Kaldırma araçları ve yüksekte çalışma: vinç, forklift, iskele ve düşmeyi durdurma

Kaldırma ve taşıma araçlarının güvenli kullanımını ve yüksekte çalışmada düşmeyi önleyen ve durduran sistemleri, düşme mesafesi hesabıyla birlikte öğren.

5 durakİGU A-B-C
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
TEKNİK · KALDIRMA ARAÇLARI

Kaldırma araçları: kapasite etikette, yükün altında kimse yok

İş Güvenliği (İSG) · Teknik güvenlik · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaIşıklı ve sesli işaretler, sözlü iletişim ve el işaretleri nasıl kullanılır? Vinç operatörü kimin dur işaretine uyar?Bağlantılı konudan (KKD ve güvenlik işaretleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yanıp sönen ışık ve değişken frekanslı ses, sürekli olana göre daha tehlikeli ya da daha acil bir durumu bildirir; tahliye sinyali süreklidir. Kaldırma işlerinde operatör tek bir işaretçiden işaret alır, ama “dur” işaretine kim verirse versin uyar. Engeller sarı-siyah ya da kırmızı-beyaz eğik şeritlerle, araç yolları sarı ya da beyaz sürekli şeritlerle işaretlenir.

Işıklı, sesli ve el işaretleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Vinç ve krenle yük kaldırmada güvenlik kuralları nelerdir? Sapan kolları arasındaki açı arttıkça kola düşen yük nasıl değişir?

Kısa cevap: Kaldırma ekipmanında üreticinin belirlediği en yüksek yük (kaldırma kapasitesi) açıkça işaretlenir, aksesuarlar da kendi kapasiteleriyle işaretlenir. Kaldırılan yükün altında çalışan bulunmaz, insan yalnız bu amaçla yapılmış ekipmanla kaldırılır, yük yolunu göremeyen operatöre eğitimli işaretçi verilir. Sapan kolları arasındaki açı büyüdükçe her kola düşen kuvvet artar; 120°'de kol yükü yükün kendisine eşittir.

Bir prefabrik fabrikasında 3 tonluk beton paneli kaldıran işçi, sapan kollarını iyice açarak yükü “daha dengeli” bağladığını sanıyor; oysa her kola artık yükün tamamı biniyor.

İşyerlerinde kullanılan kaldırma araçları köprülü (gezer) kren, portal kren, kule kren, mobil kren, monoray ve zincirli palanga, araç kaldırma lifti ve forklift gibi ekipmanlardır. Ortak kural, ekipmanın kaldırma kapasitesinin açıkça işaretlenmesidir; farklı konfigürasyonlarda kullanılan makinede her durumun azami yükü levhayla gösterilir. Sapan, zincir, kanca gibi kaldırma aksesuarları da güvenli kullanım özellikleriyle işaretlenir. İnsan kaldırmak için yapılmamış ekipman bu kullanımı önleyecek biçimde işaretlenir (İş Ekipmanları Yön. Ek-I 3.2.2). Kapasitenin altında kullanılan ekipmanda işletme kapasitesi görünür yazılır; bunun üstünde yük kaldırılacaksa önce test yapılır (Ek-III 2.2.5).

Kullanım kuralları (Ek-II 3)

Teknik zorunluluk olmadıkça kaldırılan yükün altında kimse bulunmaz ve korunmasız çalışma yerlerinin üstünden yük geçirilmez. İnsan yalnız bu amaçla yapılmış ekipman ve aksesuarla kaldırılır; olağanüstü ve acil istisnai durumlar dışında başka ekipman kullanılmaz. Operatör yük yolunun tamamını göremiyorsa ona eğitimli ve deneyimli bir işaretçi yol gösterir; vinç el işaretlerini KKD ve güvenlik işaretleri sayfasında gördük. Askıdaki yük gözetimsiz bırakılmaz. Çalışma alanları kesişen kaldırma araçlarında çarpışmayı önleyen önlem alınır; aynı yük iki ekipmanla kaldırılacaksa operatörler arasında eşgüdüm kurulur. Hava koşulları güvenli kullanımı engelleyecek kadar bozulunca açık havadaki kaldırma durdurulur. Kaldırma aksesuarı yüke, bağlantı noktalarına ve ortama uygun seçilir, hasar görmeyecek biçimde saklanır. Kopuk telli, ezik ya da bükülmüş halat, çatlamış ya da uzamış zincir, emniyet mandalı olmayan kanca kullanılmaz. Kaldırma araçlarında yük kaldırılırken devreye giren sesli ve ışıklı ikaz ile kapasite aşımında akımı kesip tamburu frenleyen sınırlayıcı bulunur (Yapı İşleri Yön. Ek-4).

Sapan açısı

İki kollu sapanda kollar dikey değilse her kol yükün yarısından fazlasını taşır; çünkü kol kuvvetinin yalnız dikey bileşeni yükü dengeler. Kollar arasındaki açı açıldıkça bu bileşen küçülür, kol kuvveti büyür.

Kol kuvveti = Yük ÷ (2 × cos(α ÷ 2))α: iki sapan kolu arasındaki açı · cos 30° ≈ 0,866 · cos 45° ≈ 0,707 · cos 60° = 0,5
Çözümlü örnek 1 (temel)

2 t'luk yük iki kollu sapanla kaldırılıyor. Kollar arasındaki açı 60° ve 120° olduğunda her kola düşen kuvvet kaç tondur?

  1. 60°: 2 ÷ (2 × 0,866) ≈ 1,15 t
  2. 120°: 2 ÷ (2 × 0,5) = 2 t

Cevap: yaklaşık 1,15 t ve 2 t. 120°'de her kol yükün tamamını taşır; uygulamada kol açısı 90°'nin altında tutulur, 120° aşılmaz.

Çözümlü örnek 2 (sınav tipi)

4 t'luk bir makine, kolları arasındaki açı 90° olan iki kollu sapanla kaldırılacak. Her kolun çalışma yükü 2,5 t'dur. Sapan yeterli midir?

  1. 4 ÷ (2 × 0,707) ≈ 2,83 t
  2. 2,83 t > 2,5 t

Cevap: yeterli değildir. Ya kol açısı küçültülür (daha uzun sapan) ya da daha yüksek kapasiteli sapan seçilir.

Akılda kalsın: Yükün altına girilmez, yük insanların üstünden geçmez. İnsan ancak insan için yapılmış ekipmanla kalkar. Kollar açıldıkça kol yükü artar: 60° ≈ %58, 90° ≈ %71, 120° = %100 (yükün yüzdesi olarak).
Sınavda

Nasıl sorulurKaldırma işlerindeki yasaklar “hangisi yanlıştır” kalıbıyla, işaretçinin ne zaman gerektiği ve sapan açısına göre kol kuvveti hesabı sorulur.

Tuzakİki kollu sapanda her kolun her açıda yükün yarısını taşıdığını sanmaktır; yarıyı yalnız dikey kollar taşır. İkinci tuzak, kollar arasındaki açı ile kolun dikeyle yaptığı açıyı karıştırmaktır: formülde açının yarısı kullanılır.

✎Boşluk doldurma sapan açısı

3 t'luk yük dikey iki kollu sapanla kaldırılırsa her kola t düşer. Kollar arasındaki açı 120° olursa her kola t düşer. Teknik zorunluluk olmadıkça kaldırılan yükün çalışan bulunmaz.

1,5 · 3 · altında · 6 · 0,75 · üstünde

?Soru çöz

3 t'luk bir yük, kolları arasındaki açı 120° olan iki kollu sapanla kaldırılıyor. Her sapan koluna düşen kuvvet yaklaşık kaç tondur? (cos 60° = 0,5)

✓ B. 3 ÷ (2 × cos 60°) = 3 ÷ 1 = 3 t. A açıyı yok sayıp yükü ikiye böler (yalnız dikey kollarda doğru); C kollar arası 60° imiş gibi hesaplar; D kollar arası 90° imiş gibi hesaplar.
TEKNİK · MOTORLU ARAÇLAR

Forklift: devrilme, yaya çarpması ve çatalda taşınan insan

İş Güvenliği (İSG) · Teknik güvenlik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKimyasal Maddeler Yönetmeliği'ne göre işveren hangi önlemleri hangi sırayla alır? Yasak maddeler ve sağlık gözetimi kuralları nelerdir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Kimyasal risk etmenleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İşveren önce tehlikeli kimyasalı daha az tehlikelisiyle değiştirir (ikame). Olmazsa sırasıyla uygun proses ve mühendislik kontrolü (kapalı sistem), kaynağında toplu koruma (lokal egzoz, havalandırma) ve en son kişisel korunma uygulanır. Ölçümler düzenli yapılır, sınır aşılırsa en kısa sürede giderilir; faaliyet bitince sağlık ve maruziyet kayıtları SGK'ya teslim edilir.

Kimyasal Maddeler Yönetmeliği: önlemler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Forklift neden devrilir? Forklift kullanımında yaya-araç ayrımı, insan taşıma yasağı ve rampada sürüş kuralları nelerdir?

Kısa cevap: Forklift kazalarının başında devrilme ve yayaya çarpma gelir. Forklifti yalnız eğitim almış ve yetkilendirilmiş çalışan kullanır; sürücü kabin ya da devrilmeye karşı koruyucu yapıyla korunur ve emniyet kemeri takar. Çalışma alanında trafik kuralı ve hız sınırı konur, yaya ile araç yolu ayrılır. Forkliftle insan taşınmaz; yük alçakta taşınır, yüklü araç rampada yük yukarıda kalacak biçimde sürülür.

Bir depoda yüksek raftaki koliyi indirmek için arkadaşını çatallar üzerindeki paletle yukarı kaldıran forklift operatörü, işi “bir dakikalık” sayıyor.

Devrilme neden olur?

Karşı ağırlıklı forklift, ön tekerlek aksı etrafında dönen bir terazidir: arkadaki karşı ağırlık öndeki yükü dengeler. Aracın ağırlık merkezi, ön iki tekerlek ile arka aksın ortasının oluşturduğu denge üçgeninin içinde kaldıkça araç devrilmez. Yükü yüksekte taşımak, yüklü hâlde hızlı dönmek, eğimde yan dönmek, direği öne yatırarak yük kaldırmak, kapasite plakasının üstünde yük almak ya da yük merkezini öne kaydırmak ağırlık merkezini üçgenin dışına iter. En sık ölümcül senaryo yana devrilmede sürücünün aracın altında kalmasıdır. Yönetmelik bu yüzden üzerinde çalışan bulunan forkliftte sürücü kabini, devrilmeyen yapı ya da devrilmede sürücüyü ezilmekten koruyan yapı ister (İş Ekipmanları Yön. Ek-I 3.1.5). Emniyet kemeri bu koruyucu yapının içinde kalmayı sağlar; devrilen araçtan atlamaya çalışmak ezilmeye yol açar.

Kullanım kuralları

Kendinden hareketli ekipmanı yalnız uygun eğitimi almış çalışan kullanır (Ek-II 2.1). Tehlikeli işlerde aranan mesleki eğitim belgelerinden biri Millî Eğitim Bakanlığı'nın ya da yetkilendirdiği kurumların verdiği operatör belgesidir (Mesleki Eğitimler Yön. md.6). Araçta yetkisiz çalıştırmayı önleyen donanım, fren ve gerekiyorsa acil fren, görüşü kısıtlı yerlerde yardımcı araçlar, karanlıkta aydınlatma bulunur (Ek-I 3.1.6). Çalışma alanında trafik kuralları ve hız sınırları konur; görevli olmayanların bu alanda bulunması önlenir (Ek-II 2.2, 2.3). Hareket hâlindeki aracın kör noktasına kimsenin yaklaşmaması sağlanır; olmuyorsa algılayıcı ya da uyarı sistemi, o da olmuyorsa işaretçi kullanılır (Ek-I 3.1.7).

Üretim standardı ya da kılavuzu açıkça izin vermedikçe seyyar iş ekipmanıyla insan taşınmaz (Ek-II 2.4); çatallar üzerinde paletle insan kaldırmak bu yasağın tipik ihlalidir. Yük mümkün olduğunca alçakta ve direk geriye yatık taşınır; görüşü kapatan yükte geri geri gidilir ya da işaretçiyle ilerlenir. Yüklü forklift rampada yük yukarı tarafta kalacak biçimde sürülür: çıkarken ileri, inerken geri geri. Eğimde dönülmez. İçten yanmalı forklift kapalı alanda ancak yeterli hava sağlanırsa kullanılır (Ek-II 2.5): egzozdaki karbonmonoksidi Kimyasal risk etmenleri sayfasında gördük. Akülü forkliftin şarj alanı, şarjda açığa çıkan hidrojen için havalandırılır. Raflar kapasite levhasına göre yüklenir; endüstriyel rafların yıllık kontrolünü İş ekipmanları ve makine güvenliği sayfasında gördük.

Akılda kalsın: Yük alçakta, direk geride, yük rampanın yukarısında. Çatalda insan yok, eğimde dönüş yok. Devrilirken atlama: kemer takılı, kabinin içinde kal. Yaya yolu ile araç yolu ayrı, kör noktada işaretçi.
Sınavda

Nasıl sorulurForklift kullanımına ilişkin kurallar “hangisi yanlıştır” kalıbıyla, devrilme nedenleri ve yayaları korumaya yönelik önlemler sorulur.

TuzakYüklü forkliftin rampadan ileri giderek ineceğini sanmaktır; inerken geri geri gidilir, yük yukarıda kalır. İkinci tuzak, devrilme anında araçtan atlamayı doğru davranış saymaktır: sürücü kemerle kabinde kalır.

⇄Bilgi eşleştirme durum → doğru davranış

?Soru çöz

Forkliftin güvenli kullanımına ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Yüklü forklift rampada yük yukarıda kalacak biçimde sürülür: iniş geri geri yapılır, yoksa yük ve araç öne devrilebilir. A Ek-II 2.4'teki insan taşıma yasağıdır; B ağırlık merkezini denge üçgeninde tutar; C görüşsüz ilerlemeyi önler.
MEVZUAT · YAPI İŞLERİ YÖN. EK-4

Yüksekte çalışma: önce yerde yap, sonra toplu koruma, en son kemer

İş Güvenliği (İSG) · Teknik güvenlik · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKontrol hiyerarşisi nedir? Ortadan kaldırma, ikame, mühendislik önlemleri, idari önlemler ve KKD sıralaması neden önemlidir?Bağlantılı konudan (İSG yönetim sistemleri ve korunma). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kontrol hiyerarşisi önlemleri etkinliğine göre sıralar: önce tehlikeyi ortadan kaldır, olmuyorsa daha az tehlikeli olanla değiştir (ikame), sonra mühendislik önlemleriyle kişiyi tehlikeden ayır, ardından idari önlemlerle çalışma biçimini düzenle; KKD en son çaredir. Üstteki basamaklar insan davranışına daha az bağlıdır. 6331 md.5 de toplu korunmayı kişisel korunmanın önüne koyar.

Kontrol hiyerarşisi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yüksekte çalışma nedir, kaç metreden itibaren başlar? Yüksekten düşmeye karşı önlemler hangi sırayla alınır?

Kısa cevap: Yapı İşleri Yönetmeliği'ne göre seviye farkı bulunan ve düşme sonucu yaralanma ihtimali olan her alandaki çalışma yüksekte çalışmadır; metre sınırı yoktur. Yerde yapılabilecek iş yerde yapılır, iş önceden planlanır ve acil durum planına bağlanır. Güvenlik öncelikle korkuluk, platform, kapak, iskele, güvenlik ağı gibi toplu korumayla; bunlar yetmezse ankraj ya da yaşam hattına bağlı tam vücut kemeriyle sağlanır.

Bir alışveriş merkezinde vitrin tabelasını değiştiren çalışan, “sadece iki metre” diyerek bir sandalyenin üstüne çıkıyor; düştüğünde başını mermer zemine çarpıyor.

Yüksekten düşme, inşaatta ölümlü iş kazalarının başında gelir. Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği'nin Ek-4'ü yüksekte çalışmayı yüksekliğe göre değil, sonuca göre tanımlar: seviye farkı olan ve düşmenin yaralanmaya yol açabileceği her alan (Ek-4 A-1). Eski kaynaklarda geçen “2 metre” ya da “3 metre” gibi eşikler yönetmelikte yoktur; bir çukurun kenarı da yüksekte çalışma yeridir.

Kontrol hiyerarşisinin yüksekte çalışmaya uyarlanmış hâli: yukarıdaki basamak tükenmeden aşağıya inilmez.Görsel: Sınav Defteri

Ek-4'ün sırası

Kontrol hiyerarşisini İSG yönetim sistemleri ve korunma sayfasında gördük; Ek-4 onu yüksekte çalışmaya uygular. Yüksekte yapılması zorunlu olmayan montaj gibi işler önce yerde yapılır. Çalışma önceden planlanır ve yüksekten düşme acil durum planında yer alır. Çalışma yerine güvenli ulaşım sağlanır. Güvenlik öncelikle toplu koruma ile sağlanır: güvenli korkuluklar, düşmeyi önleyici platformlar, bariyerler, kapaklar, çalışma iskeleleri, güvenlik ağları ya da hava yastıkları. Toplu koruma riski tamamen gideremiyorsa, uygulanamıyorsa ya da geçici olarak kaldırılması gerekiyorsa ankraj noktası ya da yaşam hattına bağlı tam vücut kemeri kullanılır. Donanım düzenli kontrol edilir, çalışana eğitim verilir ve iş işverenin görevlendirdiği ehil bir kişinin gözetiminde yürür (Ek-4 A-2).

İş Ekipmanları Yönetmeliği'nin eklediği kurallar

Toplu koruma kişisel korumadan önce gelir (Ek-II 4.1.1). Toplu koruyucu özel bir iş için geçici kaldırılırsa eşdeğer önlem alınmadan çalışılmaz ve iş bitince yerine konur (4.1.5). El merdiveni ancak düşük risk, kısa süreli iş ya da değiştirilemeyen koşul varsa çalışma yeri olarak kullanılır (4.1.2). İple erişimde ayrı kancalı en az iki ip bulunur: biri çalışma ipi, öteki güvenlik ipi; çalışan tam vücut kemeriyle ikisine de bağlıdır (4.4.1). Kötü hava koşullarında yüksekte çalışma sürdürülmez. Düşen cisimlere karşı da önce toplu korunma gelir: aletlerin düşmesi önlenir, malzeme hangi yükseklikten olursa olsun yere atılmaz, moloz kaydırakla indirilir, tehlikeli bölgeye giriş kapatılır ve baret kullanılır (Yapı Ek-4 A-8–12).

Akılda kalsın: Yüksekte çalışmanın metresi yok; ölçüt seviye farkı ve yaralanma ihtimali. Sıra: yerde yap → önle (korkuluk) → durdur (ağ) → kemer. İple erişimde iki ip, iki kanca. Gözetimde ehil kişi.
Sınavda

Nasıl sorulurYüksekte çalışmanın tanımı, önlemlerin öncelik sırası ve toplu korumanın hangi durumda kişisel korumaya bırakılacağı sorulur.

TuzakYüksekte çalışmayı belirli bir metreden başlatmaktır; yönetmelik metre vermez. İkinci tuzak, tam vücut kemerini ilk önlem saymaktır: kemer, toplu korumanın yetmediği yerde devreye giren son basamaktır.

Sınavda işaretleeski kaynaklardaki metre eşiği yerine yönetmeliğin “seviye farkı ve yaralanma ihtimali” ölçütünü seç.

↕Sıralama önlem önceliği

  1. Çalışma alanının altına güvenlik ağı germek
  2. Panoyu yerde birleştirip tek parça kaldırmak
  3. Çalışana yaşam hattına bağlı tam vücut kemeri kullandırmak
  4. Döşeme kenarına güvenli korkuluk kurmak

?Soru çöz

Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği'ne göre, yüksekte yapılması zorunlu bir çatı kenarı çalışmasında çalışanların güvenliği öncelikle aşağıdakilerden hangisiyle sağlanır?

✓ A. Ek-4 A-2-ç güvenliği öncelikle toplu koruma tedbirleriyle sağlatır. B toplu koruma yetmediğinde ya da uygulanamadığında başvurulan kişisel korumadır; C zorunludur ama düşmeyi tek başına önlemez; D düşen cisme ve kaymaya karşıdır, düşmeyi durdurmaz.
MEVZUAT · YAPI İŞLERİ YÖN. EK-5

Korkuluk, iskele ve merdiven: 1 metre, 15 santim, 47 santim

İş Güvenliği (İSG) · Teknik güvenlik · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİş ekipmanlarının periyodik kontrol süreleri ne kadardır? Hangi ekipman 6 ayda, hangisi 10 yılda bir kontrol edilir; test yükü ve test basıncı nasıl hesaplanır?Bağlantılı konudan (İş ekipmanları ve makine güvenliği). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Standartta süre yoksa Ek-III'teki ekipmanların çoğunun azami kontrol süresi 1 yıldır: kren, forklift, pres, basınçlı hava tankı, kazan, elektrik tesisatı, yangın söndürücü. İstisnalar yapı iskelesi (6 ay) ile atmosferik, dik, silindirik çelik tehlikeli sıvı tankıdır (10 yıl). Yük testinde katsayılar 1,5, 1,25 ve 1,1'dir; hidrostatik test basıncı azami basıncın 1,5 katıdır.

Kontrol süreleri ve test değerleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İnşaatta korkuluk yüksekliği ve topuk levhası kaç cm olmalı? Cephe iskelesi ve el merdiveni için yönetmelikteki ölçüler nelerdir?

Kısa cevap: Yapı İşleri Yönetmeliği Ek-5'e göre geçici kenar korumada ana korkuluk çalışma yüzeyinden en az 1 m, topuk levhası en az 15 cm yüksekliktedir; Sınıf A sistemde elemanlar arası açıklık 47 cm'yi geçmez. Korkuluklar ve iskeleler ehil kişice kurulumdan sonra ve haftada en az bir kez kontrol edilir. Yapı iskelesinin periyodik kontrolü en geç 6 ayda bir yapılır.

Bir konut şantiyesinde döşeme kenarına çakılan tek sıra tahta “korkuluk” diye gösteriliyor; ne ara korkuluk ne topuk levhası var.

Korkuluk ve iskele ölçüleri 2018'de Yapı İşleri Yönetmeliği'ne eklenen Ek-5'te toplandı; Ek-4'teki eski iskele maddeleri kaldırıldı. Kenar koruma üç parçadır: ana korkuluk, ara korkuluk (ya da tel örgü, ağ) ve malzemenin, ayağın kaymasını önleyen topuk levhası. Döşeme ve çatı kenarlarında, asansör ve merdiven boşluklarında kullanılır.

Yapı İşleri Yönetmeliği Ek-5'teki temel ölçüler
ElemanÖlçü
Ana korkuluğun üst noktası (çalışma yüzeyine dik)En az 1 m
Topuk levhası üst noktası (platforma bitişik)En az 15 cm
Sınıf A'da ana korkuluk, ara korkuluk ve topuk levhası arası açıklıkEn çok 47 cm
Kenar koruma ile yapı arasında kaçınılmaz boşluk (topuk levhası kesintisizse)En çok 12 cm
Ahşap cephe iskelesinin kullanılabileceği yükseklikEn çok 13,5 m
İskele taban plakası alanı · ayar kapasitesiEn az 150 cm² · en az 20 cm
En alt iskele ankrajının taban plakasından yüksekliğiEn çok 4 m
İskele geçidi genişliği · kazı üstü geçit genişliği (Ek-4)En az 60 cm · en az 80 cm

İskele

Cephe iskelesi TS EN 12810-1'e uygun ön yapımlı bileşenlerden kurulur; sağlamlık hesabı yapılmadan kullanılmaz. Kurma, kullanma ve sökme planını yapı işlerinde inşaat mühendisi hazırlar; kurma ve sökme onun gözetiminde, eğitimli çalışanlarca yapılır (İş Ekipmanları Yön. Ek-II 4.3). Kullanıma hazır olmayan kısmın girişi fiziki olarak engellenir; iskele azami yükünü gösteren levha taşır. Ehil kişi iskeleyi kullanılmadan önce, haftada en az bir kez, değişiklikten, uzun süre kullanılmamadan ve deprem ya da kuvvetli rüzgârdan sonra kontrol eder (Ek-5 A-10). Bu haftalık kontrol, yetkili kişinin 6 aylık periyodik kontrolünün yerine geçmez. Seyyar erişim kulesi üzerinde çalışan varken yürütülmez (Ek-4).

El merdiveni

Portatif merdiven kaymaz pabuçlar üstünde durur; alt ya da üst ucu sabitlenerek kayması önlenir. Platforma çıkmada kullanılan merdiven, tutunacak yer yoksa platform seviyesini yeterince aşar. Merdivende her zaman elle tutunacak yer bulunur; elde yük taşınması bu kuralı kaldırmaz (Ek-II 4.2).

Ek bilgi: merdivende yaygın uygulama ölçüleri

Uygulamada dayama merdiveni yaklaşık 75° açıyla kurulur ve çıkılan seviyeyi yaklaşık 1 m aşar; bunlar iyi uygulama ölçüsüdür, yönetmelik rakam vermez.

Akılda kalsın: Korkuluk 1 m, topuk 15 cm, açıklık 47 cm (küre geçmez). 12 cm kaçınılmaz boşluk. Geçit 60, kazı geçidi 80. Ehil kişi haftada bir, yetkili kişi 6 ayda bir. İskele planı inşaat mühendisinden.
Sınavda

Nasıl sorulurAna korkuluk ve topuk levhası yükseklikleri, açıklık sınırları, iskelenin hangi durumlarda kontrol edileceği ve kurma-sökme planını kimin yapacağı sorulur.

TuzakHaftalık ehil kişi kontrolü ile 6 aylık periyodik kontrolü karıştırmaktır. İkinci tuzak, 15 cm'lik topuk levhasıyla 12 cm'lik boşluk sınırını yer değiştirmektir. Üçüncüsü, merdiven eğimini yönetmelik kuralı sanmaktır; yönetmelik yalnız “yeterince aşma” der.

⇄Bilgi eşleştirme eleman → ölçü

?Soru çöz

Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği Ek-5'e göre geçici kenar koruma sistemleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ C. Sınıf A'da ana korkuluk, ara korkuluk ve topuk levhası arasındaki açıklıklar 47 cm'yi geçemez; 60 cm iskele geçidinin asgari genişliğidir. A ana korkuluk ölçüsü, B topuk levhası kuralı, D kontrol sıklığıdır; üçü de Ek-5'te aynen yer alır.
HESAP · AÇIKLIK MESAFESİ

Düşmeyi durdurma: tam vücut kemeri, ankraj ve açıklık mesafesi

İş Güvenliği (İSG) · Teknik güvenlik · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKKD türleri nelerdir? FFP1, FFP2, FFP3 toz maskeleri ve gaz filtresi renk kodları nelerdir?Bağlantılı konudan (KKD ve güvenlik işaretleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

KKD vücut bölgesine göre seçilir: baret, gözlük ve yüz siperi, kulak tıkacı ve kulaklık, solunum koruyucu, eldiven, güvenlik ayakkabısı ve düşmeye karşı tam vücut kemeri. Toz maskeleri en az %80, %94 ve %99 süzme verimine göre FFP1, FFP2, FFP3 diye sınıflanır. Gaz filtreleri renkle kodlanır: A kahverengi, B gri, E sarı, K yeşil.

KKD türleri ve seçimi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Düşmeyi durdurucu sistemlerde açıklık mesafesi nasıl hesaplanır? Geri sarmalı sistemde hangi mesafeler hesaba girer, askıda kalma travması nedir?

Kısa cevap: Düşmeyi durdurucu sistem ankraj, bağlantı elemanı ve tam vücut kemerinden oluşur. Düşen çalışanın zemine çarpmaması için yeterli açıklık mesafesi bırakılır. Geri sarmalı sistemde bu mesafe serbest düşme mesafesi, frenlemenin devreye girdiği mesafe, kemer esnemesi ve en az 1 m ilave güvenlik mesafesinden oluşur; bağlantı halatı kullanılmadığı için hesaba girmez. Askıda kalan çalışan hızla kurtarılmalıdır.

Bir depo çatısında kayan çalışanı kemeri durdurdu; ama ayakları zemine değmişti, çünkü kimse mesafeyi hesaplamamıştı.

Düşmeyi durdurucu sistemin üç parçası vardır. Ankraj, sistemin bağlandığı sağlam noktadır: düşmenin dinamik yükünü taşıyabilen yapı elemanı ya da yaşam hattı. Korkuluk, tesisat borusu, çatı oluğu, baca, anten ve başka bir bağlantı halatı ankraj olmaz (Ek-5 Ç-6). Ankraj mümkün olduğunca baş seviyesinin üstünde kurulur; ayak seviyesindeki ankraj düşme mesafesini uzatır. Bağlantı elemanı şok emicili halat, geri sarmalı ya da kılavuzlu düşmeyi durdurucudur. Tam vücut kemeri darbeyi omuz, uyluk ve kalçaya dağıtır; bel kemeri düşme durdurmada kullanılmaz. Bu donanımı KKD ve güvenlik işaretleri sayfasında Kategori III KKD olarak gördük.

Yaşam hattı her kullanımdan önce gözle, yılda en az bir kez ayrıntılı kontrol edilir; düşme yaşamış sistem kontrolsüz kullanılmaz. Hatlar arası geçişte çift kollu bağlantı halatı kullanılır. Geri sarmalı cihaz ile kemer arasına halat eklenmez, cihaz uzatılmaz ve bir cihaza tek çalışan bağlanır (Ek-5 Ç-12…34).

Ölçüler temsilidir; gerçek değerler üreticinin kılavuzundan alınır.Görsel: Sınav Defteri

Açıklık mesafesi

Ek-5, düşen kişinin zemine çarpmaması için bırakılacak açıklık mesafesini her sistem için ayrı tanımlar; üçünde de en az 1 m ilave güvenlik vardır.

Ek-5'e göre açıklık mesafesinin bileşenleri
SistemHesaba girenler
Geri sarmalı (Ç-35)Serbest düşme + frenlemenin devreye girdiği mesafe + kemer esnemesi + en az 1 m
Dikey yaşam hattı ve kılavuzlu düşmeyi durdurucu (Ç-22)Serbest düşme + durdurucunun devreye girme mesafesi + açılmış sönümleyici + hat esnemesi + kemer esnemesi + en az 1 m
Yatay yaşam hattı ve şok emicili halat (Ç-29)Bağlantı halatı + açılmış sönümleyici + hattın “V” sehimi + kemer esnemesi + bağlantı noktası–ayak arası + en az 1 m
Çözümlü örnek 1 (temel)

Geri sarmalı sistemde serbest düşme 0,5 m, frenlemenin devreye girdiği mesafe 1,0 m, kemer esnemesi 0,3 m; üretici 1 m ilave güvenlik mesafesi öneriyor. Çalışma zemini ile alt zemin arasında en az ne kadar açıklık gerekir?

  1. 0,5 + 1,0 + 0,3 + 1,0 = 2,8 m

Cevap: 2,8 m. Çalışanın boyu ya da bir bağlantı halatı bu hesaba eklenmez.

Çözümlü örnek 2 (sınav tipi)

Yatay yaşam hattına 2 m'lik şok emicili halatla bağlı çalışan: açılmış sönümleyici 1,2 m, V sehim 0,5 m, kemer esnemesi 0,3 m, bağlantı noktası–ayak 1,5 m, ilave güvenlik 1 m. Hat ile zemin arası 6 m ise sistem yeterli midir?

  1. 2 + 1,2 + 0,5 + 0,3 + 1,5 + 1 = 6,5 m
  2. 6 m < 6,5 m

Cevap: yeterli değildir; daha kısa halat ya da geri sarmalı cihaz seçilir.

Askıda kalma travması

Kemerde hareketsiz asılı kalan çalışanın bacaklarında kan göllenir, kalbe dönen kan azalır; dakikalar içinde bilinç kaybı ve ölüm görülebilir. Bu yüzden yüksekten düşme acil durum planında yer alır, kurtarma ekibi ve donanımı iş başlamadan hazırdır (Ek-4 A-2-b). Kurtarılan kişi belirti göstermese de tıbbi değerlendirmeye gönderilir.

Akılda kalsın: Ankraj baş üstünde, kemer tam vücut. Geri sarmalıda serbest düşme + frenleme + kemer esnemesi + 1 m; halat yok, boy yok. Yatay hatta halat ve ayak arası da girer. Askıda kalan dakikalar içinde kurtarılır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir sistemde açıklık mesafesine hangi uzunlukların girdiği (ya da girmediği), kısa toplama hesabı, ankraj olarak kullanılamayacak noktalar ve askıda kalmanın önemi sorulur.

TuzakGeri sarmalı sistemde bağlantı halatı uzunluğunu hesaba katmaktır; bu sistemde halat kullanılmaz. İkinci tuzak, ilave güvenlik mesafesini unutmak ya da 1 m'den az almaktır. Üçüncüsü, kenar korkuluğunu ankraj noktası sanmaktır.

✎Boşluk doldurma açıklık mesafesi

Ek-5'e göre her düşmeyi durdurucu sistemde açıklık mesafesine en az m ilave güvenlik mesafesi eklenir. Yukarıdaki yatay yaşam hattı örneğinde gereken açıklık m'dir. Geri sarmalı sistemde bağlantı kullanılmadığı için uzunluğu hesaba girmez.

1 · 6,5 · halatı · 2 · 4,5 · kemeri · ankrajı

?Soru çöz

Boyu 1,8 m olan bir çalışan geri sarmalı düşmeyi durdurucu kullanıyor. Serbest düşme mesafesi 0,5 m, frenlemenin devreye girdiği mesafe 1,0 m, tam vücut kemerinin esnemesi 0,3 m ve üreticinin önerdiği ilave güvenlik mesafesi 1 m'dir. Yapı İşleri Yönetmeliği'ne göre çalışanın bulunduğu seviye ile zemin arasında en az kaç metre açıklık bırakılmalıdır?

✓ B. Ek-5 Ç-35: 0,5 + 1,0 + 0,3 + 1 = 2,8 m. A ilave güvenlik mesafesini unutur; C çalışanın boyunu da ekler, oysa mesafe çalışanın bulunduğu seviyeden ölçülür; D kemer esnemesini atlar.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Yanıcı sıvı ve gazlarla ilgili
I. Parlama noktası düşük olan sıvı, oda sıcaklığında daha kolay tehlikeli buhar oluşturur.
II. Üst patlama sınırının üstündeki karışım havalandırılırsa patlayıcı aralığa girebilir.
III. Kendiliğinden tutuşma sıcaklığı, aynı maddenin parlama noktasından düşüktür.
ifadelerinden hangileri doğrudur?

✓ D. I doğrudur, düşük parlama noktası düşük sıcaklıkta yeterli buhar demektir; II doğrudur, zengin karışım hava aldıkça UEL'in altına iner. III yanlıştır: kendiliğinden tutuşma sıcaklığı parlama noktasından çok yüksektir. A doğru olan II'yi atlar; B ve C yanlış olan III'ü içerir.Kaynak: Yangın ve patlayıcı ortamlar · Parlama noktası ve patlama sınırları

?Soru 2

El aletleriyle güvenli çalışmaya ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Gevşek ya da çatlak sap değiştirilir ve gözde kamayla sabitlenir; ıslatma geçici şişirmedir, baş kurtulup fırlayabilir. A doğrudur, mantar başta çapak fırlar; B el aleti terimidir; C kesici kenarın yaralamasını önler.Kaynak: İş ekipmanları ve makine güvenliği · Bakım-onarım, LOTO ve el aletleri

?Soru 3

Elektrik akımının insan vücuduna etkisiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Şebekenin 50–60 Hz alternatif akımı kalp ritmini en kolay bozan aralıktadır; doğru akımda eşikler daha yüksektir. A doğrudur, süre eşiği düşürür; B doğrudur, kalpten geçen yol en tehlikelidir; C doğrudur, I = U ÷ R'de direnç düşünce akım artar.Kaynak: Elektrikle çalışmalarda İSG · Akımın vücuda etkisi

?Soru 4

Aşağıdakilerden hangisi yangından aktif korunma önlemidir?

✓ B. Sprinkler yangını ısısından algılayıp kendiliğinden su püskürten aktif bir sistemdir. A, C ve D binanın yapısına yerleştirilmiş, hiçbir algılama ya da çalışma gerektirmeyen pasif önlemlerdir: kompartıman yangını sınırlar, korunumlu merdiven dumanı keser, yanmaz malzeme yayılmayı önler.Kaynak: Yangın ve patlayıcı ortamlar · Yangından korunma, algılama ve kaçış yolları

?Soru 5

İş Ekipmanları Yönetmeliği'ne göre aşağıdakilerden hangisi işverenin yükümlülükleri arasında yer almaz?

✓ C. Ekipmanın kiralanması ya da geçici kullanılması işverenin yükümlülüklerini etkilemez (md.5/3). A seçimle ilgili md.5 hükmüdür; B talimatın ekipmanla bulundurulmasını isteyen md.10'dur; D özel risk taşıyan ekipmana ilişkin md.8 hükmüdür.Kaynak: İş ekipmanları ve makine güvenliği · İş Ekipmanları Yönetmeliği

?Soru 6

İş Ekipmanları Yönetmeliği'ne göre standartlarda aksi belirtilmedikçe aşağıdakilerden hangisinin periyodik kontrol azami süresi diğerlerinden uzundur?

✓ D. Bu tankların azami süresi 10 yıldır. A basınçlı hava tankı olarak 1 yıldır; B tezgâhlar tablosunda 1 yıldır; C endüstriyel araç olarak 1 yıldır. Tablonun öteki aykırısı yapı iskelesidir ve süresi kısadır (6 ay).Kaynak: İş ekipmanları ve makine güvenliği · Kontrol süreleri ve test değerleri

?Soru 7

Bir enerji hattının iletkeni kopup çayırlığa düşmüştür. Hattın yakınındaki bir kişinin bulunduğu yerden güvenle uzaklaşması için en doğru davranış hangisidir?

✓ B. Zemin gerilimi düşen iletkenden uzaklaştıkça azalır; ayaklar bitişik kalınca iki ayak arasındaki fark, yani adım gerilimi en küçük olur. A adımı açarak adım gerilimini büyütür; C eller ve ayaklar arasında yeni bir akım yolu açar; D yüksek gerilimde kuru dal bile güvenli yalıtkan değildir, iletkene yaklaşmak tehlikelidir.Kaynak: Elektrikle çalışmalarda İSG · Doğrudan, dolaylı temas; adım ve dokunma gerilimi

?Soru 8

Bir kompresör tankının etiketinde “PS 8 bar, V 500 L” yazmaktadır. Bu kapla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. PS azami çalışma basıncıdır; 8 × 500 = 4000 bar·L, 50 ile 10.000 arasındadır. B PS'yi test basıncıyla karıştırır ve 1,5 katını işletmeye taşır; C çarpımı yanlış yapar, 4000 değeri 50'nin çok üstündedir; D ventil işletme ya da azami basıncın üstüne ayarlanmaz.Kaynak: İş ekipmanları ve makine güvenliği · Basınçlı kaplar, PS ve emniyet ventili

?Soru 9

Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik'e göre normal çalışma koşullarında tutuşabilir toz bulutunun ara sıra patlayıcı ortam oluşturabileceği bir yerde kullanılabilecek ekipman kategorileri hangisinde doğru verilmiştir?

✓ C. Tarif edilen yer Bölge 21'dir; Ek-3'e göre burada kategori 1 ya da 2 ekipman kullanılır. A Bölge 20'nin kuralıdır; B Bölge 22'ninkidir, kategori 3 ara sıra oluşan ortam için yetersizdir; D en düşük koruma düzeyidir, yalnız Bölge 22 seçeneklerinden biridir.Kaynak: Yangın ve patlayıcı ortamlar · Patlayıcı ortamlar: ATEX bölgeleri

?Soru 10

Anma açma akımı 300 mA olan kaçak akım rölesiyle korunan bir tesiste, sürekli dokunma gerilimi sınırı 50 V alındığında koruma topraklaması direnci en çok yaklaşık kaç ohm olabilir?

✓ C. RA ≤ 50 ÷ 0,3 ≈ 167 Ω. A 30 mA'lik röle için geçerli değeri (50 ÷ 0,03) verir; B bölmek yerine çarpar (0,3 × 50); D oranı ters kurar ve akımı miliamper bırakır (300 ÷ 50).Kaynak: Elektrikle çalışmalarda İSG · Topraklama, kaçak akım koruma, yalıtım
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?İSG soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →