Risk değerlendirme yöntemleri: matris, Fine-Kinney, FMEA, HAZOP ve ağaç analizleri

Bir işyerinde riskin nasıl puanlandığını ve hangi durumda hangi yöntemin seçileceğini; matris, Fine-Kinney ve FMEA hesaplarıyla, HAZOP ve ağaç yöntemlerini örneklerle öğren.

7 durakİGU A-B-C
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
YÖNTEM · RİSK YÖNETİMİ

Risk yönetimi süreci: tehlikeden kontrole beş adım

İş Güvenliği (İSG) · Risk ve kaza · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Risk değerlendirmesi nedir, hangi adımlardan oluşur? Tehlike ile risk arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Tehlike, zarar verme potansiyelidir; risk, bu potansiyelin zarara dönüşme ihtimalidir ve yöntemler onu olasılık ile şiddetin birleşimi olarak ölçer. Risk değerlendirmesi tehlikeleri tanımlar, riskleri analiz edip derecelendirir ve kontrol tedbirlerine karar verir. Süreç tanımla, analiz et, değerlendir, kontrol et, izle adımlarıyla döner; tedbirden sonra risk yeniden puanlanır.

Bir metal atölyesinde tezgâhın yanındaki tiner bidonu yıllarca kimseye zarar vermez; bir metre ötesine taşlama makinesi kurulduğu gün hikâye değişir.

Bidon bir tehlikedir: zarar verme potansiyeli taşır. Kıvılcımın buharı tutuşturma ihtimali ve doğacak yanık ise bir risktir. İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği (md.4) tehlikeyi “zarar veya hasar verme potansiyeli”, riski “kayıp, yaralanma ya da başka zararlı sonuç meydana gelme ihtimali” diye tanımlar. Yöntemler bu ihtimali ölçerken sonucun büyüklüğünü de katar: risk ≈ olasılık × şiddet.

Aynı işyerinde tehlike ve risk
Tehlike (potansiyel)Risk (ihtimal + sonuç)
Depodaki yanıcı sıvı bidonlarıKıvılcımla tutuşma, çalışanın yanması
Hastane koridorunda ıslak zeminKayma, bilek kırığı
Kapağı açık 380 V elektrik panosuBakımcının elektrik çarpması

Beş adımlık döngü

İş güvenliği uzmanlığı temel eğitim programında en çok saat ayrılan başlık budur (180 saatin 18'i). Süreç bir döngüdür:

Tedbir alındıktan sonra risk yeniden puanlanır; kabul edilebilir seviyeye inmediyse döngü sürer.Görsel: Sınav Defteri

Analiz her tehlikeye bir puan verir; değerlendirme bu puanı kabul edilebilir risk seviyesiyle karşılaştırır ve riskleri en yüksekten başlayarak sıralar. Kabul edilebilir risk, “yasal yükümlülüklere ve işyerinin önleme politikasına uygun, kayıp veya yaralanma oluşturmayacak” seviyedir; risk sıfırlanamaz, bu seviyeye indirilir.

Risk değerlendirmesi önleyici (proaktif) bir çalışmadır, kazadan önce yapılır; olmuş kazadan geriye neden aramayı İş kazaları ve kaza analizi sayfasında göreceğiz. Ekip ve 2/4/6 yıllık yenileme kuralı ise İSG Mevzuatı serisinin risk değerlendirmesi ve acil durum mevzuatı başlığındadır.

Yöntemler üç aileye ayrılır: nitel (sözel yargı), yarı nicel (ölçek puanlarının çarpımı) ve nicel (hesaplanmış olasılık). Mevzuat birini şart koşmaz; riskler “seçilen yöntemlerden biri veya birkaçı bir arada” kullanılarak analiz edilir (RD Yön. md.9/2).

Akılda kalsın: Tehlike = potansiyel (bidon), risk = ihtimal ve sonuç (bidon + kıvılcım + yanık). Döngü: tanımla → analiz et → değerlendir → kontrol et → izle; tedbirden sonra puan yeniden hesaplanır. Yöntemi mevzuat değil, işyerinin kendisi seçer.
Sınavda

Nasıl sorulurBir durumun tehlike mi risk mi olduğu, sürecin adımları ya da yöntemin ailesi sorulur. Buradaki sorular dört şıklıdır; gerçek sınavda her test 50 soru, beş seçeneklidir ve 75 dakika sürer.

TuzakMevzuatın belirli bir yöntemi (ör. Fine-Kinney) zorunlu tuttuğunu sanmaktır; yöntem işyerine göre seçilir. İkinci tuzak, tedbirle işin bittiğini sanmaktır: kalan risk yeniden puanlanır.

↕Sıralama depoda döngü

  1. Yaya yolunu ayıran bariyere karar verip uygulamak
  2. Her tehlike için olasılığı ve şiddeti puanlayıp risk skorunu bulmak
  3. Bariyerden sonra riski yeniden puanlayıp izlemek
  4. Depoyu gezip forklift, yüksek raf ve yanıcı sıvı gibi tehlikeleri listelemek
  5. Skorları kabul edilebilir seviyeyle karşılaştırıp en yüksekten başlayarak sıralamak

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi bir tehlike değil, bir risk ifadesidir?

✓ C. İfade bir ihtimali (kayıp düşme) ve sonucunu (yaralanma) birlikte söyler; bu risktir. A yanıcı madde yalnız zarar potansiyeli taşır, tehlikedir; B korumasız dönen disk bir tehlike kaynağıdır, ihtimal söylenmiyor; D korkuluksuz kenar düşme tehlikesidir, riske dönüşmesi için ihtimal ve sonuç gerekir.
YÖNTEM · NİTEL ANALİZ

Nitel risk analizi: kontrol listesi, “Ne olur?” ve ön tehlike analizi

İş Güvenliği (İSG) · Risk ve kaza · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Kontrol listesi, Ne olur? (What-if) ve ön tehlike analizi nedir, hangi durumda kullanılır?

Kısa cevap: Nitel yöntemler riski sayıyla değil sözel yargıyla ele alır. Kontrol listesi hazır sorularla mevzuata ve standarda uygunluğu denetler. “Ne olur?” (What-if) yönteminde ekip “ya şu olursa?” sorularıyla sapmaları ve sonuçlarını tartışır. Ön tehlike analizi, tasarım ya da kuruluş aşamasında başlıca tehlikeleri erkenden listeler. Hızlı ve ucuzdurlar ama deneyime bağlıdırlar.

Yeni açılacak bir fırın tesisinin planı henüz kâğıt üstündeyken bile mühendis şunu sorabilir: Doğal gaz hattı kaçırırsa ne olur?

Puanlı yöntemlerin hepsi önce tehlikenin bulunmasına muhtaçtır. Nitel yöntemler bu işi sistemli yapar; riskin büyüklüğünü sayıyla ölçmez, “var/yok”, “düşük/yüksek” gibi yargılarla çalışır. Çoğu zaman bir puanlama yönteminin girişi olarak kullanılırlar.

Dört temel araç

Kontrol listesi (checklist), mevzuattan, standarttan ya da geçmiş kazalardan derlenmiş evet/hayır sorularıdır: “Yangın tüpünün dolum tarihi geçmiş mi?”, “Acil çıkış kapısı dışa açılıyor mu?”. Deneyimsiz biri de uygulayabilir. Zayıf yanı, listede olmayan tehlikeyi görmemesidir.

“Ne olur?” (What-if) yönteminde konuyu bilen bir ekip toplanır ve serbestçe sorular üretir: “Ya kompresör gece durursa?”, “Ya operatör vanayı ters açarsa?”. Her soru için olası sonuç, mevcut önlemler ve öneriler bir tabloya yazılır. Yapılandırılmamış bir beyin fırtınasıdır; kalitesi ekibin deneyimine bağlıdır.

Ön tehlike analizi (ÖTA; preliminary hazard analysis), ayrıntılı bilgi henüz yokken, tasarım ya da kuruluş aşamasında yapılır. Enerji kaynakları, yanıcı ve basınçlı maddeler gibi büyük tehlikeler listelenir ve kabaca sınıflanır; ayrıntılı yöntemler daha sonra bu listenin üstüne kurulur. Yönetmeliğin risk değerlendirmesini “tasarım veya kuruluş aşamasından başlamak üzere” istemesinin (md.7/1) pratik karşılığıdır.

Dördüncü yaygın araç iş güvenliği analizidir (iş tehlike analizi, JSA): bir iş adımlara bölünür ve her adımın tehlikesiyle önlemi yazılır. Çalışma talimatı hazırlamanın en kısa yoludur.

Nitel araçları ayırt etmek
AraçNasıl çalışır?En uygun zamanZayıf yanı
Kontrol listesiHazır evet/hayır sorularıRutin denetim, küçük işyeriListede olmayanı görmez
“Ne olur?”Ekibin serbest “ya şu olursa?” sorularıSüreç değişikliği, hızlı taramaEkibe bağlı, sistematik değil
Ön tehlike analiziBüyük tehlike kaynaklarının erken listesiTasarım, kuruluşKaba; ayrıntı sonra gelir
İş güvenliği analiziİşi adımlara bölmekBakım, talimat hazırlığıTek işe bakar, tesise değil
Akılda kalsın: Kontrol listesi = hazır soru, “Ne olur?” = serbest soru, ÖTA = erken bakış (proje masada), iş güvenliği analizi = işi adım adım bölmek. Dördü de tehlikeyi bulur; riskin büyüklüğünü sayıyla ölçmez.
Sınavda

Nasıl sorulurYöntemin tanımı ya da bir uygulama durumu verilip yöntemin adı sorulur; “hangi aşamada kullanılır” da gelir.

TuzakKontrol listesinin listede olmayan tehlikeyi de yakalayacağını sanmaktır. İkinci tuzak, “Ne olur?” ile HAZOP'u karıştırmaktır: ikisinde de ekip soru sorar, ama HAZOP kılavuz sözcük ve düğüm noktasıyla sistematik ilerler, “Ne olur?” serbesttir.

⇄Bilgi eşleştirme durum → yöntem

✎Boşluk doldurma nitel araçlar

Tesis henüz proje aşamasındayken büyük tehlikeleri kabaca listeleyen yöntem dir. Hazır evet/hayır sorularıyla uygunluğu denetleyen , listede yer almayan tehlikeyi göremez. Ekibin “ya şu olursa?” sorularıyla serbestçe ilerlediği yönteme denir.

ön tehlike analizi · kontrol listesi · Ne olur? · HAZOP · Fine-Kinney
HESAP · L TİPİ MATRİS

L tipi matris: olasılık × şiddet ile 5×5 risk puanı

İş Güvenliği (İSG) · Risk ve kaza · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

L tipi matris (5×5 risk matrisi) nasıl hesaplanır? Risk skoru hangi aralıkta hangi risk seviyesidir?

Kısa cevap: L tipi matriste risk, olasılık (1–5) ile şiddetin (1–5) çarpımıdır: R = O × Ş; sonuç 1 ile 25 arasındadır. Yaygın sınıflamada 1 önemsiz, 2–6 düşük, 8–12 orta, 15–16 yüksek, 20–25 tolerans gösterilemez risktir. Basit ve hızlı olduğu için çok yaygındır; zayıf yanı, nadir ama felaket olayları küçük göstermesidir.

Hastane çamaşırhanesinde ıslak zemin her gün kayma tehlikesi yaratır; kazan dairesindeki buhar hattı belki on yılda bir patlar. Bütçe önce hangisine?

Matris bu soruyu iki sayıyla cevaplar: ekip olasılığı (zarar ne kadar muhtemel) ve şiddeti (olursa ne kadar ağır) 1'den 5'e puanlar ve ikisini çarpar.

R = O × ŞO: olasılık (1–5), Ş: şiddet (1–5). Çarpım 1 ile 25 arasında; toplama yapılmaz.
L tipi matrisin iki ölçeği (yaygın tanımlar)
PuanOlasılıkŞiddet
1Çok küçük: hemen hemen hiçÇok hafif: iş saati kaybı yok, ilkyardım yeter
2Küçük: çok azHafif: iş günü kaybı yok, ayakta tedavi
3Orta: azOrta: hafif yaralanma, yatarak tedavi
4Yüksek: sıklıklaCiddi: ağır yaralanma, uzun tedavi, meslek hastalığı
5Çok yüksek: çok sık, neredeyse kesinÇok ciddi: ölüm, sürekli iş göremezlik
Her hücre satır ile sütunun çarpımıdır; sağ üste gidildikçe risk büyür.Görsel: Sınav Defteri
Risk sınıfı ve yapılacak iş (yaygın kullanım)
SkorSınıfNe yapılır?
1ÖnemsizEk önlem gerekmez
2–6Düşük (katlanılabilir)Mevcut önlemler korunur ve izlenir
8–12OrtaÖnlem belirli bir süre içinde alınır
15–16Yüksek (önemli)Risk azaltılmadan işe başlanmaz; süren işte önlem acilen alınır
20–25Tolerans gösterilemezRisk inmeden işe başlanmaz; süren iş durdurulur
Çözümlü örnek

Çamaşırhanede kayma: olasılık 4 (sıklıkla), şiddet 3 (yatarak tedavi). Risk skoru ve sınıfı nedir?

  1. R = 4 × 3 = 12
  2. 12, 8–12 aralığındadır.

Cevap: 12, orta risk; önlem süreli olarak planlanır

Çözümlü örnek

Bir şantiyede iskele korkuluğu eksiktir: olasılık 3, şiddet 5. Korkuluk ve topuk levhası takıldıktan sonra olasılık 1'e iniyor. Önlem öncesi ve sonrası risk sınıfları nedir?

  1. Önce: 3 × 5 = 15 → yüksek.
  2. Düşme olursa sonuç aynıdır: şiddet 5 kalır.
  3. Sonra: 1 × 5 = 5 → düşük.

Cevap: yüksekten (15) düşüğe (5)

İkinci örnekten iki ders çıkar. Önlemlerin çoğu olasılığı düşürür; şiddet ancak tehlikenin kendisi küçülünce iner (daha alçakta çalışmak, gerilimi düşürmek). Ayrıca şiddeti 5 olan olay, olasılığı 1 olunca “düşük” görünür: matris nadir ama felaket olayları küçük gösterir. Büyük kaza potansiyeli olan tesislerde bu yüzden ağaç yöntemlerine başvurulur.

Ek bilgi: farklı matris sürümleri

Bazı işyerleri 3×3 matris kullanır. 5×5 matriste sınıf adları kaynağa göre değişir (“önemli”, “katlanılabilir”, “kabul edilemez”); aralık sınırlarında da küçük farklar görülür. Yukarıdaki tablo en yaygın kullanımdır.

Akılda kalsın: R = O × Ş, en çok 25. Sınırlar sırayla 1 | 2–6 | 8–12 | 15–16 | 20–25; 6'dan sonra 8 gelir, çünkü 7 hiçbir çarpımla çıkmaz. Önlem çoğunlukla olasılığı düşürür; şiddet ancak tehlikenin büyüklüğü azalınca iner.
Sınavda

Nasıl sorulurİki puan verilir; risk skoru, sınıfı ya da önlem sonrası yeni sınıf sorulur.

TuzakÇarpma yerine toplama yapmaktır: 3 + 5 = 8 “orta” çıkar, doğrusu 3 × 5 = 15 “yüksek”tir. İkinci tuzak, ölümle sonuçlanabilecek her riski yüksek saymaktır; 1 × 5 = 5 düşüktür. Sınıf adı soruda farklı geçebilir (önemli, katlanılabilir); aralığa göre eşle.

✎Boşluk doldurma matris hesabı

Bir depoda yüksek raftan koli düşmesi için olasılık 4, şiddet 4 verilmiştir. Risk skoru olur ve risk sınıfındadır. Raflara düşme önleyici ağ takılınca olasılık 2'ye iner; yeni skor ve sınıf olur.

16 · 8 · yüksek · orta · 20 · düşük

?Soru çöz

L tipi 5×5 matriste aşağıdaki olasılık (O) ve şiddet (Ş) çiftlerinden hangisi “yüksek” risk sınıfına girer?

✓ D. 3 × 5 = 15, yüksek sınıfın (15–16) alt sınırıdır. A 2 × 5 = 10 ortadır; ölüm ihtimali her riski yüksek yapmaz; B 4 × 5 = 20 yüksek değil, bir üst sınıf olan tolerans gösterilemez riske girer; C 4 × 3 = 12 orta sınıfın üst sınırıdır, yüksek 15'ten başlar.
HESAP · FINE-KINNEY

Fine-Kinney: olasılık × frekans × şiddet ve 20-70-200-400 eşikleri

İş Güvenliği (İSG) · Risk ve kaza · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Fine-Kinney yöntemiyle risk nasıl hesaplanır? Olasılık, frekans ve şiddet değerleri ve risk eşikleri nelerdir?

Kısa cevap: Fine-Kinney yönteminde risk üç çarpanın çarpımıdır: R = olasılık × frekans × şiddet. Olasılık 0,2–10, frekans (maruziyet sıklığı) 0,5–10, şiddet 1–100 arasında belirli değerler alır. Sonuç 20'nin altında kabul edilebilir, 20–70 olası, 70–200 önemli, 200–400 yüksek, 400 ve üstü tolerans gösterilemez risk sayılır.

Mobilya fabrikasında daire testereye günde yüzlerce kez el yaklaşır; çatıya ise yılda bir kez çıkılır.

L tipi matriste bu sıklık farkı olasılık puanının içinde kaybolur. Fine-Kinney onu ayrı bir çarpan yapar: frekans çalışanın tehlikeyle ne sık karşılaştığını (maruziyet sıklığı), olasılık o karşılaşmada zararın gerçekleşme ihtimalini ölçer. Yöntem 1970'lerde ABD'de W. T. Fine, G. F. Kinney ve A. D. Wiruth'un çalışmalarıyla gelişti.

R = O × F × ŞO: olasılık, F: frekans (maruziyet sıklığı), Ş: şiddet. Değerler ölçekteki basamaklardan seçilir.
Fine-Kinney ölçekleri (Türkiye'de en yaygın tablo)
Olasılık (O)Frekans (F)Şiddet (Ş)
0,2 · pratik olarak imkânsız0,5 · çok nadir (yılda bir ya da daha seyrek)1 · ucuz atlatma, ilkyardım
0,5 · zayıf ihtimal1 · oldukça nadir (yılda birkaç kez)3 · küçük yaralanma, iş günü kaybı yok
1 · oldukça düşük ihtimal2 · nadir (ayda bir)7 · önemli yaralanma, iş günü kaybı
3 · nadir ama olabilir3 · ara sıra (haftada bir)15 · kalıcı hasar, uzuv kaybı
6 · kuvvetle muhtemel6 · sıklıkla (günde bir)40 · ölüm
10 · çok kuvvetli ihtimal, beklenir10 · hemen hemen sürekli (saatte birkaç kez)100 · birden fazla ölüm, felaket
Risk eşikleri ve eylem
RSınıfNe yapılır?
R < 20Kabul edilebilirÖnlem öncelikli değil
20–70OlasıGözetim altında sürdürülür
70–200ÖnemliEylem planına alınıp giderilir
200–400Yüksek (esaslı)Kısa sürede iyileştirilir
R ≥ 400Tolerans gösterilemezHemen önlem alınır; gerekirse iş durdurulur
Çözümlü örnek

Paletleri elle istifleyen çalışanda bel yaralanması: O = 3, F = 6 (her gün), Ş = 7. Risk nedir?

  1. R = 3 × 6 × 7 = 126
  2. 126, 70–200 aralığında.

Cevap: 126, önemli risk

Çözümlü örnek

Koruyucusu sökülmüş daire testere: O = 6, F = 6, Ş = 15. Koruyucu takılıp itme çubuğu verilince olasılık 0,5'e iniyor. Önce ve sonra risk sınıfı nedir?

  1. Önce: 6 × 6 × 15 = 540 → tolerans gösterilemez.
  2. Kesim her gün sürer (F = 6), kaza olursa sonuç yine uzuv kaybıdır (Ş = 15).
  3. Sonra: 0,5 × 6 × 15 = 45 → olası risk.

Cevap: 540 (tolerans gösterilemez) → 45 (olası)

Ek bilgi: kaynaklar arasındaki farklar

Özgün tabloda olasılık 0,1'e kadar iner; şiddette 15 tek ölüme, 40 birkaç ölüme karşılık gelir. Türkiye'deki yaygın tablolar ölümü 40'a, birden fazla ölümü 100'e yazar. Eşikler (20-70-200-400) her kaynakta aynıdır, ama sınır değerin kendisi çoğu tabloda “20 < R < 70” gibi açık bırakılır; tam sınırda bir üst sınıfı seçmek güvenli taraftır.

Akılda kalsın: Üç çarpan: O · F · Ş. Şiddet basamakları 1-3-7-15-40-100, eşikler 20-70-200-400. Frekans “ne sık karşılaşıyorum”, olasılık “karşılaşınca ne kadar muhtemel”dir; önlemler çoğunlukla bu ikisini düşürür.
Sınavda

Nasıl sorulurÜç değer verilip risk skoru ve sınıfı ya da önlem sonrası değişim sorulur; frekansın “maruziyet sıklığı” olduğu da sorulur.

TuzakFrekansı olasılıkla karıştırmaktır: frekans karşılaşma sıklığı, olasılık o karşılaşmada zarar ihtimalidir. İkinci tuzak, L tipi matrisin eşiklerini (15–16, 20–25) Fine-Kinney sonucuna uygulamaktır.

⇄Bilgi eşleştirme değer → anlam

?Soru çöz

Bir kaynak atölyesinde bir tehlikenin Fine-Kinney değerleri: olasılık 6, frekans 3 (haftada bir), şiddet 15. Bu riskin sınıfı ve gereken eylem hangisidir?

✓ B. 6 × 3 × 15 = 270; 200–400 aralığı yüksek risktir. A çarpma yerine toplanırsa (6 + 3 + 15 = 24) çıkar; C şiddet 15 yerine 7 alınırsa (126) çıkar; D frekans haftada bir (3) yerine günde bir (6) alınırsa 540 bulunur.
HESAP · FMEA

FMEA: hata türleri ve etkileri analizi, RPN = S × O × D

İş Güvenliği (İSG) · Risk ve kaza · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

FMEA (Hata Türleri ve Etkileri Analizi) nedir? Risk öncelik sayısı (RPN) nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: FMEA (Hata Türleri ve Etkileri Analizi) bir sistemi parçalarına ayırır, her parçanın nasıl bozulabileceğini (hata türü) ve bunun sonucunu inceler. Her hata türü şiddet (S), olasılık (O) ve saptanabilirlik (D) yönünden 1–10 arasında puanlanır; risk öncelik sayısı RPN = S × O × D, 1 ile 1.000 arasındadır. Fark edilmesi zor hata yüksek D puanı alır.

Dolum hattındaki emniyet ventilinin yayı yorulursa ne olur; bunu kim fark eder?

FMEA'nın sorusu “Bu parça bozulursa ne olur?” sorusudur. Analiz parçadan sisteme doğru, aşağıdan yukarı ilerler; bu yüzden tümevarım yöntemidir. Ekip makineyi ya da hattı bileşenlerine ayırır, her bileşenin hata türlerini (kırılma, tıkanma, sızma, geç açılma), etkisini, nedenini ve mevcut kontrolü yazar. Askerî ve otomotiv sanayisinden gelen yöntem, bugün makine ve üretim hatlarının başlıca aracıdır.

RPN = S × O × DS: şiddet, O: olasılık (meydana gelme), D: saptanabilirlik. Üçü de 1–10; RPN en az 1, en çok 1.000.
FMEA'nın üç puanı: büyük sayı hep “daha kötü”
Puan1 ne demek?10 ne demek?
S · şiddetEtki fark edilmezUyarısız, ölümcül ya da yasal ihlal
O · olasılıkNeredeyse hiç olmazHemen her zaman olur
D · saptanabilirlikHata kesinlikle fark edilirHata fark edilemez

D puanı ilk bakışta ters görünür: “saptanabilirlik 10”, hiç saptanamayan hata demektir. Fark edilmeyen hata önlem alınmadan çalışana ulaşır, bu yüzden riski büyütür. Sensör, alarm ya da son kontrol D'yi düşürür.

Çözümlü örnek

Pres kumanda rölesinin yapışması: S = 8, O = 3, D = 6. RPN kaçtır?

  1. RPN = 8 × 3 × 6 = 144

Cevap: 144

Çözümlü örnek

X: S = 9, O = 2, D = 2. Y: S = 4, O = 5, D = 7. Hangisi önce ele alınır? Y'ye kontrol kamerası eklenip D = 2'ye inerse yeni RPN kaç olur?

  1. X: 9 × 2 × 2 = 36; Y: 4 × 5 × 7 = 140. RPN sırasına göre Y önce gelir.
  2. Ama X'in şiddeti 9'dur: yaygın uygulamada şiddeti 9–10 olan hata, RPN'si düşük olsa da ayrıca ele alınır.
  3. Y için yeni değer: 4 × 5 × 2 = 40.

Cevap: önce Y (140), X de şiddeti nedeniyle listede kalır; Y'nin yeni RPN'si 40

RPN için resmî kabul eşiği yoktur; eşiği işletme belirler.

Karıştırılan rakamlar: üç puanlı yöntem
YöntemÇarpanlarÖlçekSonuç aralığıEşik
L tipi matrisO × Ş1–51–252–6 / 8–12 / 15–16 / 20–25
Fine-KinneyO × F × Ş0,2–10 / 0,5–10 / 1–1000,1–10.00020 / 70 / 200 / 400
FMEAS × O × D1–101–1.000İşletme belirler
Akılda kalsın: FMEA = Şiddet · Olasılık · Detection (saptanabilirlik), üçü de 1–10, RPN en çok 1.000. D'de büyük sayı “göremiyorum” demektir. Yön: parça → hata türü → etki, yani tümevarım.
Sınavda

Nasıl sorulurRPN hesabı, D puanının yönü ve FMEA'nın tümevarım olduğu sorulur; öncüllü kalıpta hata ağacının özellikleri araya karışır.

TuzakKolay saptanan hatanın yüksek D aldığını sanmaktır; tersine, düşük D alır. İkinci tuzak, en yüksek RPN'yi her zaman ilk öncelik saymaktır: şiddeti 9–10 olan hata da ele alınır.

✎Boşluk doldurma RPN hesabı

Şiddeti 7, olasılığı 4, saptanabilirliği 5 olan bir hata türünün RPN'si olur. Hattın sonuna otomatik kontrol kamerası eklenip D puanı 2'ye inerse RPN olur. Saptanabilirlik puanı düştükçe hatanın fark edilmesi .

140 · 56 · kolaylaşır · 16 · zorlaşır

?Soru çöz

FMEA (Hata Türleri ve Etkileri Analizi) ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Fark edilmesi zor bir hata türü yüksek saptanabilirlik (D) puanı alır.
II. Risk öncelik sayısı en fazla 1.000 olabilir.
III. Analiz, istenmeyen bir tepe olaydan başlayıp nedenlere doğru iner.

✓ A. I doğru: D'de büyük sayı “fark edilemez” demektir. II doğru: 10 × 10 × 10 = 1.000. III yanlış: tepe olaydan nedenlere inmek hata ağacının (tümdengelim) işidir; FMEA parçadan sisteme gider. B II'yi atlar, oysa 1.000 sınırı doğrudur; C ve D III'ü doğru sayıp FMEA'yı hata ağacıyla karıştırır.
YÖNTEM · HAZOP

HAZOP: kılavuz sözcüklerle proses sapmalarını bulmak

İş Güvenliği (İSG) · Risk ve kaza · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

HAZOP nedir? HAZOP'ta kılavuz sözcükler ve düğüm noktası ne anlama gelir?

Kısa cevap: HAZOP (Tehlike ve İşletilebilirlik Analizi), proses tesislerinde farklı uzmanlıklardan oluşan bir ekibin, sistemi düğüm noktalarına bölüp her düğümde akış, basınç, sıcaklık gibi parametrelere “yok, fazla, az, hem de, kısmen, tersi, başka” kılavuz sözcüklerini uyguladığı sistematik nitel yöntemdir. Böylece sapmalar, nedenleri, sonuçları ve gereken önlemler bulunur.

Bir kimya tesisinin toplantı odasında masaya borulama şeması serilir ve ekip tek bir boruya bakarak sorar: Bu hatta akış hiç olmazsa ne olur?

HAZOP (Hazard and Operability), 1960'larda İngiltere'de kimya sanayisinde geliştirildi. Tasarım amacından her sapmayı arar: güvenlik sorunlarını da, işletmeyi bozan sorunları da. Çalışmanın ana belgesi borulama ve enstrümantasyon şemasıdır (P&ID).

Dört yapı taşı

  • Düğüm noktası: incelenen parça; bir boru hattı, tank ya da reaktör bölümü. Tesis düğüm düğüm taranır.
  • Parametre: o düğümde izlenen büyüklük: akış, basınç, sıcaklık, seviye, bileşim.
  • Kılavuz sözcük: parametreye uygulanan kısa sözcük: yok, fazla, az, tersi…
  • Sapma = kılavuz sözcük + parametre: “akış yok”, “basınç fazla”, “akış tersi”. Her sapma için neden, sonuç, mevcut önlem ve öneri yazılır.
Her düğümde her parametre için her kılavuz sözcük denenir; anlamlı her sapma için neden, sonuç ve önlem yazılır.Görsel: Sınav Defteri
Temel kılavuz sözcükler
Kılavuz sözcükAnlamıSapma örneği
Yok (no, none)Amaç hiç gerçekleşmiyorAkış yok
Fazla (more)Nicel artışBasınç fazla, sıcaklık fazla
Az (less)Nicel azalmaSeviye az
Hem de (as well as)Amaca ek olarak başka bir şey de varHatta su da var (kirlilik)
Kısmen (part of)Amacın yalnız bir kısmı gerçekleşiyorKarışıma bir bileşen eksik geliyor
Tersi (reverse)Amacın mantıksal tersiTers akış
Başka (other than)Amacın yerine bambaşka bir şeyHatta yanlış madde gelmesi

Ekipte bağımsız bir HAZOP lideri, kayıtları tutan bir yazıcı ve proses, işletme, bakım, enstrüman ve İSG uzmanları bulunur. Güçlü yanı kapsamlılığı ve ekibin ortak bilgisini kullanmasıdır; zayıf yanı uzun sürmesi ve deneyimli lider istemesidir. Yöntemin kendisi bir puanlama yöntemi değildir; bulunan sapmalar istenirse sonradan bir matrisle derecelendirilir.

Akılda kalsın: Düğüm + parametre + kılavuz sözcük = sapma. Yedi temel sözcük: yok, fazla, az, hem de, kısmen, tersi, başka. Hem de = fazladan bir şey eklendi; kısmen = bir parça eksik; başka = bambaşka bir şey. Yer: kimya ve proses tesisi; belge: P&ID.
Sınavda

Nasıl sorulurHAZOP'un hangi tesisler için uygun olduğu, kılavuz sözcükler (“hangisi kılavuz sözcük değildir”) ve sapmanın nasıl kurulduğu sorulur; “hangisi yanlıştır” kalıbında FMEA'nın özellikleri araya karıştırılır.

TuzakOlasılık, şiddet ya da saptanabilirlik gibi puan terimlerini HAZOP'a ait sanmaktır. İkinci tuzak, “hem de” ile “kısmen”i karıştırmaktır: biri fazlalık, öteki eksiklik anlatır.

⇄Bilgi eşleştirme kılavuz sözcük → sapma

?Soru çöz

HAZOP (Tehlike ve İşletilebilirlik Analizi) ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Şiddet, olasılık ve saptanabilirliği çarpıp risk öncelik sayısı bulmak FMEA'nın işidir; HAZOP sapma arayan nitel bir yöntemdir. A doğrudur, tesis düğüm düğüm taranır; B doğrudur, “akış” + “yok” = “akış yok”; C doğrudur, HAZOP lider ve çok disiplinli ekiple yapılır.
YÖNTEM · FTA VE ETA

Hata ağacı ve olay ağacı: geriye ve ileriye iki ağaç, yöntem seçimi

İş Güvenliği (İSG) · Risk ve kaza · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Hata ağacı analizi (FTA) ile olay ağacı analizi (ETA) arasındaki fark nedir? Hangi risk değerlendirme yöntemi ne zaman seçilir?

Kısa cevap: Hata ağacı analizi (FTA) istenmeyen bir tepe olaydan başlar, VE / VEYA kapılarıyla geriye, temel nedenlere iner; tümdengelimdir. Olay ağacı analizi (ETA) bir başlatıcı olaydan başlar, güvenlik önlemlerinin başarılı ya da başarısız olmasına göre ileriye, olası sonuçlara dallanır; tümevarımdır. İkisi de olasılık hesaplayabilen nicel yöntemlerdir.

Kimya tesisinde tank taşar. Mühendislerden biri “Bu neden oldu?” diye geriye bakar, öteki “Taşan sıvı tutuşursa ne olur?” diye ileriye.

Hata ağacı: sonuçtan nedenlere

Hata ağacı analizi (FTA) 1960'ların başında ABD'de füze sistemleri için geliştirildi. En üste istenmeyen olay, yani tepe olay yazılır. Sonra “Bu neden olur?” diye aşağı inilir; ara olaylardan, daha fazla bölünemeyen temel olaylara varılır. Olaylar mantık kapılarıyla bağlanır:

  • VE kapısı: üstteki olay için alttaki olayların hepsi birlikte gerçekleşmelidir. Olasılıklar çarpılır, sonuç küçülür.
  • VEYA kapısı: alttaki olaylardan biri yeter. Olasılıklar küçükse yaklaşık toplanır; tam değer 1 − (1 − p₁)(1 − p₂)'dir.
Tepe olaydan aşağı inilir; VE kapısı “hepsi birlikte”, VEYA kapısı “biri yeter” demektir.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Şekildeki ağaçta tepe olayın olasılığı yaklaşık kaçtır?

  1. VEYA: 1 − (0,98 × 0,99) = 0,0298 ≈ 0,03 (yaklaşık toplama: 0,02 + 0,01 = 0,03).
  2. VE: 0,0298 × 0,1 ≈ 0,003.

Cevap: ≈ 0,003; ikinci savunma hattı (operatör) riski on kat düşürür

Olay ağacı: bir olaydan sonuçlara

Olay ağacı analizi (ETA) ters yönde çalışır: bir başlatıcı olaydan (sızıntı, yangın başlangıcı) yola çıkar ve güvenlik önlemlerini devreye girdikleri sırayla sorar: algılandı mı, alarm çaldı mı, söndürme çalıştı mı? Her soruda ağaç “evet” ve “hayır” diye ikiye ayrılır; bir sonucun olasılığı, başlatıcı olayla o daldaki olasılıkların çarpımıdır.

Çözümlü örnek

Bir depoda yangın başlangıcı yılda 0,2 kez beklenir. Sprinkler 0,1, alarm 0,05 olasılıkla çalışmaz. İkisinin de çalışmadığı en kötü sonucun yıllık sıklığı nedir?

  1. En kötü dal: başlatıcı olay → sprinkler çalışmaz → alarm çalışmaz.
  2. 0,2 × 0,1 × 0,05 = 0,001

Cevap: yılda 0,001 (yaklaşık bin yılda bir)

Hangi yöntem ne zaman?
YöntemAileYönEn uygun yer
Kontrol listesi, “Ne olur?”Nitel—Rutin denetim, hızlı tarama
Ön tehlike analiziNitel—Tasarım ve kuruluş aşaması
L tipi matrisYarı nicel—Genel işyeri, hızlı önceliklendirme
Fine-KinneyYarı nicel—Maruziyet sıklığı farklı işler
FMEAYarı nicelTümevarım (parça → sistem)Makine, ekipman, üretim hattı
HAZOPNitelSapmadan nedene ve sonucaKimya ve proses tesisleri
Hata ağacı (FTA)NicelTümdengelim (sonuç → neden)Büyük bir kazanın nedenleri
Olay ağacı (ETA)NicelTümevarım (olay → sonuç)Olay sonrası önlemlerin başarısı
Ek bilgi: papyon (bow-tie) ve en küçük kesme kümesi

İki ağaç ortadaki aynı olayda birleştirilince papyon şeması çıkar: solda nedenler ve önleyici bariyerler, sağda sonuçlar ve hafifletici bariyerler. Tepe olayı doğuran en küçük temel olay birleşimine en küçük kesme kümesi denir; tek elemanlısı, sistemin tek zayıf halkasıdır.

Akılda kalsın: Hata ağacı geriye (sonuç → neden, tümdengelim), olay ağacı ileriye (olay → sonuç, tümevarım). VE çarpar ve küçültür, VEYA toplar ve büyütür: VEYA kapısının altındaki tek zayıf halka bütün sistemi düşürebilir, VE kapısı ise savunmaları üst üste koyar.
Sınavda

Nasıl sorulurTümdengelim-tümevarım eşleştirmesi, kapı türleri, kısa olasılık hesabı ve “hangi yöntem hangi işyerine uygundur” sorulur.

TuzakVE kapısında olasılıkları toplamaktır; bütün nedenler birlikte gerektiği için çarpılır. İkinci tuzak, FMEA'yı tümdengelim sanmaktır: FMEA da olay ağacı da tümevarımdır, tümdengelim olan hata ağacıdır.

↕Sıralama olay ağacı kurmak

  1. Havalandırma devreye girip buharı seyreltir mi?
  2. Her dalın olasılığını başlatıcı olayla çarparak sonuçları hesaplamak
  3. Başlatıcı olay: forklift çözücü varilini deler, sıvı yere yayılır
  4. Tutuşma olursa sprinkler yangını söndürür mü?
  5. Gaz dedektörü buharı algılar mı?

?Soru çöz

Bir hata ağacında tepe olay, olasılıkları 0,2 ve 0,05 olan iki bağımsız temel olaya VE kapısıyla bağlıdır. Tepe olayın olasılığı kaçtır?

✓ C. VE kapısında iki olay birlikte gerekir, olasılıklar çarpılır: 0,2 × 0,05 = 0,01. A olasılıkları toplamaktır, VEYA kapısının yaklaşık hesabıdır; B VEYA kapısının tam değeridir (1 − 0,8 × 0,95); D iki olasılığın farkıdır, hiçbir kapının kuralı değildir.

Karma tekrar

Bu sayfadan karışık 6 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdakilerden hangisi bir tehlike değil, bir risk ifadesidir?

✓ C. İfade bir ihtimali (kayıp düşme) ve sonucunu (yaralanma) birlikte söyler; bu risktir. A yanıcı madde yalnız zarar potansiyeli taşır, tehlikedir; B korumasız dönen disk bir tehlike kaynağıdır, ihtimal söylenmiyor; D korkuluksuz kenar düşme tehlikesidir, riske dönüşmesi için ihtimal ve sonuç gerekir.Kaynak: bu sayfa · Risk yönetimi süreci

?Soru 2

HAZOP (Tehlike ve İşletilebilirlik Analizi) ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

✓ D. Şiddet, olasılık ve saptanabilirliği çarpıp risk öncelik sayısı bulmak FMEA'nın işidir; HAZOP sapma arayan nitel bir yöntemdir. A doğrudur, tesis düğüm düğüm taranır; B doğrudur, “akış” + “yok” = “akış yok”; C doğrudur, HAZOP lider ve çok disiplinli ekiple yapılır.Kaynak: bu sayfa · HAZOP ve kılavuz sözcükler

?Soru 3

L tipi 5×5 matriste aşağıdaki olasılık (O) ve şiddet (Ş) çiftlerinden hangisi “yüksek” risk sınıfına girer?

✓ D. 3 × 5 = 15, yüksek sınıfın (15–16) alt sınırıdır. A 2 × 5 = 10 ortadır; ölüm ihtimali her riski yüksek yapmaz; B 4 × 5 = 20 yüksek değil, bir üst sınıf olan tolerans gösterilemez riske girer; C 4 × 3 = 12 orta sınıfın üst sınırıdır, yüksek 15'ten başlar.Kaynak: bu sayfa · L tipi (5×5) matris

?Soru 4

FMEA (Hata Türleri ve Etkileri Analizi) ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

I. Fark edilmesi zor bir hata türü yüksek saptanabilirlik (D) puanı alır.
II. Risk öncelik sayısı en fazla 1.000 olabilir.
III. Analiz, istenmeyen bir tepe olaydan başlayıp nedenlere doğru iner.

✓ A. I doğru: D'de büyük sayı “fark edilemez” demektir. II doğru: 10 × 10 × 10 = 1.000. III yanlış: tepe olaydan nedenlere inmek hata ağacının (tümdengelim) işidir; FMEA parçadan sisteme gider. B II'yi atlar, oysa 1.000 sınırı doğrudur; C ve D III'ü doğru sayıp FMEA'yı hata ağacıyla karıştırır.Kaynak: bu sayfa · FMEA ve RPN

?Soru 5

Bir hata ağacında tepe olay, olasılıkları 0,2 ve 0,05 olan iki bağımsız temel olaya VE kapısıyla bağlıdır. Tepe olayın olasılığı kaçtır?

✓ C. VE kapısında iki olay birlikte gerekir, olasılıklar çarpılır: 0,2 × 0,05 = 0,01. A olasılıkları toplamaktır, VEYA kapısının yaklaşık hesabıdır; B VEYA kapısının tam değeridir (1 − 0,8 × 0,95); D iki olasılığın farkıdır, hiçbir kapının kuralı değildir.Kaynak: bu sayfa · Hata ağacı, olay ağacı, yöntem seçimi

?Soru 6

Bir kaynak atölyesinde bir tehlikenin Fine-Kinney değerleri: olasılık 6, frekans 3 (haftada bir), şiddet 15. Bu riskin sınıfı ve gereken eylem hangisidir?

✓ B. 6 × 3 × 15 = 270; 200–400 aralığı yüksek risktir. A çarpma yerine toplanırsa (6 + 3 + 15 = 24) çıkar; C şiddet 15 yerine 7 alınırsa (126) çıkar; D frekans haftada bir (3) yerine günde bir (6) alınırsa 540 bulunur.Kaynak: bu sayfa · Fine-Kinney yöntemi
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?İSG soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →