Kaldırma araçları: kapasite etikette, yükün altında kimse yok
İş Güvenliği (İSG) · Teknik güvenlik · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaIşıklı ve sesli işaretler, sözlü iletişim ve el işaretleri nasıl kullanılır? Vinç operatörü kimin dur işaretine uyar?Bağlantılı konudan (KKD ve güvenlik işaretleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Yanıp sönen ışık ve değişken frekanslı ses, sürekli olana göre daha tehlikeli ya da daha acil bir durumu bildirir; tahliye sinyali süreklidir. Kaldırma işlerinde operatör tek bir işaretçiden işaret alır, ama “dur” işaretine kim verirse versin uyar. Engeller sarı-siyah ya da kırmızı-beyaz eğik şeritlerle, araç yolları sarı ya da beyaz sürekli şeritlerle işaretlenir.
Işıklı, sesli ve el işaretleri
✎Konu anlatımı
Vinç ve krenle yük kaldırmada güvenlik kuralları nelerdir? Sapan kolları arasındaki açı arttıkça kola düşen yük nasıl değişir?
Kısa cevap: Kaldırma ekipmanında üreticinin belirlediği en yüksek yük (kaldırma kapasitesi) açıkça işaretlenir, aksesuarlar da kendi kapasiteleriyle işaretlenir. Kaldırılan yükün altında çalışan bulunmaz, insan yalnız bu amaçla yapılmış ekipmanla kaldırılır, yük yolunu göremeyen operatöre eğitimli işaretçi verilir. Sapan kolları arasındaki açı büyüdükçe her kola düşen kuvvet artar; 120°'de kol yükü yükün kendisine eşittir.Bir prefabrik fabrikasında 3 tonluk beton paneli kaldıran işçi, sapan kollarını iyice açarak yükü “daha dengeli” bağladığını sanıyor; oysa her kola artık yükün tamamı biniyor.
İşyerlerinde kullanılan kaldırma araçları köprülü (gezer) kren, portal kren, kule kren, mobil kren, monoray ve zincirli palanga, araç kaldırma lifti ve forklift gibi ekipmanlardır. Ortak kural, ekipmanın kaldırma kapasitesinin açıkça işaretlenmesidir; farklı konfigürasyonlarda kullanılan makinede her durumun azami yükü levhayla gösterilir. Sapan, zincir, kanca gibi kaldırma aksesuarları da güvenli kullanım özellikleriyle işaretlenir. İnsan kaldırmak için yapılmamış ekipman bu kullanımı önleyecek biçimde işaretlenir (İş Ekipmanları Yön. Ek-I 3.2.2). Kapasitenin altında kullanılan ekipmanda işletme kapasitesi görünür yazılır; bunun üstünde yük kaldırılacaksa önce test yapılır (Ek-III 2.2.5).
Kullanım kuralları (Ek-II 3)
Teknik zorunluluk olmadıkça kaldırılan yükün altında kimse bulunmaz ve korunmasız çalışma yerlerinin üstünden yük geçirilmez. İnsan yalnız bu amaçla yapılmış ekipman ve aksesuarla kaldırılır; olağanüstü ve acil istisnai durumlar dışında başka ekipman kullanılmaz. Operatör yük yolunun tamamını göremiyorsa ona eğitimli ve deneyimli bir işaretçi yol gösterir; vinç el işaretlerini KKD ve güvenlik işaretleri sayfasında gördük. Askıdaki yük gözetimsiz bırakılmaz. Çalışma alanları kesişen kaldırma araçlarında çarpışmayı önleyen önlem alınır; aynı yük iki ekipmanla kaldırılacaksa operatörler arasında eşgüdüm kurulur. Hava koşulları güvenli kullanımı engelleyecek kadar bozulunca açık havadaki kaldırma durdurulur. Kaldırma aksesuarı yüke, bağlantı noktalarına ve ortama uygun seçilir, hasar görmeyecek biçimde saklanır. Kopuk telli, ezik ya da bükülmüş halat, çatlamış ya da uzamış zincir, emniyet mandalı olmayan kanca kullanılmaz. Kaldırma araçlarında yük kaldırılırken devreye giren sesli ve ışıklı ikaz ile kapasite aşımında akımı kesip tamburu frenleyen sınırlayıcı bulunur (Yapı İşleri Yön. Ek-4).
Sapan açısı
İki kollu sapanda kollar dikey değilse her kol yükün yarısından fazlasını taşır; çünkü kol kuvvetinin yalnız dikey bileşeni yükü dengeler. Kollar arasındaki açı açıldıkça bu bileşen küçülür, kol kuvveti büyür.
2 t'luk yük iki kollu sapanla kaldırılıyor. Kollar arasındaki açı 60° ve 120° olduğunda her kola düşen kuvvet kaç tondur?
- 60°: 2 ÷ (2 × 0,866) ≈ 1,15 t
- 120°: 2 ÷ (2 × 0,5) = 2 t
Cevap: yaklaşık 1,15 t ve 2 t. 120°'de her kol yükün tamamını taşır; uygulamada kol açısı 90°'nin altında tutulur, 120° aşılmaz.
4 t'luk bir makine, kolları arasındaki açı 90° olan iki kollu sapanla kaldırılacak. Her kolun çalışma yükü 2,5 t'dur. Sapan yeterli midir?
- 4 ÷ (2 × 0,707) ≈ 2,83 t
- 2,83 t > 2,5 t
Cevap: yeterli değildir. Ya kol açısı küçültülür (daha uzun sapan) ya da daha yüksek kapasiteli sapan seçilir.
Nasıl sorulurKaldırma işlerindeki yasaklar “hangisi yanlıştır” kalıbıyla, işaretçinin ne zaman gerektiği ve sapan açısına göre kol kuvveti hesabı sorulur.
Tuzakİki kollu sapanda her kolun her açıda yükün yarısını taşıdığını sanmaktır; yarıyı yalnız dikey kollar taşır. İkinci tuzak, kollar arasındaki açı ile kolun dikeyle yaptığı açıyı karıştırmaktır: formülde açının yarısı kullanılır.
✎Boşluk doldurma sapan açısı
3 t'luk yük dikey iki kollu sapanla kaldırılırsa her kola t düşer. Kollar arasındaki açı 120° olursa her kola t düşer. Teknik zorunluluk olmadıkça kaldırılan yükün çalışan bulunmaz.
?Soru çöz
3 t'luk bir yük, kolları arasındaki açı 120° olan iki kollu sapanla kaldırılıyor. Her sapan koluna düşen kuvvet yaklaşık kaç tondur? (cos 60° = 0,5)