren ne yapar?

Kısa cevap: Gürültü Yönetmeliği 8 saatlik günlük maruziyet için üç değer koyar: en düşük eylem değeri 80 dB(A), en yüksek eylem değeri 85 dB(A), maruziyet sınır değeri 87 dB(A); tepe değerleri sırayla 135, 137 ve 140 dB(C)'dir. 80 aşılınca kulak koruyucu hazır bulundurulur, 85'te kullanımı sağlanıp denetlenir. Koruyucunun etkisi yalnız sınır değerde hesaba katılır.

Bir pres atölyesinde iki usta yan yana durup bağırarak konuşuyor; kulaklıkları boyunlarında asılı.

Ses, havadaki basınç dalgalanmasıdır. Kulak çok geniş bir basınç aralığını duyduğu için ses düzeyi logaritmik bir ölçekle, desibel (dB) ile verilir; başvuru basıncı 20 µPa'dır. Günlük maruziyet A ağırlıklı ölçülür [dB(A)]: bu süzgeç, kulağın düşük ve çok yüksek frekanslara daha az duyarlı olmasını taklit eder. Darbeli seslerin anlık tepe basıncı ise C ağırlıklı ölçülür [dB(C)].

Çalışanların Gürültü ile İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik (RG 28.07.2013/28721; kısaca Gürültü Yönetmeliği) maruziyeti günlük gürültü maruziyet düzeyi (LEX,8saat) ile ölçer: darbeli gürültü de dahil bütün gürültünün sekiz saatlik iş gününe göre zaman ağırlıklı ortalaması (md.4).

Basamak yükseldikçe yükümlülük ağırlaşır: önce hazırlık, sonra zorunluluk, en üstte mutlak sınır.Görsel: Sınav Defteri
Gürültü Yönetmeliği md.5: 8 saatlik günlük değerler
DeğerLEX,8saatTepe (Ptepe)Kulak koruyucunun etkisi
En düşük maruziyet eylem değeri80 dB(A)112 Pa · 135 dB(C)Hesaba katılmaz
En yüksek maruziyet eylem değeri85 dB(A)140 Pa · 137 dB(C)Hesaba katılmaz
Maruziyet sınır değeri87 dB(A)200 Pa · 140 dB(C)Hesaba katılır

Önlemler: kaynak, yol, alıcı

İşveren gürültüyü önce kaynağında yok etmeye ya da azaltmaya çalışır (md.8): daha az gürültülü çalışma yöntemi ve ekipman, düzenli bakım. Sonra yayılma yolunda: perdeleme, kapatma, emici örtü, yalıtım. En son alıcıda: maruziyet süresini kısaltmak, dinlenme araları ve kulak koruyucu. 85 dB(A) aşılırsa teknik ve örgütsel önlemleri içeren bir eylem planı yapılır, gürültülü alanlar işaretlenir ve mümkünse giriş kontrol altına alınır.

Kulak koruyucu seçimini ve SNR değerini KKD ve güvenlik işaretleri sayfasında gördük. Gürültünün işitmeye etkisi ise İş Sağlığı serisindeki Fiziksel etkenlere bağlı hastalıklar sayfasının konusudur.

Akılda kalsın: 80 → hazır tut, 85 → taktır ve denetle, 87 → asla aşma. Tepe değerleri aynı sırayla 135 → 137 → 140 dB(C). Koruyucunun koruması yalnız sınır değerde hesaba girer: eylem değerleri kulağa ulaşan değil, ortamdaki gürültüye göre işletilir.
Sınavda

Nasıl sorulurÜç değer ve her birinin tetiklediği yükümlülük, çoğu zaman “hangisi yanlıştır” kalıbıyla sorulur.

Tuzak80 ile 85'i yer değiştirmektir: 80'de koruyucu yalnız hazır bulundurulur, 85'te kullanımı sağlanır. İkinci tuzak, kulak koruyucunun etkisini eylem değerlerinde de düşmektir. Üçüncüsü, tepe değerlerini dB(A) sanmaktır; tepe C ağırlıklıdır.

⇄Bilgi eşleştirme değer → yükümlülük

?Soru çöz

Gürültü Yönetmeliği'ne göre aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Eylem değerlerinde kulak koruyucunun etkisi dikkate alınmaz (md.5/3); bu yalnız sınır değere özgüdür. A doğrudur, 80 aşılınca koruyucu hazır tutulur (md.9); B doğrudur, sınırda koruyucu hesaba katılır (md.5/2); D doğrudur, 85'i aşanlara işitme testi zorunludur (md.13).
HESAP · GÜRÜLTÜ

Gürültü hesabı: desibel toplama ve 3 dB kuralı

İş Güvenliği (İSG) · Risk etmenleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİş hijyeni nedir? Çalışma ortamı gözetimi ve kişisel maruziyet ölçümü nasıl yapılır?Bağlantılı konudan (İSG yönetim sistemleri ve korunma). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İş hijyeni, çalışma ortamındaki fiziksel, kimyasal ve biyolojik etmenlerden çalışanı korumaya yönelik faaliyetlerdir. Dört adımla ilerler: etmeni öngörmek, işyerinde tanımak, ölçerek değerlendirmek ve kontrol etmek. Çalışma ortamı gözetimi bu işin sürekli yapılmasıdır. Maruziyet en iyi, cihaz çalışanın üzerinde ve solunum bölgesindeyken yapılan kişisel ölçümle bilinir.

Çalışma ortamı gözetimi ve iş hijyeni

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Desibel nasıl toplanır? İki 85 dB(A) makine birlikte kaç dB eder ve günlük gürültü maruziyeti nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Desibeller logaritmik olduğu için aritmetik toplanmaz; her düzey önce enerjiye çevrilip toplanır. Eşit iki kaynak toplamı 3 dB artırır: 85 + 85 dB(A) yaklaşık 88 dB(A) eder. Aradaki fark 10 dB ve üstündeyse küçük kaynak toplamı neredeyse değiştirmez. Günlük maruziyette de aynı mantık geçerlidir: düzey 3 dB artınca aynı doz için süre yarıya iner.

Bir dokuma salonunda tek tezgâh 85 dB(A) ölçülür; yanındaki özdeş tezgâh da çalışınca ölçer 170'i değil, 88'i gösterir.

Desibel logaritmiktir: ses enerjisi iki katına çıkınca düzey yaklaşık 3 dB, on katına çıkınca 10 dB artar. Toplam düzey, enerjiler toplanıp yeniden desibele çevrilerek bulunur.

Ltoplam = 10 · log ( 10L₁/10 + 10L₂/10 + … )n tane özdeş kaynak: Ltoplam = L + 10 · log n
Çözümlü örnek

Bir atölyede özdeş dört makinenin her biri tek başına 80 dB(A) gürültü yapıyor. Dördü birlikte çalışırken ses düzeyi kaçtır?

  1. Özdeş kaynak formülü: 80 + 10 · log 4
  2. log 4 ≈ 0,6 → 10 · 0,6 = 6

Cevap: yaklaşık 86 dB(A)

Pratikte iki düzeyin farkına bakılır, büyük olana tablodaki değer eklenir; üç ve daha çok kaynakta en büyük ikisinden başlanır.

İki kaynak arasındaki farka göre büyük düzeye eklenecek değer
Fark (dB)01234610+
Ekle (dB)3,02,52,11,81,51,0≈ 0
Çözümlü örnek

Bir kalıphanede iki pres 90'ar dB(A), bir kompresör 80 dB(A) gürültü yapıyor. Üçü birlikte çalışırken toplam düzey yaklaşık kaçtır?

  1. Eşit iki pres: 90 ⊕ 90 = 93 (fark 0, +3)
  2. Kompresörü ekle: fark 93 − 80 = 13 ≥ 10 → ekleme yok sayılacak kadar küçük

Cevap: yaklaşık 93 dB(A); kompresörü susturmak toplamı neredeyse değiştirmez, önce presler ele alınmalıdır.

Günlük maruziyet ve süre

Avrupa ve Türk mevzuatı eşit enerji ilkesini kullanır: düzey 3 dB artınca aynı günlük doz için süre yarıya iner. 85 dB(A)'da 8 saat, 88'de 4 saat, 91'de 2 saat, 94'te 1 saat aynı dozu verir.

LEX,8saat = LAeq + 10 · log T8T: gürültüde geçen süre (saat); geri kalan süre sessiz kabul edilir

Örneğin 4 saatini 90 dB(A)'da, kalanını sessiz bir yerde geçiren çalışanın günlük maruziyeti 90 + 10 · log 0,5 ≈ 90 − 3 = 87 dB(A) olur.

Ek bilgi: ABD'deki 5 dB kuralı

ABD'de OSHA 5 dB kuralını ve 8 saat için 90 dB(A) kullanır; Türk mevzuatında ölçüt 3 dB'dir.

Akılda kalsın: İki eşit kaynak +3, on eşit kaynak +10. Fark 10 dB ve üstündeyse küçüğü unut. Süre yarıya inince doz da yarıya iner, düzey 3 dB düşer. Desibeli asla düz toplama: 85 + 85, 170 değil 88'dir.
Sınavda

Nasıl sorulurÖzdeş ya da farklı düzeyli kaynakların toplamı, gürültülü işte geçen kısa sürenin günlük maruziyete çevrilmesi ve hangi kaynağın önce susturulacağı sorulur.

TuzakDesibelleri aritmetik toplamak ya da ortalamasını almaktır. İkinci tuzak, iki eşit kaynağın düzeyi iki katına çıkardığını sanmaktır: enerji iki katına çıkar, düzey yalnız 3 dB artar.

✎Boşluk doldurma desibel hesabı

Her biri 88 dB(A) olan iki özdeş makine birlikte çalışırken toplam düzey yaklaşık dB(A) olur. Her biri 80 dB(A) olan on özdeş fan birlikte dB(A) yapar. Vardiyasının 4 saatini 91 dB(A)'da, kalanını sessiz bir yerde geçiren çalışanın günlük maruziyeti yaklaşık dB(A)'dır.

91 · 90 · 88 · 176 · 800 · 85

?Soru çöz

Bir atölyede iki özdeş taşlama makinesinin her biri 87 dB(A), bir havalandırma fanı 77 dB(A) gürültü yapıyor. Üçü birlikte çalışırken toplam ses düzeyi yaklaşık kaç dB(A)'dır?

✓ B. Eşit iki makine 87 + 3 = 90 dB(A) eder; fan 90'dan 13 dB düşük olduğu için toplama etkisi yok sayılır (formülle 90,2). A en büyük tek kaynağı alıp toplamayı unutur; C her kaynak için 3 dB ekler; D desibelleri aritmetik toplar.
MEVZUAT · TİTREŞİM YÖN. md.5

Titreşim: el-kol 2,5 / 5, bütün vücut 0,5 / 1,15 m/s²

İş Güvenliği (İSG) · Risk etmenleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Titreşim Yönetmeliği'ne göre el-kol ve bütün vücut titreşimi için eylem ve sınır değerleri nedir?

Kısa cevap: Titreşim Yönetmeliği 8 saatlik günlük maruziyet için el-kol titreşiminde eylem değerini 2,5 m/s², sınır değeri 5 m/s²; bütün vücut titreşiminde eylem değerini 0,5 m/s², sınır değeri 1,15 m/s² olarak koyar. Eylem değeri aşılınca eylem planı yapılır ve sağlık gözetimi başlar; sınır değer hiçbir koşulda aşılamaz.

Bir yol yapım ekibinde bir işçi bütün gün kırıcıyla asfalt keser, öteki silindirin koltuğunda sarsılır; ikisi de titreşime maruz kalır ama farklı biçimde.

Çalışanların Titreşimle İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik (RG 22.08.2013/28743; kısaca Titreşim Yönetmeliği) iki tür ayırır (md.4). El-kol titreşimi elden kola aktarılır, damar, kemik, eklem, sinir ve kas bozukluklarına yol açar: kırıcı, taşlama, darbeli matkap, motorlu testere. Bütün vücut titreşimi oturulan koltuktan ya da durulan zeminden bütün bedene geçer, özellikle bel bölgesinde rahatsızlık ve omurgada travma yapar: iş makinesi, forklift, traktör, kamyon.

Titreşim ivme olarak, m/s² cinsinden ölçülür ve sekiz saatlik referans döneme çevrilir; bu değere A(8) denir. Çift elle kullanılan aletlerde her el ayrı ölçülür, yüksek olan esas alınır (Ek-1).

Titreşim Yönetmeliği md.5: 8 saatlik günlük değerler
TürEylem değeriSınır değerTipik kaynak
El-kol2,5 m/s²5 m/s²Kırıcı, taşlama, motorlu testere
Bütün vücut0,5 m/s²1,15 m/s²İş makinesi, forklift, traktör
A(8) = a · T ÷ 8a: aletin ölçülen titreşim ivmesi (m/s²) · T: günlük kullanım süresi (saat)
Çözümlü örnek

Titreşimi 5 m/s² olan bir taşlama makinesi günde 2 saat kullanılıyor. A(8) kaçtır? Titreşimi 10 m/s² olan bir kırıcıyla kaç saatte sınır değere ulaşılır?

  1. A(8) = 5 · √(2 ÷ 8) = 5 · 0,5 = 2,5 m/s²: tam eylem değerinde
  2. Sınır için 5 = 10 · √(T ÷ 8) → √(T ÷ 8) = 0,5 → T = 8 · 0,25 = 2 saat

Cevap: A(8) = 2,5 m/s²; kırıcıyla 2 saatte sınır değere ulaşılır.

Önlemler ve sağlık gözetimi

Eylem değeri aşılırsa işveren teknik ve örgütsel önlemleri içeren bir eylem planı yapar (md.8/3): daha az titreşimli yöntem ve ergonomik ekipman, bütün vücut titreşimini azaltan oturma yeri, el-kola geçeni azaltan tutma yeri, bakım, eğitim, süre sınırı, dinlenme araları ve soğuktan ve nemden koruyan giysi; soğuk, el-kol titreşiminin damar etkisini ağırlaştırır. Gürültüden farklı olarak sağlık gözetimi, eylem değerinin aşıldığı her durumda yapılır (md.12).

İstisna (md.13): maruziyeti değişken işlerde 40 saatlik ortalama sınırın altında kalırsa müfettiş tespitiyle dört yıl izin verilebilir; deniz ve hava taşımacılığında bütün vücut sınırı uygulanmayabilir.

Akılda kalsın: El-kol: 2,5 ve 5 (sınır eylemin iki katı). Bütün vücut: 0,5 ve 1,15. Gövde elden duyarlıdır; bu yüzden değerleri çok daha düşüktür. Süre dörtte bire inince A(8) yarıya iner: kök alınır.
Sınavda

Nasıl sorulurDört değerin eşleştirilmesi, bir işin el-kol mu bütün vücut mu olduğu ve eylem değeri aşılınca yapılacaklar sorulur.

TuzakEl-kol ile bütün vücut değerlerini çaprazlamaktır (2,5 ile 0,5; 5 ile 1,15). İkinci tuzak, gürültüdeki 80/85/87 gibi üçlü bir yapı aramaktır: titreşimde her tür için yalnız iki değer vardır.

⇄Bilgi eşleştirme iş ve değer

?Soru çöz

Titreşim Yönetmeliği'ne göre bir ekskavatör operatörünün maruz kaldığı bütün vücut titreşimi için 8 saatlik günlük maruziyet sınır değeri kaç m/s²'dir?

✓ D. Bütün vücut titreşiminde sınır değer 1,15 m/s²'dir (md.5/1-b). A aynı türün eylem değeridir; B el-kol titreşiminin eylem değeridir; C el-kol titreşiminin sınır değeridir, operatör koltuktan bütün vücut titreşimi alır.
ETMEN · AYDINLATMA

Aydınlatma: lüks, kamaşma ve stroboskopik etki

İş Güvenliği (İSG) · Risk etmenleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

İşyerinde aydınlatma nasıl olmalı? Lüks nedir, büroda kaç lüks gerekir ve stroboskopik etki nedir?

Kısa cevap: İşyerleri esas olarak gün ışığıyla aydınlatılır; gün ışığı yetmediğinde ya da gece çalışmasında yapay ışık kullanılır ve TS EN 12464-1 standardı esas alınır. Aydınlık düzeyi lüks (lx) ile, lüksmetreyle ölçülür; büroda okuma, yazma ve bilgisayar işi için yaygın değer 500 lx'tür. Kamaşma, keskin gölge ve titreşen ışığın yarattığı stroboskopik etki kaza nedenidir.

Bir torna atölyesinde floresan lambaların altında dönen ayna bir an duruyormuş gibi görünür; usta elini uzattığında mil hâlâ dönmektedir.

İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik (RG 17.07.2013/28710; kısaca Bina ve Eklentileri Yönetmeliği) aydınlatmayı Ek-1'de düzenler. İşyerlerinin gün ışığıyla yeterince aydınlatılması esastır; işin ya da binanın yapısı buna izin vermiyorsa ya da gece çalışılıyorsa yapay ışıkla uygun aydınlatma sağlanır ve TS EN 12464-1 standardı esas alınır (Ek-1/22). Aydınlatma sistemi kaza riski yaratmayacak türde ve yerde olur (Ek-1/23).

Aydınlatmanın sönmesi risk yaratacaksa ayrı bir enerji kaynağına bağlı acil aydınlatma bulunur (Ek-1/24); aydınlatılması gereken acil çıkış yolları ve kapıları için de aynı kural geçerlidir. Açık çalışma alanları gün ışığı yetmediğinde aydınlatılır.

Aydınlatma birimleri
BüyüklükBirimNe anlatır?
Işık akısılümen (lm)Kaynaktan çıkan toplam ışık
Işık şiddetikandela (cd)Belli bir yöne yayılan ışık
Aydınlık düzeyilüks (lx = lm/m²)Yüzeye düşen ışık; lüksmetreyle ölçülür
Parıltı (luminans)cd/m²Yüzeyden göze gelen parlaklık; kamaşmayı belirler

Ne kadar ışık, nasıl bir ışık?

Gereken aydınlık düzeyi işin inceliğine göre artar. TS EN 12464-1'de yaygın değerler koridor ve depo için yaklaşık 100 lx, büroda okuma, yazma ve bilgisayar işi için 500 lx, teknik çizim için 750 lx'tür; ince montaj ve kalite kontrol daha fazlasını ister. Nitelik de önemlidir: düzgün dağılım, keskin gölge olmaması, doğru renk.

Kamaşma görüş alanındaki aşırı parlaklıktır; doğrudan lambadan ya da parlak yüzeyden yansıyarak gelir. Stroboskopik etki, şebeke frekansıyla titreşen ışık altında dönen bir parçanın duruyor ya da yavaş dönüyor gibi görünmesidir; armatürleri farklı fazlara bağlamak ve titreşimsiz (yüksek frekanslı) sürücüler kullanmak önler. Ekran başında yansıma ve kontrastı Ergonomi ve elle taşıma sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Lümen kaynaktan çıkar, lüks yüzeye düşer, kandela bir yöne gider. Sıra: önce gün ışığı, yetmezse yapay ışık, her durumda ayrı enerjili acil aydınlatma. Dönen makinede titreşen ışık tehlikelidir: duran sanılan mil döner.
Sınavda

Nasıl sorulurBirim eşleştirmesi, yönetmelikteki aydınlatma kuralları “hangisi yanlıştır” kalıbıyla ve stroboskopik etkinin tanımı sorulur.

TuzakYapay aydınlatmanın esas, gün ışığının yardımcı olduğunu sanmaktır; yönetmelikte tersidir. İkinci tuzak, lümen ile lüksü karıştırmaktır: işyerinde ölçülen ve tablolarda verilen değer lükstür.

✎Boşluk doldurma aydınlatma

Bir çalışma yüzeyindeki aydınlık düzeyi ile ölçülür ve birimi 'tür. Floresan ışık altında dönen bir milin duruyormuş gibi görünmesine denir.

lüksmetre · lüks · stroboskopik etki · lümen · kamaşma · kandela

?Soru çöz

İşyeri Bina ve Eklentileri Yönetmeliği'ne göre aydınlatmayla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Yönetmelikte esas gün ışığıdır; yapay ışık gün ışığı yetmediğinde ya da gece çalışmasında devreye girer (Ek-1/22). B doğrudur, acil aydınlatma ayrı enerji kaynağına bağlıdır (Ek-1/24); C doğrudur, açık alanlar için kural budur (Ek-1/63); D doğrudur, aydınlatma kaza nedeni olmamalıdır (Ek-1/23).
ETMEN · TERMAL KONFOR

Termal konfor ve WBGT: sıcaklık, nem, hava hızı, radyant ısı

İş Güvenliği (İSG) · Risk etmenleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİş hijyeni ölçümünü kim yapar? İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Yönetmeliği'ne göre işverenin yükümlülükleri nelerdir?Bağlantılı konudan (İSG yönetim sistemleri ve korunma). Önce kendin cevapla, sonra aç.

2023 tarihli yönetmeliğe göre işveren, risk değerlendirmesindeki fiziksel, kimyasal ve biyolojik etmenleri ortam ve kişisel ölçümle tespit eder. Ölçümü yalnız Bakanlıktan yeterlik ya da ön yeterlik belgesi almış laboratuvar yapar; belgesiz laboratuvarın sonucu geçersizdir. Sonucu sınır değerle işveren değerlendirir. Mevzuatta süre yoksa kayıtlar en az 10 yıl saklanır.

İş hijyeni ölçüm yönetmeliği

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Termal konforu hangi etkenler belirler? WBGT nasıl hesaplanır ve işyerinde havalandırma kuralları nelerdir?

Kısa cevap: Termal konforu dört ortam etkeni (hava sıcaklığı, nem, hava hızı, radyant sıcaklık) ile iki kişisel etken (iş yükü ve giysi) belirler. Sıcak ortamdaki ısı stresi WBGT indeksiyle ölçülür; güneş almayan yerde WBGT = 0,7 × doğal yaş termometre + 0,3 × globe termometredir. Zararlı gaz ve toz için genel havalandırmadan ayrı mekanik havalandırma kurulur; bakımı ve filtre değişimi yılda bir yapılır.

Bir dökümhanede termometre 34 °C gösterir; ama ergitme ocağının önündeki işçiyi asıl yoran, havadan değil ocaktan gelen ışınım ısısıdır.

Vücudun ürettiği ısıyı ortama ne kadar kolay vereceğini dört ortam etkeni belirler: hava sıcaklığı, nem (terin buharlaşmasını zorlaştırır), hava hızı (buharlaşma ve taşınımla serinletir) ve ortalama radyant sıcaklık (fırın, güneş, sıcak yüzeyden gelen ışınım). Bunlara iki kişisel etken eklenir: iş yükü (metabolik ısı) ve giysinin yalıtımı.

Termal konfor ölçümünde kullanılan aletler
AletNeyi ölçer?
Kuru termometre (Ta)Hava sıcaklığı
Doğal yaş termometre (Tnwb)Nem ve hava akımının buharlaşmayla serinletme etkisi
Globe (siyah küre) termometre (Tg)Radyant ısı
AnemometreHava hızı
Higrometre, psikrometreBağıl nem

WBGT: ısı stresi indeksi

Bina ve Eklentileri Yönetmeliği termal konforun ölçülmesinde TS EN 27243 standardından yararlanılabileceğini söyler (Ek-1/19). Bu standardın indeksi WBGT'dir (yaş termometre küre sıcaklığı): üç termometrenin ağırlıklı ortalaması.

İç ortam (güneş yok): WBGT = 0,7 · Tnwb + 0,3 · TgDış ortam (güneşli): WBGT = 0,7 · Tnwb + 0,2 · Tg + 0,1 · Ta
Çözümlü örnek

Güneş almayan bir cam fabrikasında doğal yaş termometre 25 °C, globe termometre 40 °C gösteriyor. WBGT kaçtır?

  1. İç ortam formülü: 0,7 · 25 + 0,3 · 40
  2. 17,5 + 12 = 29,5

Cevap: WBGT = 29,5 °C

Çözümlü örnek

Güneş altındaki bir şantiyede Tnwb = 26 °C, Tg = 45 °C, Ta = 32 °C ölçülüyor. WBGT kaçtır?

  1. Dış ortam formülü: 0,7 · 26 + 0,2 · 45 + 0,1 · 32
  2. 18,2 + 9 + 3,2 = 30,4

Cevap: WBGT = 30,4 °C

WBGT iş yüküne göre verilen eşiklerle karşılaştırılır; eşikler kaynaktan kaynağa değiştiği için soruda verilir. Sürekli çok sıcak ya da soğuk ortamda koruyucu önlem alınır (Ek-1/20): perdeleme, iş-dinlenme döngüsü, su, uygun giysi. Isı ve soğuğun bedene etkileri İş Sağlığı serisindeki Fiziksel etkenlere bağlı hastalıklar sayfasındadır.

Havalandırma

Genel havalandırma kirli havayı temiz havayla seyreltir; lokal egzoz kirleticiyi çıktığı yerde yakalar. Yönetmeliğin kuralları üç maddedir:

Bina ve Eklentileri Yönetmeliği Ek-1: havalandırma
MaddeKural
15Kapalı işyerinde çalışan sayısına ve işe yetecek temiz hava
16Boğucu, zehirli, tahriş edici gaz, toz, buğu, duman için genel havalandırmadan ayrı mekanik (cebri) sistem
17Mekanik sistem hep çalışır; durması tehlikeliyse arıza uyarısı; bakım, onarım ve filtre değişimi yılda bir, yetkili kişiye
Akılda kalsın: Dört ortam etkeni: sıcaklık, nem, hız, ışınım; iki kişisel: iş ve giysi. WBGT'de yaş termometre her zaman 0,7 ağırlık taşır, çünkü insanı asıl terin buharlaşması serinletir. Güneş varsa kuru termometre de girer (0,2 + 0,1). Zararlı gaza ayrı mekanik havalandırma, bakımı yılda bir.
Sınavda

Nasıl sorulurTermal konfor etkenleri, ölçüm aletleri, WBGT hesabı ve yönetmelikteki havalandırma kuralları sorulur.

Tuzakİç ortamda dış ortam formülünü kullanmaktır: güneş yoksa kuru termometre formüle girmez. İkinci tuzak, globe termometreyi hava sıcaklığını ölçen alet sanmaktır; globe radyant ısıyı ölçer.

⇄Bilgi eşleştirme alet → etken

?Soru çöz

Güneş almayan bir dökümhanede doğal yaş termometre 26 °C, globe termometre 42 °C, kuru termometre 34 °C ölçülmüştür. Bu ortamın WBGT değeri kaç °C'dir?

✓ C. İç ortamda WBGT = 0,7 · 26 + 0,3 · 42 = 18,2 + 12,6 = 30,8. A güneşli dış ortam formülüyle hesaplanmıştır, kuru termometreyi gereksiz yere katar; B yalnız kuru termometredir, nemi ve ışınımı yok sayar; D katsayıları ters çevirir (0,3 · 26 + 0,7 · 42).
ETMEN · RADYASYON

Radyasyon: alfa, beta, gama ve zaman-mesafe-zırh

İş Güvenliği (İSG) · Risk etmenleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKontrol hiyerarşisi nedir? Ortadan kaldırma, ikame, mühendislik önlemleri, idari önlemler ve KKD sıralaması neden önemlidir?Bağlantılı konudan (İSG yönetim sistemleri ve korunma). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kontrol hiyerarşisi önlemleri etkinliğine göre sıralar: önce tehlikeyi ortadan kaldır, olmuyorsa daha az tehlikeli olanla değiştir (ikame), sonra mühendislik önlemleriyle kişiyi tehlikeden ayır, ardından idari önlemlerle çalışma biçimini düzenle; KKD en son çaredir. Üstteki basamaklar insan davranışına daha az bağlıdır. 6331 md.5 de toplu korunmayı kişisel korunmanın önüne koyar.

Kontrol hiyerarşisi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İyonlaştırıcı radyasyon türleri nelerdir, neyle durdurulur? Radyasyondan korunmada zaman, mesafe ve zırhlama nasıl uygulanır?

Kısa cevap: İyonlaştırıcı radyasyon (alfa, beta, gama, X ışını, nötron) atomlardan elektron koparacak enerjidedir. Alfa bir kâğıtla, beta alüminyum ya da pleksiglasla durur; gama ve X ışını ancak kurşun ya da betonla azaltılır. Dış ışınlamadan korunmanın üç yolu zaman, mesafe ve zırhtır; mesafe iki katına çıkınca doz hızı dörtte bire iner. UV, kızılötesi, lazer ve mikrodalga iyonlaştırmayan radyasyondur.

Bir hastanenin anjiyo salonunda hekimler kurşun önlük giyer, yakalarında küçük bir dozimetre taşır; bir adım geri çekilmek de onları korur.

İyonlaştırıcı radyasyon madde içinden geçerken atomlardan elektron koparır, hücrede ve DNA'da hasar bırakır. Başlıca kaynaklar endüstriyel radyografi, tıbbi görüntüleme ve nükleer tesislerdir. Türlerin girginliği farklı olduğu için zırhları da farklıdır.

Girginlik alfadan gamaya artar; alfa vücut dışından zararsıza yakındır ama solunur ya da yutulursa en tehlikelisidir.Görsel: Sınav Defteri

Nötronlar ise su, parafin, beton gibi hidrojence zengin malzemeyle yavaşlatılır.

Birimler: kaynak, soğurulan, etki

Radyasyon birimleri
BirimNeyi ölçer?
Becquerel (Bq)Kaynağın etkinliği: saniyedeki bozunma
Gray (Gy)Dokunun soğurduğu enerji (soğurulan doz)
Sievert (Sv)Tür ve doku duyarlılığıyla düzeltilmiş doz; çalışanın dozu kişisel dozimetreyle izlenir

Korunma: üç ilke, üç araç

Radyasyondan korunmanın üç ilkesi gerekçelendirme (yararı zarardan büyük olmayan ışınlama yapılmaz), optimizasyon (doz makul ölçüde olabildiğince düşük tutulur, ALARA) ve doz sınırlamasıdır. Dış ışınlamaya karşı üç araç kullanılır: zaman (süre kısalırsa doz azalır), mesafe ve zırhlama. Noktasal kaynakta doz hızı uzaklığın karesiyle ters orantılıdır (ters kare yasası): 1 m'de 40 µSv/saat olan doz hızı 2 m'de 10, 4 m'de 2,5 µSv/saat olur.

Yıllık doz sınırları (uluslararası kabul, ICRP)
Kim, ne?Sınır
Radyasyon çalışanı, etkin dozArdışık 5 yılın ortalaması 20 mSv; tek yılda en çok 50 mSv
Radyasyon çalışanı, göz merceği20 mSv
Radyasyon çalışanı, cilt ve el-ayak500 mSv
Halk, etkin doz1 mSv

Nükleer tesislerde doz değerlendirmesini, ziyaretçi kaydını ve arındırmayı radyasyondan korunma personeli yürütür. Radyasyon alanı sarı zeminli üçgen “radyoaktif madde” işaretiyle gösterilir. Gebe ve emziren çalışanların korunması İSG Mevzuatı serisindeki Özel politika gerektiren gruplar sayfasındadır.

İyonlaştırmayan radyasyon

İyonlaştırmayan radyasyon: kaynak, etki, önlem
Türİşyerinde kaynağıBaşlıca etki ve önlem
Morötesi (UV)Kaynak arkı, UV lambası, güneşGözde fotokeratit (kaynakçı gözü), cilt yanığı; filtreli siper, kapalı giysi
Kızılötesi (IR)Ergitme ocağı, cam ve döküm işleriGöz merceğinde bulanıklık (katarakt), yanık; ısı perdesi, IR filtreli gözlük
LazerKesme, ölçme, tıpGöz hasarı; sınıfa göre (1–4) önlem, koruyucu gözlük
Mikrodalga ve radyo frekansıIsıl işlem, kurutma, iletişim antenleriDokuda ısınma; mesafe, zırhlı kabin
Akılda kalsın: Alfa kâğıtta, beta alüminyumda, gama kurşunda. Korunmanın üç aracı zaman, mesafe, zırh; mesafe en ucuzudur: 2 kat uzak = 4 kat az. Becquerel kaynağı, gray soğurulanı, sievert etkiyi ölçer.
Sınavda

Nasıl sorulurTürlere göre zırh, birim eşleştirmesi, ters kare hesabı ve radyasyondan korunma personelinin görevleri öncüllü kalıpla sorulur.

TuzakAlfanın en zararsız tür olduğunu sanmaktır: dışarıdan durdurulması kolaydır ama içeri alınırsa çok tehlikelidir. İkinci tuzak, mesafeyle dozun doğrusal azaldığını düşünmektir; karesiyle azalır.

⇄Bilgi eşleştirme tür → zırh

?Soru çöz

Endüstriyel radyografide kullanılan bir gama kaynağından 1 m uzaklıkta doz hızı 80 µSv/saat ölçülmüştür. Ters kare yasasına göre kaynaktan 4 m uzaklıkta doz hızı kaç µSv/saattir?

✓ D. Uzaklık 4 katına çıktığı için doz hızı 4² = 16'ya bölünür: 80 ÷ 16 = 5. A dozun uzaklıkla doğrusal azaldığını varsayar (80 ÷ 4); B uzaklığı yalnız 2 kat artmış sayıp doğrusal böler; C 8'e böler, uzaklığın karesini (16) almaz.
ETMEN · BASINÇ

Yüksek ve alçak basınç: dalgıç, keson ve irtifa

İş Güvenliği (İSG) · Risk etmenleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Dalgıçlar ve basınçlı ortamda çalışanlar hangi risklerle karşılaşır? Vurgun nedir ve nasıl önlenir?

Kısa cevap: Yüksek basınçta dalgıçlar ile basınçlı hava altında (keson, tünel) çalışanlar, alçak basınçta yüksek irtifada çalışanlar risk altındadır. Suda her 10 metrede basınç yaklaşık 1 atmosfer artar. Asıl tehlike basıncın hızlı değişmesidir: hızlı çıkışta kanda çözünmüş azot kabarcık yapar (vurgun, dekompresyon hastalığı). Önlem, tablolara uygun kademeli basınç düşürmedir.

Bir köprü ayağının temelinde, basınçlı havayla suyu dışarıda tutan bir kesonun içinde işçiler kazı yapıyor; işleri bitince dışarı hemen değil, saatlerce süren bir bekleyişle çıkacaklar.

Deniz düzeyinde hava 1 atmosfer basınç yapar. Su altında her 10 metrede basınca yaklaşık 1 atmosfer eklenir; 30 metredeki dalgıç 4 atmosfer mutlak basınç altındadır. Basınç arttıkça iki şey olur. Kulak, sinüs ve akciğerdeki gaz sıkışır; basınç dengelenemezse barotravma olur. Solunan gazlar kanda ve dokularda daha çok çözünür; derinde azot, sarhoşluğa benzeyen azot narkozu yapar.

Su yalnız eklenen basınçtır; yüzeydeki 1 atmosfer her derinlikte zaten vardır.Görsel: Sınav Defteri

Asıl tehlike dönüşte, basınç düşerken ortaya çıkar. Hızlı çıkışta dokularda çözünmüş azot, açılan gazoz şişesindeki gibi kabarcık oluşturur: vurgun (dekompresyon hastalığı). Nefesini tutarak çıkan dalgıçta genişleyen hava akciğeri yırtabilir. Önlemler: dalış derinliği ve süresinin planlanması, dekompresyon tablolarına uygun kademeli çıkış, işyerinde basınç odası, sağlık uygunluğu ve eğitim, yalnız dalmama.

Alçak basınçta, yükseklik arttıkça havadaki oksijenin kısmi basıncı düşer; yüksek dağ işlerinde ve uçuşta hipoksi (doku oksijensizliği) ve irtifa hastalığı görülür. Önlem kademeli uyum, oksijen desteği ve kabin basınçlandırmadır. Yer altı ve su altı işlerinde 18 yaşından küçük erkekler ve her yaştaki kadınlar çalıştırılamaz (4857 md.72); ayrıntısı İSG Mevzuatı serisindeki Özel politika gerektiren gruplar sayfasındadır. Basıncın bedene etkileri ise İş Sağlığı serisindeki Fiziksel etkenlere bağlı hastalıklar sayfasındadır.

Akılda kalsın: 10 metre su = 1 atmosfer. İnerken sıkışma (barotravma), derinde sarhoşluk (azot narkozu), çıkarken kabarcık (vurgun). Vurgunun ilacı acele etmemektir: kademeli çıkış. Yükseklikte sorun basınç değil, oksijenin azalmasıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurDerinliğe göre mutlak basınç, vurgunun nedeni ve önlemi, basınçla ilgili ifadeler öncüllü kalıpla sorulur.

TuzakVurgunun inişte ya da derinde olduğunu sanmaktır: kabarcık basınç düşerken, yani çıkışta oluşur. İkinci tuzak, 30 metrede basıncı 3 atmosfer saymaktır; yüzeydeki 1 atmosfer de eklenir.

Kendini sına: 3, 10, 85, 0,7 ve 2 kat mesafe bu sayfada neye ait? Önce kendin say, sonra aç.
Sayfanın rakamları: karışanlar yan yana
RakamNeye ait?Yanında karışan
80 · 85 · 87 dB(A)Gürültü: koruyucu hazır · kullanımı zorunlu · sınırTepe 135 · 137 · 140 dB(C)
2,5 · 5 m/s²El-kol titreşimi: eylem · sınırBütün vücut 0,5 · 1,15 m/s²
+3 dBİki eşit kaynak; süre yarıya inince −3 dBOn eşit kaynak +10 dB; fark 10 dB ve üstüyse küçüğü unut
0,7 · 0,3İç ortam WBGT (yaş · globe)Dış ortam 0,7 · 0,2 · 0,1 (kuru termometre girer)
2 kat mesafeDoz hızı 4'te 1'e iner (ters kare)Doğrusal sanıp yarıya indirmek
10 m su+1 atm; 30 m'de 4 atm mutlakYüzeydeki 1 atm'yi unutup 3 demek
Yılda birHavalandırma bakımı ve filtre değişimiTitreşimde 40 saatlik ortalamaya 4 yıl izin

↕Sıralama dalışın akışı

  1. Vurgun: çözünmüş azotun kabarcık yapması
  2. Barotravma: kulak ve sinüste sıkışma
  3. Basınç odasında yeniden basınçlandırma
  4. Azot narkozu: sarhoşluğa benzer etki

?Soru çöz

I. 30 metre derinlikteki bir dalgıç yaklaşık 4 atmosfer mutlak basınç altındadır.
II. Vurgunun temel önlemi, dalgıcın yüzeye hızlı ve kesintisiz çıkarılmasıdır.
III. Yükseklik arttıkça oksijenin kısmi basıncı düştüğü için hipoksi riski doğar.

Basınçlı ortamlarda çalışmayla ilgili yukarıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

✓ B. I doğrudur: 3 atmosfer su ile yüzeydeki 1 atmosfer hava toplam 4 atmosfer eder; III doğrudur, yükseklikte oksijenin kısmi basıncı düşer. II yanlıştır: hızlı çıkış vurgunun nedenidir, önlemi kademeli çıkıştır. A III'ü eksik bırakır; C ve D yanlış olan II'yi içerir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik'e göre aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Laboratuvar sonucu ve varsa sınır değeri raporlar, ama uygunluğu değerlendirmez (md.19/4); değerlendirme işverenindir. A doğrudur, belge şartı md.5/3'tedir; B doğrudur, tekrar hâllerinden biridir; D doğrudur, gerçek maruziyeti görmek için üretim değiştirilmez.Kaynak: İSG yönetim sistemleri ve korunma · İş hijyeni ölçüm yönetmeliği

?Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi KKD Kullanımı Yönetmeliği'nin kapsamı dışında kalır?

✓ B. Riski saptayıp uyaran taşınabilir cihazlar yönetmeliğin kapsamı dışındadır (md.2/2-f); dedektör kişiyi korumaz, yalnız uyarır. A yüz siperi göz ve yüzü koruyan KKD'dir; C kimyasal eldiven el koruyucusudur; D tam vücut kemeri düşmeye karşı korur; üçü de yönetmeliğin listesindeki donanımlardır.Kaynak: KKD ve güvenlik işaretleri · KKD'nin yeri ve işverenin yükümlülükleri

?Soru 3

Sağlık ve Güvenlik İşaretleri Yönetmeliği'nin eklerine göre aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Operatör tek işaretçiden işaret alır, ama “dur” işaretine kim verirse versin her zaman uyar (Ek-10). A doğrudur, aralıklı ışık daha acil durumu anlatır (Ek-6); B doğrudur, gürültü sinyali bastırır (Ek-1); C doğrudur, tahliye işaretleri süreklidir (Ek-7).Kaynak: KKD ve güvenlik işaretleri · Işıklı, sesli ve el işaretleri

?Soru 4

KKD Yönetmeliği'ne göre aşağıdakilerden hangisi Kategori III KKD'nin koruduğu risklerden biri değildir?

✓ D. 50 °C'yi geçmeyen sıcak yüzey asgari risktir, Kategori I'de sayılır; Kategori III'te ancak en az 100 °C havaya denk sıcak ortam vardır. A 2019 yönetmeliğiyle Kategori III'e alınmıştır, eski Kategori II bilgisiyle karışır; B ve C ölüm ya da kalıcı zarar doğurabilir, Ek-1'de Kategori III'te sayılır.Kaynak: KKD ve güvenlik işaretleri · KKD kategorileri ve CE işareti

?Soru 5

Bir galvaniz tesisinde asit buharına karşı alınan aşağıdaki önlemlerden hangisi mühendislik önlemidir?

✓ D. Lokal egzoz buharı kaynağında yakalayıp kişiden uzaklaştırır, fiziksel bir engeldir. A KKD'dir, yalnız takanı korur ve hiyerarşinin en altındadır; B süre sınırlaması bir çalışma kuralıdır, idari önlemdir; C işaret de bir kural hatırlatır, idari önlemdir.Kaynak: İSG yönetim sistemleri ve korunma · Kontrol hiyerarşisi

?Soru 6

Bird oranının geçerli olduğu varsayılan bir işyerinde bir yılda 20 hafif yaralanmalı kaza kaydedilmiştir. Bu işyerinde yaklaşık kaç maddi hasarlı kaza ve kaç ramak kala beklenir?

✓ A. Bird'de hafif yaralanma basamağı 10'dur; 20 ÷ 10 = 2 kat, 30 × 2 = 60 ve 600 × 2 = 1.200. B oranın kendisidir, 2 katına çıkarılmamıştır; C 20 hafif yaralanma ağır yaralanma sanılıp 20 katına çıkarılmıştır; D Heinrich oranıdır (20 ÷ 29 × 300), Heinrich'te hasar basamağı yoktur.Kaynak: İş kazaları ve kaza analizi · Kaza piramidi: Heinrich ve Bird

?Soru 7

Reason'ın İsviçre peyniri modeline göre aşağıdakilerden hangileri gizli koşuldur?

I. Bütçe kesintisi nedeniyle bakım periyodunun uzatılması
II. Operatörün çalan alarmı susturup çalışmaya devam etmesi
III. Farklı işlevdeki vanaların birbirine benzer etiketlerle tasarlanması

✓ C. Bütçe kararı (I) ve vana etiketi tasarımı (III) masa başında alınır, uzun süre fark edilmeden bekler; ikisi de gizli koşuldur. A III'teki tasarım kararını atlar; B ve D ön saftaki operatörün anlık davranışını (II) gizli koşul sayar, oysa o aktif hatadır.Kaynak: İş kazaları ve kaza analizi · İsviçre peyniri ve sistem yaklaşımı

?Soru 8

Bir boya atölyesinde çalışanın 8 saatlik solvent maruziyetini belirlemek için en uygun ölçüm hangisidir?

✓ B. Maruziyet, solunum bölgesinden ve tam vardiya boyunca alınan kişisel numuneyle bulunur. A sabit nokta ortamı gösterir, çalışanın gezdiği yerleri ve kaynağa yakınlığını yansıtmaz; C olağan çalışma şartları değiştirildiği için sonuç gerçeği göstermez; D bacadaki ölçüm havalandırmanın attığı havayı gösterir, kişinin soluduğunu değil.Kaynak: İSG yönetim sistemleri ve korunma · Çalışma ortamı gözetimi ve iş hijyeni

?Soru 9

500 çalışanın kişi başı yılda 2.000 saat çalıştığı bir işyerinde bir yılda 12 iş kazası olmuştur. Bu işyerinin kaza sıklık oranı kaçtır?

✓ D. Toplam saat 500 × 2.000 = 1.000.000; 12 × 1.000.000 ÷ 1.000.000 = 12. A 1.000.000 yerine OSHA çarpanı 200.000 kullanılırsa çıkar; B ağırlık oranının çarpanı 1.000 kullanılırsa çıkar; C toplam saat yerine yalnız kişi başı 2.000 saate bölünürse bulunur.Kaynak: İş kazaları ve kaza analizi · Kaza sıklık ve ağırlık oranı

?Soru 10

Bir su arıtma tesisinde klor gazına karşı kullanılacak gaz filtresinin tipi ve renk kodu hangisidir?

✓ A. Klor inorganik bir gazdır; B tipi, gri kodlu filtre ister. B organik gaz ve buhar filtresidir, çözücüler içindir; C amonyağa özgüdür; D yalnız partikül tutar, gazı durdurmaz.Kaynak: KKD ve güvenlik işaretleri · KKD türleri ve seçimi
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?İSG soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →