Yangın üçgeni ve dörtgeni: dört öğeden biri giderse yangın söner
İş Güvenliği (İSG) · Teknik güvenlik · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Yangın üçgeni ve yangın dörtgeni nedir? Yangın hangi yöntemlerle söndürülür: soğutma, boğma, yakıtı uzaklaştırma ve zincirleme reaksiyonu kesme?
Kısa cevap: Yanma, yanıcı maddenin oksijenle ısı ve ışık vererek hızla birleşmesidir. Başlaması için yakıt, oksijen ve ısı birlikte bulunmalıdır (yangın üçgeni); sürmesi için dördüncü öğe olan zincirleme kimyasal reaksiyon gerekir (yangın dörtgeni). Söndürme bir öğeyi ortadan kaldırır: soğutma ısıyı, boğma oksijeni, yakıtı uzaklaştırma yakıtı alır, kimyasal söndürücüler zinciri keser.Bir mobilya atölyesinde talaş torbasının yanında unutulan ısıtıcı geceyi sessizce geçirir; sabaha karşı torba için gereken üç şeyin üçü de oradadır.
Yanma bir oksitlenme tepkimesidir. Başlaması için üç öğe aynı anda gerekir: yakıt (katı, sıvı ya da gaz yanıcı madde), oksijen (çoğunlukla havanın yaklaşık %21'i) ve ısı, yani maddeyi tutuşturacak enerji (kıvılcım, alev, sıcak yüzey, sürtünme, statik boşalma). Bu üçlüye yangın üçgeni denir. Alevli yanmanın kendi kendini sürdürmesini ise tepkimede açığa çıkan serbest radikallerin zinciri sağlar; bu dördüncü öğeyle model yangın dörtgenine (tetrahedron) dönüşür.
Isı nasıl yayılır?
Yangın üç yolla büyür. İletim, ısının katı içinden geçmesidir: duvardaki çelik boru öteki odadaki kartonu tutuşturabilir. Taşınım, sıcak gazların ve dumanın yükselip tavan boyunca yayılmasıdır; yangın yukarı katlara çoğunlukla merdiven boşluğu ve şaftlardan bu yolla geçer. Işınım, alevin yaydığı ısının boşluktan dalga olarak geçmesidir; birkaç metre ötedeki istifi temas olmadan tutuşturur.
Dört söndürme yöntemi
Soğutma, yanan maddenin sıcaklığını tutuşma sıcaklığının altına indirir; en etkili soğutucu sudur. Boğma, yanıcı ile oksijenin temasını keser ya da ortamdaki oksijeni azaltır: köpük örtüsü, yangın battaniyesi, kum, CO₂. Oksijen yaklaşık %15'in altına inince çoğu alevli yanma sürmez. Yakıtı uzaklaştırma, yanmaya beslenen maddeyi keser: gaz vanasını kapatmak, istifi dağıtmak. Zincirleme reaksiyonu kesmek, serbest radikalleri bağlayarak alevi kimyasal olarak durdurur; kuru kimyevi tozun (KKT) asıl etkisi budur.
Nasıl sorulurBir söndürme uygulamasının hangi yönteme girdiği, yangın dörtgeninin dördüncü öğesi ve ısı yayılım yolları sorulur.
TuzakGaz kaçağı yangınında vanayı kapatmayı boğma saymaktır; bu yakıtı uzaklaştırmadır. İkinci tuzak, KKT'yi yalnız boğucu sanmaktır: asıl etkisi zincirleme reaksiyonu kesmektir. Üçüncüsü, ışınımın bir taşıyıcı ortama ihtiyaç duyduğunu düşünmektir.
⇄Bilgi eşleştirme uygulama → yöntem
?Soru çöz
Yangın dörtgeni modelinde yangın üçgenine eklenen dördüncü öğe aşağıdakilerden hangisidir?