Yangın ve patlayıcı ortamlar: yanma, yangın sınıfları, söndürücüler ve ATEX bölgeleri

Yangının nasıl başladığını ve söndüğünü, hangi yangına hangi söndürücünün kullanıldığını ve patlayıcı ortamların nasıl bölgelere ayrılıp önlem alındığını öğren.

6 durakTüm alanlar
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
TEKNİK · YANGIN KİMYASI

Yangın üçgeni ve dörtgeni: dört öğeden biri giderse yangın söner

İş Güvenliği (İSG) · Teknik güvenlik · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Yangın üçgeni ve yangın dörtgeni nedir? Yangın hangi yöntemlerle söndürülür: soğutma, boğma, yakıtı uzaklaştırma ve zincirleme reaksiyonu kesme?

Kısa cevap: Yanma, yanıcı maddenin oksijenle ısı ve ışık vererek hızla birleşmesidir. Başlaması için yakıt, oksijen ve ısı birlikte bulunmalıdır (yangın üçgeni); sürmesi için dördüncü öğe olan zincirleme kimyasal reaksiyon gerekir (yangın dörtgeni). Söndürme bir öğeyi ortadan kaldırır: soğutma ısıyı, boğma oksijeni, yakıtı uzaklaştırma yakıtı alır, kimyasal söndürücüler zinciri keser.

Bir mobilya atölyesinde talaş torbasının yanında unutulan ısıtıcı geceyi sessizce geçirir; sabaha karşı torba için gereken üç şeyin üçü de oradadır.

Yanma bir oksitlenme tepkimesidir. Başlaması için üç öğe aynı anda gerekir: yakıt (katı, sıvı ya da gaz yanıcı madde), oksijen (çoğunlukla havanın yaklaşık %21'i) ve ısı, yani maddeyi tutuşturacak enerji (kıvılcım, alev, sıcak yüzey, sürtünme, statik boşalma). Bu üçlüye yangın üçgeni denir. Alevli yanmanın kendi kendini sürdürmesini ise tepkimede açığa çıkan serbest radikallerin zinciri sağlar; bu dördüncü öğeyle model yangın dörtgenine (tetrahedron) dönüşür.

Her söndürme yöntemi dörtgenin bir öğesini hedef alır.Görsel: Sınav Defteri

Isı nasıl yayılır?

Yangın üç yolla büyür. İletim, ısının katı içinden geçmesidir: duvardaki çelik boru öteki odadaki kartonu tutuşturabilir. Taşınım, sıcak gazların ve dumanın yükselip tavan boyunca yayılmasıdır; yangın yukarı katlara çoğunlukla merdiven boşluğu ve şaftlardan bu yolla geçer. Işınım, alevin yaydığı ısının boşluktan dalga olarak geçmesidir; birkaç metre ötedeki istifi temas olmadan tutuşturur.

Dört söndürme yöntemi

Soğutma, yanan maddenin sıcaklığını tutuşma sıcaklığının altına indirir; en etkili soğutucu sudur. Boğma, yanıcı ile oksijenin temasını keser ya da ortamdaki oksijeni azaltır: köpük örtüsü, yangın battaniyesi, kum, CO₂. Oksijen yaklaşık %15'in altına inince çoğu alevli yanma sürmez. Yakıtı uzaklaştırma, yanmaya beslenen maddeyi keser: gaz vanasını kapatmak, istifi dağıtmak. Zincirleme reaksiyonu kesmek, serbest radikalleri bağlayarak alevi kimyasal olarak durdurur; kuru kimyevi tozun (KKT) asıl etkisi budur.

Akılda kalsın: Üçgen başlatır, dörtgen sürdürür. Yöntemi öğeyle eşle: su → ısı, köpük ve CO₂ → oksijen, vana → yakıt, KKT → zincir. Isı üç yolla yayılır: iletim (katı), taşınım (sıcak gaz), ışınım (dalga).
Sınavda

Nasıl sorulurBir söndürme uygulamasının hangi yönteme girdiği, yangın dörtgeninin dördüncü öğesi ve ısı yayılım yolları sorulur.

TuzakGaz kaçağı yangınında vanayı kapatmayı boğma saymaktır; bu yakıtı uzaklaştırmadır. İkinci tuzak, KKT'yi yalnız boğucu sanmaktır: asıl etkisi zincirleme reaksiyonu kesmektir. Üçüncüsü, ışınımın bir taşıyıcı ortama ihtiyaç duyduğunu düşünmektir.

⇄Bilgi eşleştirme uygulama → yöntem

?Soru çöz

Yangın dörtgeni modelinde yangın üçgenine eklenen dördüncü öğe aşağıdakilerden hangisidir?

✓ C. Dörtgen, alevli yanmayı sürdüren serbest radikal zincirini dördüncü öğe olarak ekler. A üçgenin ısı köşesidir, yeni bir öğe değildir; B ısının yayılma yoludur; D yakıtın gaz hâline geçmesidir, yakıt köşesine aittir.
TEKNİK · YANGIN SINIFLARI

Yangın sınıfları A, B, C, D, F: hangi yangına hangi söndürücü?

İş Güvenliği (İSG) · Teknik güvenlik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKKD türleri nelerdir? FFP1, FFP2, FFP3 toz maskeleri ve gaz filtresi renk kodları nelerdir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (KKD ve güvenlik işaretleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

KKD vücut bölgesine göre seçilir: baret, gözlük ve yüz siperi, kulak tıkacı ve kulaklık, solunum koruyucu, eldiven, güvenlik ayakkabısı ve düşmeye karşı tam vücut kemeri. Toz maskeleri en az %80, %94 ve %99 süzme verimine göre FFP1, FFP2, FFP3 diye sınıflanır. Gaz filtreleri renkle kodlanır: A kahverengi, B gri, E sarı, K yeşil.

KKD türleri ve seçimi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yangın sınıfları nelerdir? A, B, C, D ve F sınıfı yangınlarda hangi yangın söndürücü kullanılır, hangisi kullanılmaz?

Kısa cevap: Yangınlar yanan maddeye göre sınıflanır: A katı (odun, kâğıt, tekstil), B sıvı ve sıvılaşan katı (benzin, boya, yağ), C gaz (LPG, doğal gaz), D metal (magnezyum, sodyum), F pişirme yağı. A'da su, köpük ve ABC tozu; B'de köpük, KKT ve CO₂; C'de KKT; D'de özel metal tozu; F'de ıslak kimyasal söndürücü kullanılır. Elektrik ayrı bir sınıf değildir.

Bir otel mutfağında fritöz alev alınca aşçı yardımcısı kovayla suya koşar; şef onu kolundan yakalar.

Yangın sınıfı, yanan maddenin türüne göre belirlenir ve söndürücü bu sınıfa göre seçilir; yanlış söndürücü yangını büyütebilir. Güncel sınıflandırma (TS EN 2) beş sınıftan oluşur. Eski kaynaklardaki “E sınıfı elektrik yangını” bugün kullanılmaz: elektrik bir yanma türü değil, tutuşturucu ve çarpılma tehlikesidir. Önce enerji kesilir, kesilemiyorsa iletken olmayan söndürücü (CO₂ ya da kuru kimyevi toz) kullanılır; su ve köpük kullanılmaz.

Yangın sınıfları ve söndürücü seçimi
SınıfYanan maddeUygun söndürücüKullanılmaz
AKor bırakan katılar: odun, kâğıt, tekstil, plastikSu, köpük, ABC tozuYalnız CO₂ (kor yeniden alevlenir)
BSıvılar ve sıvılaşan katılar: benzin, tiner, boya, mumKöpük, KKT, CO₂Dik su jeti (sıvıyı sıçratıp yayar)
CGazlar: LPG, doğal gaz, asetilen, hidrojenKKT (ABC ya da BC); önce vana kapatılırSu jeti ve köpük alevi söndürmez
DYanıcı metaller: magnezyum, sodyum, potasyum, alüminyum tozuD sınıfı özel metal tozu, kuru kumSu ve CO₂ (metal ile tepkimeye girer)
FPişirme yağları: fritöz, endüstriyel mutfakIslak kimyasal (F) söndürücü, yangın battaniyesiSu (yağı patlarcasına sıçratır)

Söndürücülerin çalışma ilkesi

Su en iyi soğutucudur, A sınıfı için idealdir. Köpük sıvının yüzeyini örtüp buharın çıkmasını engeller (boğma) ve içerdiği suyla soğutur. CO₂ oksijeni seyreltir, kalıntı bırakmaz; elektrikli cihaz ve bilgisayar odası için uygundur, ama kapalı küçük hacimde boğulma tehlikesi yaratır ve boynuzu çok soğuduğu için çıplak elle tutulmaz. Kuru kimyevi toz (ABC tozu) çok amaçlıdır, zinciri keser; görüşü kapatır, kalıntısı makineye zarar verir. Islak kimyasal, sıcak yağ yüzeyinde sabunlaşarak örtü oluşturur. Halonlu söndürücüler ozon tabakasına zarar verdiği için kullanımdan kaldırılmıştır.

Portatif söndürücünün kullanımı sabittir: rüzgârı arkaya alarak 2–3 metreye yaklaşılır, pim çekilir, hortum alevin değil yanan maddenin tabanına yöneltilir, tetiğe basılır ve süpürür gibi sağa sola hareket ettirilir. Söndürücülerin yerini gösteren kırmızı kare levhaları KKD ve güvenlik işaretleri sayfasında gördük. Söndürücülerin yıllık periyodik kontrollerini İş ekipmanları ve makine güvenliği sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Sırayla A katı, B sıvı, C gaz, D metal, F fritöz. Suyun yasak olduğu üç yer: B (yayılır), D (tepkime), F (patlar); elektrikte de su yok. ABC tozu en geniş kapsamlıdır ama D ve F'yi söndürmez.
Sınavda

Nasıl sorulurBir maddenin hangi sınıfta olduğu, belirli bir sınıf için uygun ya da uygun olmayan söndürücü ve söndürücü kullanma sırası sorulur.

TuzakElektrik yangınını ayrı bir sınıf (E) saymaktır. İkinci tuzak, fritöz yangınını B sınıfı sayıp köpük ya da su önermektir; pişirme yağı F sınıfıdır, ıslak kimyasalla söndürülür. Üçüncüsü, metal yangınına CO₂ sıkmaktır.

↕Sıralama portatif söndürücü kullanımı

  1. Hortumu yanan maddenin tabanına yöneltmek
  2. Süpürür gibi sağa sola hareket ettirmek
  3. Rüzgârı arkaya alıp 2–3 metreye yaklaşmak
  4. Tetiğe basmak
  5. Emniyet pimini çekmek

?Soru çöz

Bir fabrika yemekhanesinin mutfağında fritözdeki kızgın yağ alev almıştır. Bu yangına müdahalede kullanılacak en uygun söndürücü hangisidir?

✓ A. Pişirme yağı yangını F sınıfıdır; ıslak kimyasal sıcak yağ yüzeyinde sabunlaşıp örtü oluşturur ve soğutur. B su kızgın yağda anında buharlaşıp yanan yağı sıçratır; C metal yangınları içindir; D köpük B sınıfı sıvılar içindir, kızgın yağda örtü kalıcı olmaz.
TEKNİK · YANICI MADDELER

Parlama noktası, kendiliğinden tutuşma ve patlama sınırları

İş Güvenliği (İSG) · Teknik güvenlik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKimyasal etiketindeki piktogramlar ne anlama gelir? Tehlike ve Dikkat uyarı kelimeleri ile H ve P ifadeleri nedir?Bağlantılı konudan (Kimyasal risk etmenleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kimyasallar SEA Yönetmeliği'ne (AB CLP'nin karşılığı, GHS temelli) göre sınıflandırılıp etiketlenir. Etikette kırmızı çerçeveli, beyaz zeminli eşkenar dörtgen içinde siyah sembollü 9 piktogram, “Tehlike” ya da “Dikkat” uyarı kelimesi, H ile başlayan zararlılık ve P ile başlayan önlem ifadeleri bulunur.

Sınıflandırma, etiket ve 9 piktogram

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Parlama noktası, yanma noktası ve kendiliğinden tutuşma sıcaklığı nedir? Alt ve üst patlama sınırı (LEL, UEL) ne anlama gelir?

Kısa cevap: Parlama noktası, bir sıvının üstünde tutuşturucuyla anlık parlayacak kadar buhar oluşturduğu en düşük sıcaklıktır; yanma (alevlenme) noktasında alev sürekli olur. Kendiliğinden tutuşma sıcaklığında madde dış alev olmadan tutuşur. Gaz ya da buhar havayla ancak alt ve üst patlama sınırı (LEL–UEL) arasındaki oranlarda yanar; metan için bu aralık hacimce %5–15'tir.

Bir boya deposunda tinerin etiketinde “parlama noktası 4 °C” yazar; kış günü bile kapağı açık bidonun üstü tutuşmaya hazır bir buhar bulutudur.

Sıvılar yanmaz, buharları yanar. Sıcaklık arttıkça sıvının üstündeki buhar artar. Parlama noktası, açık alev yaklaştırıldığında buharın anlık parladığı en düşük sıcaklıktır; alev çekilince parlama söner. Birkaç derece üstündeki yanma (alevlenme) noktasında alev çekilse de yanma sürer. Kendiliğinden tutuşma sıcaklığı ise çok daha yüksektir: madde, bir sıcak yüzeye ya da ısınmış havaya değdiğinde kıvılcım olmadan tutuşur. Parlama noktası ortam sıcaklığının altındaki sıvılar, yani benzin (yaklaşık −40 °C) ya da etil alkol (yaklaşık 13 °C), oda sıcaklığında tehlikeli buhar verir; mazotun parlama noktası 55 °C'nin üstündedir.

Patlama (yanıcılık) sınırları

Buharın ya da gazın havayla karışımı yalnız belli bir aralıkta tutuşur. Alt patlama sınırının (LEL) altında yakıt azdır, karışım “fakirdir”; üst patlama sınırının (UEL) üstünde oksijen azdır, karışım “zengindir”. Aralık ne kadar genişse madde o kadar tehlikelidir: hidrojenin aralığı çok geniştir.

Çubuk ne kadar uzunsa patlayıcı karışım oluşturmak o kadar kolaydır.Görsel: Sınav Defteri

Gaz ölçerler çoğunlukla %LEL cinsinden okur: %100 LEL, karışımın tam alt sınırda olduğunu gösterir. Sıcak iş ya da kapalı alana giriş öncesi ölçümde düşük alarm çoğunlukla %10 LEL'e ayarlanır.

Çözümlü örnek

Bir kuyuda havada hacimce %2 metan ölçülüyor. Metanın LEL'i %5 ise gaz ölçer kaç %LEL gösterir? Ölçerin %10 LEL alarmı hangi metan oranında çalar?

  1. %LEL = 2 ÷ 5 × 100 = 40
  2. 5 × 0,10 = 0,5 → hacimce %0,5 metanda alarm

Cevap: %40 LEL; alarm %0,5 metanda çalar. Karışım henüz patlayıcı değildir ama alt sınırın %40'ına ulaşmıştır, giriş yapılmaz.

Ek bilgi: alevlenir sıvıların sınıflandırılması

SEA (CLP) sınıflandırmasında parlama noktası 60 °C ve altındaki sıvılar alevlenir sıvıdır: kategori 1 parlama noktası 23 °C'nin altında ve kaynama noktası 35 °C ve altında, kategori 2 parlama noktası 23 °C'nin altında ve kaynama noktası 35 °C'nin üstünde, kategori 3 parlama noktası 23–60 °C. Alev piktogramını Kimyasal risk etmenleri sayfasında gördük.

Akılda kalsın: Sıralama sabit: parlama < yanma < kendiliğinden tutuşma. Parlama noktası düşük olan daha tehlikelidir. LEL altı fakir, UEL üstü zengin; aralık genişse tehlike büyük. %LEL = ölçülen oran ÷ LEL × 100.
Sınavda

Nasıl sorulurKavramların tanımı öncüllü kalıpla, iki maddeden hangisinin daha tehlikeli olduğu (düşük parlama noktası, geniş aralık) ve %LEL hesabı sorulur.

TuzakParlama noktasında yanmanın sürdüğünü düşünmektir; sürekli alev yanma noktasında olur. İkinci tuzak, UEL'in üstündeki zengin karışımı güvenli saymaktır: havalandırma ya da sızıntı onu patlayıcı aralığa indirir.

✎Boşluk doldurma patlama sınırları

Metanın havadaki alt patlama sınırı hacimce % , üst patlama sınırı % olarak kabul edilir. Havada hacimce %1 metan ölçen bir gaz ölçer % LEL gösterir.

5 · 15 · 20 · 4 · 75 · 10

?Soru çöz

Yanıcı sıvı ve gazlarla ilgili
I. Parlama noktası düşük olan sıvı, oda sıcaklığında daha kolay tehlikeli buhar oluşturur.
II. Üst patlama sınırının üstündeki karışım havalandırılırsa patlayıcı aralığa girebilir.
III. Kendiliğinden tutuşma sıcaklığı, aynı maddenin parlama noktasından düşüktür.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ D. I doğrudur, düşük parlama noktası düşük sıcaklıkta yeterli buhar demektir; II doğrudur, zengin karışım hava aldıkça UEL'in altına iner. III yanlıştır: kendiliğinden tutuşma sıcaklığı parlama noktasından çok yüksektir. A doğru olan II'yi atlar; B ve C yanlış olan III'ü içerir.
MEVZUAT · BİNA VE EKLENTİLERİ YÖN. EK-1

Yangından korunma: algılama, söndürme sistemleri ve kaçış yolları

İş Güvenliği (İSG) · Teknik güvenlik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

İşyerinde yangından korunma nasıl sağlanır? Yangın algılama ve söndürme sistemleri nelerdir, acil çıkış kapıları ve kaçış yolları nasıl olmalıdır?

Kısa cevap: Yangından korunma pasif ve aktif önlemlerle sağlanır. Pasif önlemler yangını sınırlar: yangın kompartımanı, yangın kapısı, yanmaz malzeme, korunumlu kaçış yolu. Aktif önlemler algılar ve söndürür: duman, ısı ve alev dedektörleri, alarm, sprinkler, gazlı söndürme, yangın dolabı, portatif söndürücü. Acil çıkış kapıları dışarı açılır, kilitli olmaz, raylı ya da döner olmaz.

Bir tekstil fabrikasında gece vardiyası çıkışa koşar; acil çıkış kapısının önüne istiflenmiş top kumaşlar, alarmın çaldığı ilk dakikayı kapının önünde geçirtir.

Pasif ve aktif korunma

Pasif korunma binanın kendisine yerleştirilir ve hiçbir şeyin çalışmasına gerek duymaz: binayı yangın duvarlarıyla kompartımanlara bölmek, kendiliğinden kapanan yangın kapıları, yanmaz ya da zor tutuşan malzeme, korunumlu merdiven ve duman sızdırmaz kaçış yolları. Aktif korunma yangını algılayan ve söndüren donanımdır: dedektörler, alarm ve anons, otomatik sprinkler (her başlık kendi sıcaklığında açılır), sunucu ve arşiv odalarında gazlı söndürme, yangın dolabı ve hidrant, portatif söndürücüler. Bu sistemlerin tasarımı Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik'e göre yapılır.

Yangın dedektörleri: neyi algılar, nerede kullanılır?
DedektörAlgıladığıUygun yer
Duman dedektörü (optik, iyonizasyon)Yangının erken evresindeki duman parçacıklarıOfis, koridor, yatakhane; en erken uyarı
Isı dedektörü (sabit sıcaklık, sıcaklık artış hızı)Ortam sıcaklığının eşiği ya da hızlı artışıMutfak, kazan dairesi, tozlu ve buharlı yerler
Alev dedektörü (UV, IR)Alevin yaydığı ışınımAkaryakıt dolum, boya kabini, açık hangar

İşyerinde mevzuatın istedikleri

Bina ve Eklentileri Yönetmeliği Ek-1'e göre işyerinde büyüklüğe, yapılan işe, kullanılan maddelere ve bulunabilecek azami kişi sayısına göre yeterli söndürme ekipmanı, gerektiğinde dedektör ve alarm bulunur; söndürücüler görünür, kolay erişilir yerde durur ve önleri kapatılmaz. Acil çıkış kapıları dışarıya doğru açılır; raylı ya da döner kapı acil çıkış olarak kullanılmaz; kapılar kilitli ya da bağlı tutulmaz; elektrik kesildiğinde ayrı bir enerji kaynağına bağlı acil aydınlatma devreye girer. Yangın söndürme sistemleri, yangın algılama ve uyarı sistemleri ile portatif söndürücüler İş Ekipmanları Yönetmeliği'ne göre standartta süre yoksa yılda bir kontrol edilir ve kontrolde tesisat projesi aranır.

Yangın, acil durum planının en önemli senaryosudur. Söndürme, kurtarma ve koruma ekiplerinin kurulması, destek elemanı sayıları ve yılda bir yapılan tatbikat İSG Mevzuatı serisindeki Risk değerlendirmesi ve acil durum mevzuatı sayfasında anlatılır. Gazlı söndürmeli odalarda tahliye uyarısı çalınca oda hemen boşaltılır; sistem oksijeni insanın yaşayamayacağı düzeye düşürebilir.

Akılda kalsın: Pasif sınırlar, aktif algılar ve söndürür. Acil çıkış kapısı: dışarı açılır, kilitsiz, raylı değil, döner değil, önü boş, acil aydınlatması ayrı kaynaktan. Duman dedektörü en erken, ısı dedektörü tozlu ve buharlı yerde.
Sınavda

Nasıl sorulurAcil çıkış kapılarının özellikleri “hangisi yanlıştır” kalıbıyla, pasif ve aktif önlem ayrımı ve dedektör türleri sorulur.

TuzakAcil çıkış kapısının içe açılabileceğini ya da güvenlik için kilitli tutulabileceğini kabul etmektir. İkinci tuzak, yangın kapısını ve kompartımanı aktif önlem saymaktır; çalışmak için algılamaya ihtiyaç duymayan her şey pasiftir.

✎Boşluk doldurma acil çıkış

Bina ve Eklentileri Yönetmeliği'ne göre acil çıkış kapıları doğru açılır. Acil çıkış kapısı olarak raylı ya da kapılar kullanılmaz. Elektrik kesildiğinde acil aydınlatma bir enerji kaynağından beslenir.

dışarıya · döner · ayrı · içeriye · kanatlı · aynı

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi yangından aktif korunma önlemidir?

✓ B. Sprinkler yangını ısısından algılayıp kendiliğinden su püskürten aktif bir sistemdir. A, C ve D binanın yapısına yerleştirilmiş, hiçbir algılama ya da çalışma gerektirmeyen pasif önlemlerdir: kompartıman yangını sınırlar, korunumlu merdiven dumanı keser, yanmaz malzeme yayılmayı önler.
MEVZUAT · PATLAYICI ORTAMLAR YÖN.

Patlayıcı ortamlar: ATEX bölgeleri, ekipman kategorileri ve doküman

İş Güvenliği (İSG) · Teknik güvenlik · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaStatik elektrik nasıl önlenir? Yıldırımdan korunma nasıl sağlanır, elektrik ve topraklama tesisatının periyodik kontrolü kaç yılda bir, kim tarafından yapılır?Bağlantılı konudan (Elektrikle çalışmalarda İSG). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Statik elektrik sürtünme ve ayrılmayla biriken yüktür; kıvılcımı patlayıcı ortamda tutuşturucudur. Topraklama, eş potansiyel kuşaklama, nem artırma, iyonizer ve antistatik malzemeyle önlenir. Yıldırımdan korunma paratoner, iniş iletkeni ve topraklamayla sağlanır. Elektrik, topraklama ve yıldırımdan korunma tesisatı, standartta süre yoksa yılda bir, yetkili elektrik mühendisi ya da teknikeri tarafından kontrol edilir.

Statik elektrik, yıldırım, periyodik kontrol

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Patlayıcı ortam nedir? ATEX bölgeleri (0, 1, 2 ve 20, 21, 22) nasıl sınıflandırılır, hangi bölgede hangi kategori ekipman kullanılır, patlamadan korunma dokümanı ne zaman hazırlanır?

Kısa cevap: Patlayıcı ortam, yanıcı gaz, buhar, sis ya da tozun havayla tutuşabilir karışımıdır. İşveren bu yerleri oluşma sıklığına göre bölgelere ayırır: gaz için Bölge 0 (sürekli), 1 (ara sıra), 2 (beklenmez, kısa süreli); toz için 20, 21, 22. Bölge 0 ve 20'de kategori 1 ekipman kullanılır. Patlamadan korunma dokümanı işe başlamadan önce hazırlanır.

Bir un fabrikasında silonun içi ile paketleme bandının yanı aynı tozla doludur; ama yönetmelik bu iki yeri aynı bölgeye koymaz.

Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik patlayıcı ortamı yanıcı maddelerin gaz, buhar, sis ve tozlarının atmosferik şartlarda havayla oluşturduğu ve bir tutuşturucuyla temasında tümüyle yanabilen karışım olarak tanımlar (md.4). İşveren önlemleri şu öncelik sırasıyla alır (md.5): önce patlayıcı ortamın oluşmasını önlemek (kapalı sistem, inertleme, havalandırma), bu mümkün değilse tutuşmasını önlemek (tutuşturucu kaynakları kontrol etmek), en son patlamanın zararlı etkilerini azaltmak (patlama kapağı, basınç tahliyesi, alev tutucu). Tutuşturucu kaynakların başında açık alev, sıcak yüzey, elektrik kıvılcımı, mekanik sürtünme ve Elektrikle çalışmalarda İSG sayfasında gördüğümüz statik elektrik gelir.

Bölgeyi madde değil, patlayıcı ortamın ne sıklıkla ve ne kadar süre oluştuğu belirler.Görsel: Sınav Defteri

Bölgeler ve ekipman kategorisi

Bölge, tanım ve kullanılacak ekipman kategorisi (Ek-1, Ek-3)
Gaz, buhar, sisTozPatlayıcı ortamEkipman kategorisi
Bölge 0Bölge 20Sürekli, uzun süreli ya da sık sıkKategori 1
Bölge 1Bölge 21Normal çalışmada ara sıraKategori 1 ya da 2
Bölge 2Bölge 22Normalde beklenmez; olursa çok kısa süreliKategori 1, 2 ya da 3

Kategori numarası küçüldükçe ekipmanın koruma düzeyi artar; üst kategori alt bölgede kullanılabilir, tersi olmaz. Yığın ya da tabaka hâlindeki toz da bir patlayıcı ortam kaynağı sayılır: havalanınca bulut olur. Patlayıcı ortam olabilecek yerlerin girişine sarı zemin üzerine siyah “EX” yazılı, siyah kenarlı üçgen uyarı işareti konur (Ek-4).

Patlamadan korunma dokümanı

İşveren risk değerlendirmesine dayanan patlamadan korunma dokümanını hazırlar (md.10): patlama riskinin değerlendirildiği, alınacak önlemler, sınıflandırılmış bölgeler, asgari gereklerin uygulanacağı yerler ve ekipmanın İş Ekipmanları Yönetmeliği'ne uygunluğu. Doküman işin başlamasından önce hazırlanır; önemli değişiklik, genişleme ya da tadilatta güncellenir. Birden çok işverenin çalıştığı yerde koordinasyonu asıl işveren sağlar ve bunu dokümana yazar (md.8). Tehlikeli yerlerde gerekirse yazılı talimat ve yazılı çalışma izni uygulanır; statik oluşumunu önleyen uygun KKD verilir (Ek-2).

Ek bilgi: ekipman grupları ve sıcaklık sınıfları

Patlayıcı ortamda kullanılan teçhizatta Grup I madenler, Grup II öteki yerler içindir; G gaz, D toz ortamını gösterir. Sıcaklık sınıfı ekipmanın en yüksek yüzey sıcaklığıdır: T1 450 °C, T2 300 °C, T3 200 °C, T4 135 °C, T5 100 °C, T6 85 °C. Seçilen sınıfın sıcaklığı, ortamdaki gazın kendiliğinden tutuşma sıcaklığının altında olmalıdır.

Akılda kalsın: 0 sürekli, 1 ara sıra, 2 nadiren ve kısa; tozda başa 2 ekle (20, 21, 22). Bölge ile kategori aynı rakamla başlar: Bölge 0 → kategori 1, Bölge 1 → 1-2, Bölge 2 → 1-2-3. Önlem sırası: oluşmasın, tutuşmasın, zararı azalsın. Doküman işten önce.
Sınavda

Nasıl sorulurBir bölgenin tanımı, gaz ve toz bölgelerinin eşleşmesi, bir bölgede kullanılabilecek ekipman kategorisi ve patlamadan korunma dokümanının ne zaman hazırlanacağı sorulur.

TuzakEn tehlikeli bölgeyi 2 sanmaktır; sayı büyüdükçe tehlike azalır. İkinci tuzak, Bölge 1'de kategori 3 ekipmana izin vermektir. Üçüncüsü, dokümanın faaliyete geçtikten sonra hazırlanabileceğini düşünmektir.

⇄Bilgi eşleştirme yer → bölge

?Soru çöz

Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik'e göre normal çalışma koşullarında tutuşabilir toz bulutunun ara sıra patlayıcı ortam oluşturabileceği bir yerde kullanılabilecek ekipman kategorileri hangisinde doğru verilmiştir?

✓ C. Tarif edilen yer Bölge 21'dir; Ek-3'e göre burada kategori 1 ya da 2 ekipman kullanılır. A Bölge 20'nin kuralıdır; B Bölge 22'ninkidir, kategori 3 ara sıra oluşan ortam için yetersizdir; D en düşük koruma düzeyidir, yalnız Bölge 22 seçeneklerinden biridir.
TEKNİK · BÜYÜK ENDÜSTRİYEL KAZA

Büyük endüstriyel kazalar: BLEVE, buhar bulutu ve toz patlaması

İş Güvenliği (İSG) · Teknik güvenlik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Büyük endüstriyel kazalar nasıl olur? BLEVE, buhar bulutu patlaması (VCE), jet yangını, havuz yangını ve toz patlaması nedir?

Kısa cevap: Büyük endüstriyel kaza, tehlikeli maddenin kontrolsüz yayılımı, yangını ya da patlamasıyla tesis içini ve dışını etkileyen olaydır. Başlıca türleri: BLEVE (ısınan basınçlı sıvılaştırılmış gaz tankının yırtılması), buhar bulutu patlaması (VCE), jet yangını, havuz yangını, ani parlama, toz patlaması ve toksik yayılım. Bir kazanın komşu tankı tetiklemesine domino etkisi denir.

Bir LPG dolum tesisinde küçük bir kaçak alev alır; alev komşu tankı dakikalarca ısıttığında asıl tehlike henüz başlamamıştır.

Büyük kazaların ortak noktası, büyük miktarda tehlikeli maddenin tek bir olayla açığa çıkmasıdır. Türleri maddenin hâline ve tutuşma anına göre ayrılır.

Büyük kaza türleri
OlayNasıl olur?Tipik örnek
BLEVE (kaynayan sıvı genleşen buhar patlaması)Dışarıdan ısınan basınçlı sıvılaştırılmış gaz tankının çeliği zayıflar, tank yırtılır; sıvı anında buharlaşır, tutuşursa ateş topu oluşurAlev altındaki LPG tankı
Buhar bulutu patlaması (VCE)Sızan yanıcı gaz ya da buhar geniş bir bulut oluşturur, gecikmeli tutuşur; engelli ve sıkışık alanda basınç dalgası yaparRafineri, kimya tesisi sızıntısı
Jet yangınıBasınçlı hattan fışkıran gaz ya da sıvının hemen tutuşmasıyla oluşan uzun alevDelinmiş gaz boru hattı
Havuz yangınıYere ya da sete yayılan yanıcı sıvının yüzeyinde yanmaTank çevresindeki sette yakıt
Ani parlamaBulut patlama basıncı oluşturmadan hızla yanıp geçerAçık alanda kısa süreli buhar bulutu
Toksik yayılımZehirli gaz ya da buharın atmosfere salınmasıKlor, amonyak kaçağı

Toz patlaması

Un, şeker, nişasta, kömür, ağaç ve metal tozları havada bulut hâlinde patlar. Yangın üçgenine iki koşul eklenir: tozun havada dağılması (bulut) ve ortamın kapalı olması; bu beşliye toz patlaması beşgeni denir. En yıkıcısı ikincil patlamadır: küçük bir birincil patlamanın basınç dalgası kirişlerde ve zeminde biriken tozu havalandırır, bu dev bulut tutuşur. Bu yüzden tozla mücadelenin temeli temizliktir: yüzeylerde toz biriktirmemek, basınçlı havayla değil vakumla temizlemek.

Domino etkisi ve mevzuat bağlantısı

Bir tankın yangını ya da patlaması komşu tankı ısıtır ya da parçalar ve olay zincirleme büyür: domino etkisi. Önlem, güvenlik mesafeleri, tank soğutma halkaları, setler ve yangın duvarlarıdır. Flixborough (1974, buhar bulutu patlaması), Seveso (1976, dioksin yayılımı) ve Bhopal (1984, metil izosiyanat yayılımı) kazaları Avrupa'nın Seveso direktiflerini doğurdu; Türkiye'deki karşılığı Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik'tir (BEKRA). BEKRA, işletmecinin senaryo edilen her büyük kazanın frekansını yılda 1×10⁻⁴ ya da altına indirmesini ister (md.9). Alt ve üst seviyeli kuruluş, politika belgesi ve güvenlik raporu İSG Mevzuatı serisindeki Risk değerlendirmesi ve acil durum mevzuatı sayfasında anlatılır.

Akılda kalsın: BLEVE = ısınan tank yırtılır + ateş topu; VCE = bulut gecikmeli tutuşur + basınç dalgası; jet = fışkırarak hemen yanar; havuz = yerdeki sıvı yanar. Toz patlaması beşgeni: yakıt, oksijen, ısı, bulut, kapalılık. İkincil patlama biriken tozdan gelir.
Sınavda

Nasıl sorulurTarif edilen olayın adı (BLEVE, VCE, jet, havuz), toz patlamasının ek koşulları ve ikincil patlamanın nedeni sorulur.

TuzakBLEVE'yi yalnız yanıcı maddelere özgü saymaktır; yanıcı olmayan bir basınçlı sıvıda da tank yırtılması BLEVE'dir, ateş topu yalnız madde yanıcıysa oluşur. İkinci tuzak, tozu basınçlı havayla temizlemeyi önlem saymaktır: bulutu kendi elinle oluşturursun.

⇄Bilgi eşleştirme olay → ad

?Soru çöz

Bir şeker fabrikasında paketleme hattındaki küçük bir toz patlamasının ardından çok daha büyük ikinci bir patlama olmuştur. İkinci patlamanın en olası nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. İkincil toz patlamasında birincil patlama, yüzeylerde biriken tozu dev bir buluta dönüştürür ve bu bulut tutuşur. B yanmadan sonra oksijen artmaz, azalır; C parlama noktası sıvılara ait bir özelliktir, patlamayla değişmez; D BLEVE'yi tarif eder, toz patlamasıyla ilgisi yoktur.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Elektrik akımının insan vücuduna etkisiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Şebekenin 50–60 Hz alternatif akımı kalp ritmini en kolay bozan aralıktadır; doğru akımda eşikler daha yüksektir. A doğrudur, süre eşiği düşürür; B doğrudur, kalpten geçen yol en tehlikelidir; C doğrudur, I = U ÷ R'de direnç düşünce akım artar.Kaynak: Elektrikle çalışmalarda İSG · Akımın vücuda etkisi

?Soru 2

Kas-iskelet sistemi risklerini azaltmak için aşağıdakilerden hangisi ergonomik açıdan doğru bir iş rotasyonu uygulamasıdır?

✓ C. Kaldırma ile görsel kontrol farklı kas gruplarını kullanır; yüklenen bölge dinlenir. A aynı bilek kaslarını yüklemeye devam eder; B rotasyonu mühendislik önleminin yerine koyar; D kademeli alıştırmanın tersidir, en savunmasız çalışanı en çok yükler.Kaynak: Ergonomi ve elle taşıma · Tekrar, tempo, statik yük, rotasyon

?Soru 3

Yanıcı çözücülerin aktarıldığı bir dolum alanında statik elektrik riskini azaltmak için aşağıdakilerden hangisi uygun bir önlem değildir?

✓ D. Kuru hava yükün dağılmasını zorlaştırır ve birikimi artırır; statik önlemi nemi artırmaktır. A doğru önlemdir, parçaları aynı potansiyele getirir; B sıçramayı ve sürtünmeyi azaltır; C insan üzerinde yük birikmesini önler.Kaynak: Elektrikle çalışmalarda İSG · Statik elektrik, yıldırım, periyodik kontrol

?Soru 4

Bir elektrik panosunda bakım yapılacaktır. Devre tüm kutuplarıyla ayrılmış, kilitlenip etiketlenmiş ve gerilim olmadığı uygun detektörle doğrulanmıştır. Beş güvenlik kuralına göre sıradaki adım hangisidir?

✓ A. Ölçümden sonraki dördüncü kural topraklama ve kısa devredir; kalan yükü ve beklenmedik enerjiyi toprağa akıtır. B beşinci ve son kuraldır, topraklamadan sonra gelir; C kilit iş bitene kadar sökülmez; D gerilimsiz çalışma ilkesini tamamen bozar.Kaynak: Elektrikle çalışmalarda İSG · Beş güvenlik kuralı ve yalıtkan KKD

?Soru 5

Bir enerji hattının iletkeni kopup çayırlığa düşmüştür. Hattın yakınındaki bir kişinin bulunduğu yerden güvenle uzaklaşması için en doğru davranış hangisidir?

✓ B. Zemin gerilimi düşen iletkenden uzaklaştıkça azalır; ayaklar bitişik kalınca iki ayak arasındaki fark, yani adım gerilimi en küçük olur. A adımı açarak adım gerilimini büyütür; C eller ve ayaklar arasında yeni bir akım yolu açar; D yüksek gerilimde kuru dal bile güvenli yalıtkan değildir, iletkene yaklaşmak tehlikelidir.Kaynak: Elektrikle çalışmalarda İSG · Doğrudan, dolaylı temas; adım ve dokunma gerilimi

?Soru 6

Ekranlı Araçlarla Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik'e göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ A. Yönetmelik dakika belirtmez; işveren uygun planla periyodik ara ya da dönüşümlü başka iş sağlar (md.7). B doğrudur, ilk muayene işe başlamadan önce yapılır (md.9); C doğrudur (md.5/2); D doğrudur, kapsam dışı cihazlardandır (md.2/2).Kaynak: Ergonomi ve elle taşıma · Ekranlı Araçlar Yönetmeliği

?Soru 7

Benzen ile ilgili
I. Kanserojen veya Mutajen Maddeler Yönetmeliği'ne göre 8 saatlik sınır değeri 1 ppm'dir.
II. Deri yoluyla da vücuda girebilir.
III. Buharı havadan hafif olduğu için tavana yakın birikir.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ A. Benzenin sınırı 1 ppm'dir (Ek-2) ve “Deri” işaretlidir, sağlam deriden geçer. III yanlıştır: benzen buharı havadan yaklaşık 2,7 kat ağırdır, tabana ve çukurlara çöker. Bu yüzden III'ü içeren B, C ve D elenir; B ayrıca doğru olan I ve II'yi dışarıda bırakır.Kaynak: Kimyasal risk etmenleri · Kanserojenler, toz ve asbest

?Soru 8

Bir çağrı merkezinde gün boyu ekran başında oturan çalışanların boyun, omuz, kol ve bilek duruşları hızla değerlendirilecektir. En uygun yöntem hangisidir?

✓ B. Oturarak yapılan, kol ve bilek ağırlıklı iş için üst ekstremite yöntemi RULA uygundur. A tüm vücudu ve değişken duruşları ölçer, bacak hareketi olmayan işte gereksizdir; C uzun gözlemde sırt-kol-bacak kodlar; D kaldırma görevi içindir, ekran işinde kaldırma yoktur.Kaynak: Ergonomi ve elle taşıma · REBA, RULA, OWAS

?Soru 9

Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik'e göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Faaliyet sona erince kayıtlar imha edilmez, SGK il müdürlüğüne teslim edilir (md.12). A doğrudur, ölçüm yetkili laboratuvarın işidir (md.6, 7); C doğrudur, Ek-3 yasağıdır; D doğrudur, Ek-2'deki kurşun değeridir.Kaynak: Kimyasal risk etmenleri · Kimyasal Maddeler Yönetmeliği: önlemler

?Soru 10

Bir kimyasalın mesleki maruziyet sınır değerleri ile kullanılması önerilen kişisel koruyucu donanım bilgisi, güvenlik bilgi formunun hangi bölümünde yer alır?

✓ A. Sınır değerler, mühendislik önlemleri ve KKD 8. bölümde birlikte verilir. B sınıflandırma ve etiket öğelerini içerir; C LD50 gibi zehirlilik verilerini içerir, sınır değeri değil; D maddeye özgü mevzuatı sayar, sınır değerin yeri değildir.Kaynak: Kimyasal risk etmenleri · Güvenlik bilgi formu: 16 bölüm
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?İSG soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →