İş kazaları ve kaza analizi: kaza modelleri, kök neden ve kaza istatistikleri

İş kazalarının neden olduğunu açıklayan modelleri, bir kazanın kök nedenine nasıl inileceğini ve kaza istatistiklerinin nasıl hesaplanıp yorumlandığını öğren.

6 durakTüm alanlar
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · KAZA

Kaza, olay ve ramak kala: güvensiz hareket ile güvensiz durum

İş Güvenliği (İSG) · Risk ve kaza · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaRisk değerlendirmesi nedir, hangi adımlardan oluşur? Tehlike ile risk arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Risk değerlendirme yöntemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tehlike, zarar verme potansiyelidir; risk, bu potansiyelin zarara dönüşme ihtimalidir ve yöntemler onu olasılık ile şiddetin birleşimi olarak ölçer. Risk değerlendirmesi tehlikeleri tanımlar, riskleri analiz edip derecelendirir ve kontrol tedbirlerine karar verir. Süreç tanımla, analiz et, değerlendir, kontrol et, izle adımlarıyla döner; tedbirden sonra risk yeniden puanlanır.

Risk yönetimi süreci

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İş kazası, olay ve ramak kala arasındaki fark nedir? Güvensiz hareket ve güvensiz durum nedir?

Kısa cevap: Olay, zarar veren ya da verebilecek her istenmeyen durumdur. Olay bir kişiyi yaralar, hastalandırır ya da öldürürse kazadır; zarar verebilecekken vermezse ramak kaladır. 6331'e göre iş kazası, işyerinde ya da işin yürütümü nedeniyle olan ve ölüme ya da engelliliğe yol açan olaydır. Kazanın doğrudan nedenleri güvensiz hareket ve güvensiz durumdur.

Şantiyede iskeleden kayan bir çekiç, aşağıdan geçen işçinin bir adım önüne düşer; kimse yaralanmaz, ama herkes bir an donar.

Bu sahne bir ramak kala olaydır. Deftere yazılmazsa bir sonraki çekiç birinin başına düşebilir. İSG dilinde üç kavram iç içedir: olay en geniş kümedir ve istenmeden olan her şeyi kapsar. Olay bir kişiye zarar verirse kaza, zarar verebilecekken vermezse ramak kala olur.

İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (6331) md.3 iş kazasını “işyerinde veya işin yürütümü nedeniyle meydana gelen, ölüme sebebiyet veren veya vücut bütünlüğünü ruhen ya da bedenen engelli hâle getiren olay” diye tanımlar. Kanunda ramak kala tanımı yoktur. Genel tanım İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği md.4/1-d'dedir: “İşyerinde meydana gelen; çalışan, işyeri ya da iş ekipmanını zarara uğratma potansiyeli olduğu halde zarara uğratmayan olay.” Aynı yönetmelik ramak kala kayıtlarını tehlike tanımlamanın girdisi, yeni bir ramak kalayı da risk değerlendirmesini yenileme nedeni sayar. Büyük endüstriyel kaza kuruluşları için BEKRA Yönetmeliği (md.4/1-j) ayrıca kendi tanımını verir; orada zarar gören “insan, kuruluş veya çevre”dir. Yine de 6331 md.14/1-b işverene bu olayları da inceleyip raporlama görevi verir. Bildirim süreleri İSG Mevzuatı serisindeki İş kazası bildirimi ve yaptırımlar sayfasındadır.

Olayın üç sonucu
Olay türüSonuçÖrnek
Kaza (yaralanmalı)Yaralanma, hastalık ya da ölümKaynakçının gözüne çapak kaçar
Maddi hasarlı olayYalnız bina, ekipman ya da malzeme zarar görürForklift rafı devirir, kimse yaralanmaz
Ramak kalaZarar yok, zarar potansiyeli varÇekiç bir adım öteye düşer

Yalnız ekipmanın zarar gördüğü olay iş kazası sayılmaz, çünkü kanunun tanımı kişide zarar arar. İnceleme yükümlülüğü ise onu da kapsar.

Doğrudan nedenler: hareket mi, durum mu?

Kazanın hemen öncesine bakıldığında iki tür doğrudan neden bulunur. Güvensiz hareket (güvensiz davranış) kişinin yaptığı ya da yapmadığı şeydir: koruyucuyu sökmek, KKD takmamak, yetkisiz makine çalıştırmak, çalışan makineye bakım yapmak. Güvensiz durum ortamdaki, ekipmandaki ya da düzendeki eksikliktir: koruyucusuz kayış-kasnak, yağlı zemin, yetersiz aydınlatma, korkuluksuz kenar, bozuk alet.

Ayırt etmenin kısa yolu cümlenin öznesine bakmaktır. Bir kişinin davranışı anlatılıyorsa güvensiz harekettir; bir nesnenin ya da ortamın hâli anlatılıyorsa güvensiz durumdur. Çoğu kazada ikisi birlikte bulunur: korkuluksuz kenar (durum) ve bağlanmamış emniyet kemeri (hareket).

Akılda kalsın: Küme gibi düşün: olay ⊃ kaza + ramak kala. Kişi zarar gördüyse kaza, görebilirdi ama görmediyse ramak kala. Güvensiz hareket = insanın davranışı, güvensiz durum = ortamın hâli.
Sınavda

Nasıl sorulurBir olay verilip kaza mı ramak kala mı olduğu, ya da örneğin güvensiz hareket mi güvensiz durum mu olduğu sorulur.

TuzakRamak kalanın 6331'de tanımlandığını sanmaktır: genel tanım Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği md.4'tedir (BEKRA'nın kuruluşa özgü ayrı tanımı da var), 6331 md.14 ise bu olayları inceleme görevi getirir. İkinci tuzak, “yağlı zemin”i davranış saymaktır; o bir durumdur, zemini temizlemeyen kişinin ihmali ise harekettir.

⇄Bilgi eşleştirme olay → ad

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi güvensiz durum değil, güvensiz harekettir?

✓ B. Cümle bir kişinin davranışını anlatır: çalışan makineye müdahale etmek güvensiz harekettir. A koruyucunun eksikliği ekipmanın hâlidir, güvensiz durumdur; C aydınlatma ortamın özelliğidir, durumdur; D kopuk topraklama ekipman kusurudur, davranış değildir.
KAVRAM · DOMİNO TEORİSİ

Heinrich domino teorisi: beş taş ve 88-10-2 oranı

İş Güvenliği (İSG) · Risk ve kaza · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Heinrich'in domino teorisi nedir? Kazaların yüzde 88'i güvensiz hareketten mi kaynaklanır?

Kısa cevap: H. W. Heinrich 1931'de kazayı art arda devrilen beş domino taşına benzetti: soy ve sosyal çevre, kişisel kusur, güvensiz hareket ya da güvensiz durum, kaza, yaralanma. Ortadaki üçüncü taş çekilirse zincir kırılır. Heinrich'e göre kazaların %88'i güvensiz hareketten, %10'u güvensiz durumdan doğar; %2'si önlenemez.

Bir sigorta şirketinde çalışan Herbert W. Heinrich binlerce kaza dosyasını okuduktan sonra şunu sordu: Kaza bir anda mı olur, yoksa bir zincirin son halkası mı?

Cevabını 1931'de yayımladığı Industrial Accident Prevention (Endüstriyel Kazaların Önlenmesi) kitabında verdi. Kaza tek bir anın talihsizliği değildir; birbirini iten beş taşın sonuncusudur. Bir taş devrilince sonrakini de devirir.

Heinrich zinciri; altta ilk taşı yönetime veren Bird-Loftus sürümü.Görsel: Sınav Defteri

Taşlardan biri yerinden alınırsa sonrakiler devrilmez. Heinrich'e göre müdahale edilecek taş ortadaki üçüncüsüdür: güvensiz hareket ve güvensiz durum. Soy ve sosyal çevreyi değiştirmek zordur; kaza taşına gelindiğinde ise artık geç kalınmıştır.

88-10-2 oranı

Heinrich incelediği vakaları birincil nedenlerine göre ayırdı: %88 güvensiz hareket, %10 güvensiz durum (mekanik ya da fiziksel tehlike), %2 önlenemeyen olaylar (doğal afet gibi). Böylece kazaların %98'inin önlenebilir olduğunu savundu. Oran işçinin davranışını öne çıkardığı için sonradan “suçu çalışana yükleyen” bir yaklaşım diye eleştirildi. Bugün güvensiz hareketin arkasında da eğitim, tasarım ve denetim eksiklerinin arandığı kabul edilir.

Güncellenmiş domino: Bird ve Loftus

Frank Bird ve Robert Loftus 1976'da taşları yeniden yazdı. İlk taş artık yönetimdir: zincir planlamanın, standartların ve denetimin eksikliğiyle başlar.

İki domino zinciri yan yana
TaşHeinrich (1931)Bird ve Loftus (1976)
1Soy ve sosyal çevreYönetim kontrolünün eksikliği
2Kişisel kusurTemel nedenler (kişisel ve işle ilgili etmenler)
3Güvensiz hareket / güvensiz durumDoğrudan nedenler (güvensiz hareket ve durum)
4KazaOlay (temas)
5YaralanmaKayıp (insan, mal, üretim)
Akılda kalsın: Heinrich zinciri çevreden başlar, yaralanmayla biter; ortadaki taşı çek. Oran 88 insan, 10 ortam, 2 önlenemez. Bird-Loftus'ta zincirin başında yönetim vardır, sonunda “yaralanma” yerine daha geniş olan kayıp.
Sınavda

Nasıl sorulurTaşların sırası, çekilmesi gereken taş ya da 88-10-2 oranının anlamı sorulur; “hangisi yanlıştır” kalıbı sık gelir.

TuzakHeinrich'te ilk taşı “yönetim eksikliği” sanmaktır: o Bird-Loftus güncellemesidir, Heinrich'te ilk taş soy ve sosyal çevredir. İkinci tuzak, %88 ile %10'u ters çevirip kazaların çoğunu güvensiz duruma bağlamaktır.

↕Sıralama Heinrich'in beş taşı

  1. Kaza
  2. Kişisel kusur
  3. Yaralanma
  4. Soy ve sosyal çevre
  5. Güvensiz hareket ya da güvensiz durum

?Soru çöz

Heinrich'in domino teorisiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Yönetim eksikliğini ilk taşa koyan Bird ve Loftus'tur (1976); Heinrich'te ilk taş soy ve sosyal çevredir. A doğrudur, oran %88'dir; B doğrudur, Heinrich müdahaleyi ortadaki taşa yöneltir; C doğrudur, %2 doğal afet gibi önlenemez olaylardır.
HESAP · KAZA PİRAMİDİ

Kaza piramidi: Heinrich 1-29-300, Bird 1-10-30-600

İş Güvenliği (İSG) · Risk ve kaza · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Heinrich ve Bird kaza piramidi (buzdağı) oranları nelerdir? 1-29-300 ve 1-10-30-600 ne anlama gelir?

Kısa cevap: Kaza piramidi (buzdağı), ağır kazanın çok sayıda hafif kaza ve ramak kalanın tepesinde durduğunu anlatır. Heinrich'e göre 1 ağır yaralanmaya 29 hafif yaralanma ve 300 yaralanmasız kaza düşer. Bird'ün oranı 1 ağır yaralanma, 10 hafif yaralanma, 30 maddi hasarlı kaza ve 600 ramak kaladır. Ders: tabandaki olaylar raporlanmalı ve azaltılmalıdır.

Bir lojistik deposunda yılda bir kez kırık kemik görülür; ama forkliftlerin rafları sıyırdığı, kolilerin yere düştüğü anları sayan kimse yoktur.

Heinrich aynı kitabında aynı türden 330 kazadan 1'inin ağır yaralanmayla, 29'unun hafif yaralanmayla sonuçlandığını, 300'ünde kimsenin yaralanmadığını yazdı. Buzdağı benzetmesi buradan gelir: görünen tepe ağır kazadır, suyun altında yüzlerce olay vardır.

Frank Bird 1969'da çok daha büyük bir veriyle oranı genişletti ve maddi hasarı ayrı bir basamak yaptı: 1 ağır (iş göremezlikli) yaralanma, 10 hafif yaralanma, 30 maddi hasarlı kaza ve 600 yaralanma ya da hasar olmayan olay, yani ramak kala.

Heinrich'te üç, Bird'de dört basamak vardır; Bird'ün fazladan basamağı maddi hasardır.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Bird oranının geçerli olduğu varsayılan bir işyerinde bir yılda 1.200 ramak kala bildirildi. Kaç ağır yaralanma, kaç hafif yaralanma ve kaç maddi hasarlı kaza beklenir?

  1. Taban 600'dür: 1.200 ÷ 600 = 2 kat.
  2. Her basamak 2 ile çarpılır: 1 × 2 = 2, 10 × 2 = 20, 30 × 2 = 60.

Cevap: 2 ağır yaralanma, 20 hafif yaralanma, 60 maddi hasarlı kaza

Çözümlü örnek

Heinrich oranına göre 58 hafif yaralanmalı kaza yaşanan bir işyerinde kaç ağır yaralanma ve kaç yaralanmasız kaza beklenir?

  1. Heinrich'te hafif yaralanma basamağı 29'dur: 58 ÷ 29 = 2 kat.
  2. 1 × 2 = 2 ağır, 300 × 2 = 600 yaralanmasız.

Cevap: 2 ağır yaralanma, 600 yaralanmasız kaza

Piramidin asıl dersi oranın kendisi değildir. Tabandaki olaylarla tepedeki ağır kazanın nedenleri çoğu zaman ortaktır; ramak kalaları raporlayıp nedenini gidermek tepeyi de küçültür. Bunun için ramak kala bildirimi cezalandırılmamalıdır, yoksa taban görünmez olur.

Ek bilgi: oranlar ne kadar geçerli?

Bird'ün çalışması 297 şirketin 1,7 milyonu aşkın kaza raporuna dayanır. Yine de oranlar bir doğa yasası değildir; sektöre ve kayıt düzenine göre değişir. Hafif kazaların azalması, ölümlü kazaların aynı oranda azalacağı anlamına gelmez. Bu yüzden yüksekte çalışma, enerji kaynakları ve kapalı alan gibi ölümcül potansiyelli işlerin öncü olayları ayrıca izlenir.

Akılda kalsın: Heinrich: 1-29-300, üç basamak, toplam 330. Bird: 1-10-30-600, dört basamak, toplam 641. Bird'de fazladan gelen basamak “30 maddi hasar”dır. Hesapta önce bilinen basamağın kaç katı olduğunu bul, sonra bütün basamakları aynı sayıyla çarp.
Sınavda

Nasıl sorulurOranlar, basamak sayısı, hangi oranın kime ait olduğu ve kısa bir orantı hesabı sorulur.

TuzakBird'ün 30'unu “hafif yaralanma” sanmaktır: Bird'de 10 hafif yaralanma, 30 maddi hasardır. İkinci tuzak, Heinrich'in 300'ünü “ramak kala” ya da “maddi hasar” diye ayırmaktır; Heinrich bunları tek basamakta, yaralanmasız kaza olarak toplar.

✎Boşluk doldurma piramit oranları

Bird piramidinde 1 ağır yaralanmaya hafif yaralanma, maddi hasarlı kaza ve ramak kala düşer. Heinrich piramidinde ise 1 ağır yaralanmaya 29 hafif yaralanma ve yaralanmasız kaza düşer.

10 · 30 · 600 · 300 · 29 · 330

?Soru çöz

Bird oranının geçerli olduğu varsayılan bir işyerinde bir yılda 20 hafif yaralanmalı kaza kaydedilmiştir. Bu işyerinde yaklaşık kaç maddi hasarlı kaza ve kaç ramak kala beklenir?

✓ A. Bird'de hafif yaralanma basamağı 10'dur; 20 ÷ 10 = 2 kat, 30 × 2 = 60 ve 600 × 2 = 1.200. B oranın kendisidir, 2 katına çıkarılmamıştır; C 20 hafif yaralanma ağır yaralanma sanılıp 20 katına çıkarılmıştır; D Heinrich oranıdır (20 ÷ 29 × 300), Heinrich'te hasar basamağı yoktur.
KAVRAM · ÇOK NEDENLİ MODEL

İsviçre peyniri modeli: aktif hatalar, gizli koşullar ve sistem yaklaşımı

İş Güvenliği (İSG) · Risk ve kaza · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Reason'ın İsviçre peyniri modeli nedir? Aktif hata ile gizli koşul arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: James Reason'ın İsviçre peyniri modelinde işyerinin savunmaları üst üste dizilmiş, delikli dilimlerdir. Delikler iki türlüdür: ön saftaki kişinin anlık aktif hataları ve yönetim ya da tasarım kararlarından gelen, uzun süre fark edilmeyen gizli koşullar. Kaza, deliklerin aynı anda hizalanmasıyla olur. Ders: suçlu aramak yerine savunmaları güçlendirmek.

Bir hastanede yanlış ilaç hastaya ulaşmadan önce hekimin yazdığı istemden, eczacının kontrolünden ve hemşirenin son okumasından geçer.

Domino teorisi tek bir zincir anlatır. Oysa büyük kazaların incelemeleri (Çernobil, Bhopal, Piper Alpha) kazanın birçok nedenin aynı anda bir araya gelmesiyle olduğunu gösterdi. İngiliz psikolog James Reason 1990'da bunu bir benzetmeyle anlattı. İşyerinin her savunması (tasarım, prosedür, gözetim, eğitim, alarm, KKD) bir peynir dilimidir ve dilimlerin hepsi deliklidir. Tek dilimdeki delik zararsızdır, çünkü arkadaki dilim tehlikeyi durdurur. Kaza, deliklerin hizalandığı anda tehlikenin bütün dilimlerden geçmesidir.

Tek dilimdeki delik zararsızdır; kaza delikler aynı hizaya geldiğinde olur.Görsel: Sınav Defteri

İki tür delik

Aktif hata ile gizli koşulu ayırt etmek
Aktif hataGizli (örtük) koşul
Kim?Ön saftaki kişi: operatör, sürücü, hemşireTasarımcı, yönetici, planlamacı
EtkisiHemen görülür, kısa ömürlüYıllarca uyur, tetikleyiciyi bekler
ÖrnekVanayı yanlış yöne çevirmekBirbirine benzeyen vana etiketleri, eksik kadro
Nasıl bulunur?Kaza anındaDenetim ve kök neden analiziyle, kazadan önce

Reason insan hatalarını da sınıfladı. Dalgınlık doğru planı yanlış uygulamaktır (yanlış düğmeye basmak). Unutkanlık bir adımı atlamaktır. Yanılgı baştan yanlış plan kurmaktır. İhlal ise kuralı bilerek çiğnemektir. İlk üçü kasıtsızdır; ihlal kasıtlıdır ama çoğu zaman “işi yetiştirme” baskısından doğar.

Sistem yaklaşımı

Çok nedenli bakış, kazanın tek kişinin hatasıyla açıklanamayacağını söyler. Sistem yaklaşımı bir adım ileri gider: kaza; insan, makine, ortam ve örgüt arasındaki etkileşimin ürünüdür. Bu yüzden “Kim hata yaptı?” yerine “Hangi savunma neden işlemedi?” diye sorulur. Suçlama kültürü raporlamayı susturur, öğrenme kültürü delikleri görünür kılar.

Ek bilgi: diğer kaza modelleri

Haddon'un enerji modeli kazayı kontrolsüz enerji salınımı olarak görür ve enerjiyle kişi arasına bariyer koymayı önerir. Rasmussen'in ve Leveson'ın (STAMP) sistem modelleri kazayı kontrol yapısının bozulması, Hollnagel'in FRAM modeli ise olağan iş değişkenliklerinin üst üste binmesi olarak açıklar.

Akılda kalsın: Domino = tek zincir, peynir = çok katman. Aktif hata ön safta ve anlık, gizli koşul masa başında ve uzun ömürlü. Kaza, deliklerin hizalanmasıdır; çare tek kişiyi değil savunmaları düzeltmektir.
Sınavda

Nasıl sorulurModelin sahibi, delik türleri ve öncüllü “hangileri gizli koşuldur” kalıbı sorulur.

TuzakDeliklerin yalnız çalışanların hataları olduğunu sanmaktır: gizli koşullar yönetim ve tasarım kararlarıdır. İkinci tuzak, ihlali dalgınlık ve unutkanlık gibi kasıtsız hatalar arasında saymaktır.

⇄Bilgi eşleştirme hata türü

?Soru çöz

Reason'ın İsviçre peyniri modeline göre aşağıdakilerden hangileri gizli koşuldur?

I. Bütçe kesintisi nedeniyle bakım periyodunun uzatılması
II. Operatörün çalan alarmı susturup çalışmaya devam etmesi
III. Farklı işlevdeki vanaların birbirine benzer etiketlerle tasarlanması

✓ C. Bütçe kararı (I) ve vana etiketi tasarımı (III) masa başında alınır, uzun süre fark edilmeden bekler; ikisi de gizli koşuldur. A III'teki tasarım kararını atlar; B ve D ön saftaki operatörün anlık davranışını (II) gizli koşul sayar, oysa o aktif hatadır.
YÖNTEM · KÖK NEDEN

Kaza araştırması: olay sıralaması, 5 neden ve balık kılçığı

İş Güvenliği (İSG) · Risk ve kaza · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHata ağacı analizi (FTA) ile olay ağacı analizi (ETA) arasındaki fark nedir? Hangi risk değerlendirme yöntemi ne zaman seçilir?Bağlantılı konudan (Risk değerlendirme yöntemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hata ağacı analizi (FTA) istenmeyen bir tepe olaydan başlar, VE / VEYA kapılarıyla geriye, temel nedenlere iner; tümdengelimdir. Olay ağacı analizi (ETA) bir başlatıcı olaydan başlar, güvenlik önlemlerinin başarılı ya da başarısız olmasına göre ileriye, olası sonuçlara dallanır; tümevarımdır. İkisi de olasılık hesaplayabilen nicel yöntemlerdir.

Hata ağacı, olay ağacı, yöntem seçimi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İş kazası nasıl araştırılır? 5 neden ve balık kılçığı yöntemiyle kök neden analizi nasıl yapılır?

Kısa cevap: Kaza araştırması suçlu bulmak için değil, kazanın tekrarlanmasını önlemek için yapılır. Olay yeri güvenli hâle getirilir, kanıtlar korunur, tanıklar ayrı ayrı dinlenir ve olay sıralaması çıkarılır. Sonra doğrudan nedenlerden kök nedene inilir: 5 neden art arda “neden?” diye sorar, balık kılçığı ise nedenleri insan, makine, yöntem gibi başlıklarda toplar.

Bir gıda fabrikasında forklift, raf köşesinden çıkan bir yayaya çarpar. İlk rapor tek cümledir: “Çalışan dikkatsizdi.”

O cümle araştırmanın sonu değil, başı olmalıdır. Dikkatsizlik bir doğrudan nedendir. Çalışanın neden dikkatsiz olduğu, yaya ile forkliftin neden aynı koridoru paylaştığı sorulmadıkça benzer kaza tekrarlanır. 6331 md.14/1-a işverene bütün iş kazalarının ve meslek hastalıklarının kaydını tutma, gerekli incelemeleri yapıp rapor düzenleme görevini verir.

Araştırmanın adımları

  • Olay yerini güvenli hâle getir; ilkyardım ve acil müdahale önce gelir.
  • Kanıtı koru: fotoğraf, ölçü, ekipmanın konumu, bakım ve vardiya kayıtları.
  • Tanıkları vakit geçirmeden ve ayrı ayrı dinle; yönlendirici soru sorma.
  • Olay sıralamasını (zaman çizelgesini) çıkar: kim, nerede, ne zaman, ne yaptı?
  • Doğrudan, temel ve kök nedenleri belirle.
  • Düzeltici ve önleyici faaliyeti sorumlusu ve tarihiyle yaz; risk değerlendirmesini güncelle, sonucu izle.

5 neden: tek zincirde derine inmek

Forklift kazasında 5 neden
SoruCevap
1. Neden çarptı?Sürücü yayayı görmedi.
2. Neden görmedi?Raf köşesi kör noktaydı, ayna yoktu.
3. Neden ayna yoktu?Raflar iki ay önce yeniden dizildi, yeni kör nokta fark edilmedi.
4. Neden fark edilmedi?Yerleşim değişince risk değerlendirmesi güncellenmedi.
5. Neden güncellenmedi?Değişiklik yönetimi prosedürü yoktu (kök neden).

“Beş” bir kural değildir; bazen üç, bazen yedi soruda kök nedene inilir. Durma ölçütü, cevabın işletmenin düzeltebileceği bir sistem eksikliğine varmasıdır. Yöntemin zayıf yanı tek bir zincir izlemesi ve soranın bakışına bağlı kalmasıdır.

Balık kılçığı: nedenleri genişlemesine taramak

Kaoru Ishikawa'nın neden-sonuç diyagramında sorun balığın başına yazılır, ana kılçıklar neden başlıklarıdır. Üretimde yaygın başlıklar insan, makine, malzeme, yöntem, ölçüm ve çevredir (6M). Ekip her kılçığa olası nedenleri ekler.

5 neden tek kılçıkta derine iner; balık kılçığı bütün kılçıkları birlikte gösterir.Görsel: Sınav Defteri

Hata ağacını Risk değerlendirme yöntemleri sayfasında gördük: o da tepe olaydan geriye, nedenlere doğru iner ve kaza araştırmasında kullanılabilir.

Akılda kalsın: Araştırmanın sorusu “kim?” değil, “neden?” ve “nasıl önleriz?”. 5 neden = derinlik (tek zincir), balık kılçığı = genişlik (6 başlık). “Dikkatsizlik” doğrudan nedendir; kök neden genellikle bir sistem eksikliğidir.
Sınavda

Nasıl sorulurAraştırma adımlarının sırası, kullanılan yöntemin adı ya da kök neden ile doğrudan nedenin ayrımı sorulur.

Tuzak“çalışanın dikkatsizliği”ni kök neden kabul etmektir; o doğrudan nedendir. İkinci tuzak, tanıkları birlikte dinlemenin zaman kazandırdığını düşünmektir: ifadeler birbirini etkiler, tanıklar ayrı ayrı dinlenir.

↕Sıralama kaza araştırması

  1. Tanıkları vakit geçirmeden, ayrı ayrı dinlemek
  2. Kök nedene göre düzeltici faaliyeti planlayıp risk değerlendirmesini güncellemek
  3. Olay yerini güvenli hâle getirip yaralıya ilkyardım yapmak
  4. Olay sıralamasını çıkarıp 5 neden ile kök nedene inmek
  5. Ekipmanın konumunu fotoğraflayıp kayıtları korumak

?Soru çöz

Bir kaza araştırmasında ekip; insan, makine, malzeme, yöntem, ölçüm ve çevre başlıkları altında olası nedenleri tek bir diyagramda topluyor. Kullanılan yöntem hangisidir?

✓ B. Nedenleri başlıklar altında, genişlemesine toplayan diyagram balık kılçığıdır. A tek bir zincirde art arda “neden?” sorar, başlık kullanmaz; C bir başlatıcı olaydan ileriye, olası sonuçlara gider; D proses sapmalarını kılavuz sözcüklerle tarayan bir risk değerlendirme yöntemidir, kaza sonrası araç değildir.
HESAP · KAZA İSTATİSTİĞİ

Kaza istatistikleri: sıklık oranı, ağırlık oranı ve olay sıklık hızı

İş Güvenliği (İSG) · Risk ve kaza · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Kaza sıklık oranı ve kaza ağırlık oranı nasıl hesaplanır? Formüllerdeki 1.000.000, 200.000 ve 1.000 çarpanları ne anlama gelir?

Kısa cevap: Kaza sıklık oranı (KSO), bir milyon çalışma saatinde kaç kaza olduğunu gösterir: kaza sayısı × 1.000.000 / toplam çalışma saati. Kaza ağırlık oranı (KAO), bin çalışma saatinde kaybedilen iş günüdür: kayıp gün × 1.000 / toplam saat. ABD'de kullanılan olay sıklık hızı 200.000 saati, yani 100 tam zamanlı çalışanın bir yılını esas alır.

İki fabrika bu yıl dörder kaza bildirdi. Biri 40, öbürü 4.000 kişi çalıştırıyor; hangisi daha güvenli?

Kaza sayısı tek başına karşılaştırmaya yetmez; çalışılan süreye bölünmesi gerekir. Bu yüzden kaza istatistikleri toplam çalışma saatine oranlanır ve okunabilir bir sayı elde etmek için sabit bir çarpanla büyütülür. Toplam çalışma saati, çalışan sayısı ile kişi başına fiilen çalışılan saatin çarpımıdır; izin, rapor ve devamsızlık düşülür.

KSO = kaza sayısı × 1.000.000toplam çalışma saatiBir milyon saatte kaç kaza? Sıklığı ölçer.
KAO = kayıp iş günü × 1.000toplam çalışma saatiBin saatte kaç iş günü kaybı? Ağırlığı ölçer.
Olay sıklık hızı = vaka sayısı × 200.000toplam çalışma saatiABD (OSHA) ölçüsü: 100 çalışan × 40 saat × 50 hafta = 200.000 saat.
Çözümlü örnek

400 çalışanlı bir fabrikada kişi başı yıllık fiilî çalışma 2.000 saattir. Yıl içinde iş günü kayıplı 6 kaza olmuş, toplam 120 iş günü kaybedilmiştir. KSO, KAO ve olay sıklık hızı nedir?

  1. Toplam saat: 400 × 2.000 = 800.000
  2. KSO: 6 × 1.000.000 ÷ 800.000 = 7,5
  3. KAO: 120 × 1.000 ÷ 800.000 = 0,15
  4. Olay sıklık hızı: 6 × 200.000 ÷ 800.000 = 1,5

Cevap: KSO 7,5 · KAO 0,15 · olay sıklık hızı 1,5

Çözümlü örnek

250 çalışanlı bir işyerinde günde 8 saat, yılda 300 gün çalışılmaktadır. Yılda 9 iş kazası olmuş ve 180 iş günü kaybedilmiştir. KSO ve KAO nedir; kaza başına ortalama kaç gün kaybedilmiştir?

  1. Toplam saat: 250 × 8 × 300 = 600.000
  2. KSO: 9 × 1.000.000 ÷ 600.000 = 15
  3. KAO: 180 × 1.000 ÷ 600.000 = 0,3
  4. Kaza başına kayıp: 180 ÷ 9 = 20 gün

Cevap: KSO 15 · KAO 0,3 · kaza başına 20 gün

İki oran farklı soruları cevaplar: sıklık “Ne kadar sık?”, ağırlık “Ne kadar ağır?” sorusunu. Az ama ağır kaza yaşayan bir işyerinin KSO'su düşük, KAO'su yüksek çıkar. İkisi de olmuş kazayı saydığı için gecikmeli göstergedir; öncü göstergeleri İSG yönetim sistemleri ve korunma sayfasında göreceğiz.

Karıştırılan rakamlar: üç ölçüt, üç çarpan
ÖlçütPayÇarpanNe anlatır?
Kaza sıklık oranıKaza sayısı1.000.000Milyon saatte kaza
Olay sıklık hızı (OSHA)Vaka sayısı200.000100 çalışanın bir yılında vaka
Kaza ağırlık oranıKayıp iş günü1.000Bin saatte kayıp gün
Ek bilgi: kaynaklar arasındaki farklar

Bazı kaynaklar ağırlık oranını milyon saat başına verir. ILO ayrıca çalışan sayısına dayalı bir insidans hızı kullanır (1.000 çalışan başına yeni vaka). Ölümlü ve sürekli iş göremezlikli kazalarda gerçek kayıp gün yerine sabit bir gün karşılığı kullanan yöntemler de vardır. Soru çarpanı ya da gün karşılığını verirse onu kullan.

Akılda kalsın: Pay ne kadar seyrekse çarpan o kadar büyüktür: kaza nadir → 1.000.000, kayıp gün kalabalık → 1.000. 200.000 = 100 × 40 × 50. Önce toplam saati bul, sonra çarp ve böl.
Sınavda

Nasıl sorulurÇalışan sayısı, çalışma süresi ve kaza ya da kayıp gün verilip KSO veya KAO sorulur.

TuzakÇarpanları karıştırmaktır: sıklıkta 1.000.000, ağırlıkta 1.000. İkinci tuzak, toplam saati bulmadan yalnız kişi başı saate ya da çalışan sayısına bölmektir.

✎Boşluk doldurma KSO ve KAO

150 çalışanlı bir atölyede kişi başı yıllık çalışma 2.000 saattir; toplam çalışma saati olur. Yılda 3 iş kazası olmuşsa kaza sıklık oranı , bu kazalarda 45 iş günü kaybedilmişse kaza ağırlık oranı çıkar.

300.000 · 10 · 0,15 · 2 · 150 · 15

?Soru çöz

500 çalışanın kişi başı yılda 2.000 saat çalıştığı bir işyerinde bir yılda 12 iş kazası olmuştur. Bu işyerinin kaza sıklık oranı kaçtır?

✓ D. Toplam saat 500 × 2.000 = 1.000.000; 12 × 1.000.000 ÷ 1.000.000 = 12. A 1.000.000 yerine OSHA çarpanı 200.000 kullanılırsa çıkar; B ağırlık oranının çarpanı 1.000 kullanılırsa çıkar; C toplam saat yerine yalnız kişi başı 2.000 saate bölünürse bulunur.

Karma tekrar

Bu sayfadan ve önceki 1 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir kaza araştırmasında ekip; insan, makine, malzeme, yöntem, ölçüm ve çevre başlıkları altında olası nedenleri tek bir diyagramda topluyor. Kullanılan yöntem hangisidir?

✓ B. Nedenleri başlıklar altında, genişlemesine toplayan diyagram balık kılçığıdır. A tek bir zincirde art arda “neden?” sorar, başlık kullanmaz; C bir başlatıcı olaydan ileriye, olası sonuçlara gider; D proses sapmalarını kılavuz sözcüklerle tarayan bir risk değerlendirme yöntemidir, kaza sonrası araç değildir.Kaynak: bu sayfa · Kaza araştırması ve kök neden

?Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi bir tehlike değil, bir risk ifadesidir?

✓ C. İfade bir ihtimali (kayıp düşme) ve sonucunu (yaralanma) birlikte söyler; bu risktir. A yanıcı madde yalnız zarar potansiyeli taşır, tehlikedir; B korumasız dönen disk bir tehlike kaynağıdır, ihtimal söylenmiyor; D korkuluksuz kenar düşme tehlikesidir, riske dönüşmesi için ihtimal ve sonuç gerekir.Kaynak: Risk değerlendirme yöntemleri · Risk yönetimi süreci

?Soru 3

Bird oranının geçerli olduğu varsayılan bir işyerinde bir yılda 20 hafif yaralanmalı kaza kaydedilmiştir. Bu işyerinde yaklaşık kaç maddi hasarlı kaza ve kaç ramak kala beklenir?

✓ A. Bird'de hafif yaralanma basamağı 10'dur; 20 ÷ 10 = 2 kat, 30 × 2 = 60 ve 600 × 2 = 1.200. B oranın kendisidir, 2 katına çıkarılmamıştır; C 20 hafif yaralanma ağır yaralanma sanılıp 20 katına çıkarılmıştır; D Heinrich oranıdır (20 ÷ 29 × 300), Heinrich'te hasar basamağı yoktur.Kaynak: bu sayfa · Kaza piramidi: Heinrich ve Bird

?Soru 4

HAZOP (Tehlike ve İşletilebilirlik Analizi) ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Şiddet, olasılık ve saptanabilirliği çarpıp risk öncelik sayısı bulmak FMEA'nın işidir; HAZOP sapma arayan nitel bir yöntemdir. A doğrudur, tesis düğüm düğüm taranır; B doğrudur, “akış” + “yok” = “akış yok”; C doğrudur, HAZOP lider ve çok disiplinli ekiple yapılır.Kaynak: Risk değerlendirme yöntemleri · HAZOP ve kılavuz sözcükler

?Soru 5

FMEA (Hata Türleri ve Etkileri Analizi) ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Fark edilmesi zor bir hata türü yüksek saptanabilirlik (D) puanı alır.
II. Risk öncelik sayısı en fazla 1.000 olabilir.
III. Analiz, istenmeyen bir tepe olaydan başlayıp nedenlere doğru iner.

✓ A. I doğru: D'de büyük sayı “fark edilemez” demektir. II doğru: 10 × 10 × 10 = 1.000. III yanlış: tepe olaydan nedenlere inmek hata ağacının (tümdengelim) işidir; FMEA parçadan sisteme gider. B II'yi atlar, oysa 1.000 sınırı doğrudur; C ve D III'ü doğru sayıp FMEA'yı hata ağacıyla karıştırır.Kaynak: Risk değerlendirme yöntemleri · FMEA ve RPN

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi güvensiz durum değil, güvensiz harekettir?

✓ B. Cümle bir kişinin davranışını anlatır: çalışan makineye müdahale etmek güvensiz harekettir. A koruyucunun eksikliği ekipmanın hâlidir, güvensiz durumdur; C aydınlatma ortamın özelliğidir, durumdur; D kopuk topraklama ekipman kusurudur, davranış değildir.Kaynak: bu sayfa · Kaza, olay, ramak kala

?Soru 7

L tipi 5×5 matriste aşağıdaki olasılık (O) ve şiddet (Ş) çiftlerinden hangisi “yüksek” risk sınıfına girer?

✓ D. 3 × 5 = 15, yüksek sınıfın (15–16) alt sınırıdır. A 2 × 5 = 10 ortadır; ölüm ihtimali her riski yüksek yapmaz; B 4 × 5 = 20 yüksek değil, bir üst sınıf olan tolerans gösterilemez riske girer; C 4 × 3 = 12 orta sınıfın üst sınırıdır, yüksek 15'ten başlar.Kaynak: Risk değerlendirme yöntemleri · L tipi (5×5) matris

?Soru 8

Bir hata ağacında tepe olay, olasılıkları 0,2 ve 0,05 olan iki bağımsız temel olaya VE kapısıyla bağlıdır. Tepe olayın olasılığı kaçtır?

✓ C. VE kapısında iki olay birlikte gerekir, olasılıklar çarpılır: 0,2 × 0,05 = 0,01. A olasılıkları toplamaktır, VEYA kapısının yaklaşık hesabıdır; B VEYA kapısının tam değeridir (1 − 0,8 × 0,95); D iki olasılığın farkıdır, hiçbir kapının kuralı değildir.Kaynak: Risk değerlendirme yöntemleri · Hata ağacı, olay ağacı, yöntem seçimi

?Soru 9

Bir kaynak atölyesinde bir tehlikenin Fine-Kinney değerleri: olasılık 6, frekans 3 (haftada bir), şiddet 15. Bu riskin sınıfı ve gereken eylem hangisidir?

✓ B. 6 × 3 × 15 = 270; 200–400 aralığı yüksek risktir. A çarpma yerine toplanırsa (6 + 3 + 15 = 24) çıkar; C şiddet 15 yerine 7 alınırsa (126) çıkar; D frekans haftada bir (3) yerine günde bir (6) alınırsa 540 bulunur.Kaynak: Risk değerlendirme yöntemleri · Fine-Kinney yöntemi

?Soru 10

Reason'ın İsviçre peyniri modeline göre aşağıdakilerden hangileri gizli koşuldur?

I. Bütçe kesintisi nedeniyle bakım periyodunun uzatılması
II. Operatörün çalan alarmı susturup çalışmaya devam etmesi
III. Farklı işlevdeki vanaların birbirine benzer etiketlerle tasarlanması

✓ C. Bütçe kararı (I) ve vana etiketi tasarımı (III) masa başında alınır, uzun süre fark edilmeden bekler; ikisi de gizli koşuldur. A III'teki tasarım kararını atlar; B ve D ön saftaki operatörün anlık davranışını (II) gizli koşul sayar, oysa o aktif hatadır.Kaynak: bu sayfa · İsviçre peyniri ve sistem yaklaşımı
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?İSG soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →