Kaza, olay ve ramak kala: güvensiz hareket ile güvensiz durum
İş Güvenliği (İSG) · Risk ve kaza · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaRisk değerlendirmesi nedir, hangi adımlardan oluşur? Tehlike ile risk arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Risk değerlendirme yöntemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Tehlike, zarar verme potansiyelidir; risk, bu potansiyelin zarara dönüşme ihtimalidir ve yöntemler onu olasılık ile şiddetin birleşimi olarak ölçer. Risk değerlendirmesi tehlikeleri tanımlar, riskleri analiz edip derecelendirir ve kontrol tedbirlerine karar verir. Süreç tanımla, analiz et, değerlendir, kontrol et, izle adımlarıyla döner; tedbirden sonra risk yeniden puanlanır.
✎Konu anlatımı
İş kazası, olay ve ramak kala arasındaki fark nedir? Güvensiz hareket ve güvensiz durum nedir?
Kısa cevap: Olay, zarar veren ya da verebilecek her istenmeyen durumdur. Olay bir kişiyi yaralar, hastalandırır ya da öldürürse kazadır; zarar verebilecekken vermezse ramak kaladır. 6331'e göre iş kazası, işyerinde ya da işin yürütümü nedeniyle olan ve ölüme ya da engelliliğe yol açan olaydır. Kazanın doğrudan nedenleri güvensiz hareket ve güvensiz durumdur.Şantiyede iskeleden kayan bir çekiç, aşağıdan geçen işçinin bir adım önüne düşer; kimse yaralanmaz, ama herkes bir an donar.
Bu sahne bir ramak kala olaydır. Deftere yazılmazsa bir sonraki çekiç birinin başına düşebilir. İSG dilinde üç kavram iç içedir: olay en geniş kümedir ve istenmeden olan her şeyi kapsar. Olay bir kişiye zarar verirse kaza, zarar verebilecekken vermezse ramak kala olur.
İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (6331) md.3 iş kazasını “işyerinde veya işin yürütümü nedeniyle meydana gelen, ölüme sebebiyet veren veya vücut bütünlüğünü ruhen ya da bedenen engelli hâle getiren olay” diye tanımlar. Kanunda ramak kala tanımı yoktur. Genel tanım İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği md.4/1-d'dedir: “İşyerinde meydana gelen; çalışan, işyeri ya da iş ekipmanını zarara uğratma potansiyeli olduğu halde zarara uğratmayan olay.” Aynı yönetmelik ramak kala kayıtlarını tehlike tanımlamanın girdisi, yeni bir ramak kalayı da risk değerlendirmesini yenileme nedeni sayar. Büyük endüstriyel kaza kuruluşları için BEKRA Yönetmeliği (md.4/1-j) ayrıca kendi tanımını verir; orada zarar gören “insan, kuruluş veya çevre”dir. Yine de 6331 md.14/1-b işverene bu olayları da inceleyip raporlama görevi verir. Bildirim süreleri İSG Mevzuatı serisindeki İş kazası bildirimi ve yaptırımlar sayfasındadır.
| Olay türü | Sonuç | Örnek |
|---|---|---|
| Kaza (yaralanmalı) | Yaralanma, hastalık ya da ölüm | Kaynakçının gözüne çapak kaçar |
| Maddi hasarlı olay | Yalnız bina, ekipman ya da malzeme zarar görür | Forklift rafı devirir, kimse yaralanmaz |
| Ramak kala | Zarar yok, zarar potansiyeli var | Çekiç bir adım öteye düşer |
Yalnız ekipmanın zarar gördüğü olay iş kazası sayılmaz, çünkü kanunun tanımı kişide zarar arar. İnceleme yükümlülüğü ise onu da kapsar.
Doğrudan nedenler: hareket mi, durum mu?
Kazanın hemen öncesine bakıldığında iki tür doğrudan neden bulunur. Güvensiz hareket (güvensiz davranış) kişinin yaptığı ya da yapmadığı şeydir: koruyucuyu sökmek, KKD takmamak, yetkisiz makine çalıştırmak, çalışan makineye bakım yapmak. Güvensiz durum ortamdaki, ekipmandaki ya da düzendeki eksikliktir: koruyucusuz kayış-kasnak, yağlı zemin, yetersiz aydınlatma, korkuluksuz kenar, bozuk alet.
Ayırt etmenin kısa yolu cümlenin öznesine bakmaktır. Bir kişinin davranışı anlatılıyorsa güvensiz harekettir; bir nesnenin ya da ortamın hâli anlatılıyorsa güvensiz durumdur. Çoğu kazada ikisi birlikte bulunur: korkuluksuz kenar (durum) ve bağlanmamış emniyet kemeri (hareket).
Nasıl sorulurBir olay verilip kaza mı ramak kala mı olduğu, ya da örneğin güvensiz hareket mi güvensiz durum mu olduğu sorulur.
TuzakRamak kalanın 6331'de tanımlandığını sanmaktır: genel tanım Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği md.4'tedir (BEKRA'nın kuruluşa özgü ayrı tanımı da var), 6331 md.14 ise bu olayları inceleme görevi getirir. İkinci tuzak, “yağlı zemin”i davranış saymaktır; o bir durumdur, zemini temizlemeyen kişinin ihmali ise harekettir.
⇄Bilgi eşleştirme olay → ad
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi güvensiz durum değil, güvensiz harekettir?